Sarga 1
Uttara Kanda
27 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते । आजग्मुर् ऋषयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम् ॥
prāptarājyasya rāmasya rākṣasānāṃ vadhe kṛte | ājagmur ṛṣayaḥ sarve rāghavaṃ pratinanditum
When Rāma had gained the kingdom and the slaying of the rākṣasas was accomplished, all the sages came to congratulate Rāghava.
जब राम ने राज्य प्राप्त कर लिया और राक्षसों का वध संपन्न हो गया, तब सब ऋषि राघव का अभिनंदन करने के लिए आए।
Verse 2
कौशिको ऽथ यवक्रीतो रैभ्यश् च्यवन एव च । कण्वो मेधातिथेः पुत्रः पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः ॥
kauśiko 'tha yavakrīto raibhyaś cyavana eva ca | kaṇvo medhātitheḥ putraḥ pūrvasyāṃ diśi ye śritāḥ
Kauśika, then Yavakrīta, Raibhya, and Cyavana as well, and Kaṇva the son of Medhātithi — those who dwelt in the eastern quarter;
कौशिक, फिर यवक्रीत, रैभ्य और च्यवन, तथा मेधातिथि के पुत्र कण्व — जो पूर्व दिशा में निवास करते थे, वे आए;
Verse 3
स्वस्त्यात्रेयश् च भगवान् नमुचिः प्रमुचुस् तथा । आजग्मुस् ते सहागस्त्या ये श्रिता दक्षिणां दिशम् ॥
svastyātreyaś ca bhagavān namuciḥ pramucus tathā | ājagmus te sahāgastyā ye śritā dakṣiṇāṃ diśam
Svastyātreya, and the venerable Namuci, and Pramuca likewise — these came together with Agastya, who dwelt in the southern quarter;
स्वस्त्यात्रेय, भगवान नमुचि और वैसे ही प्रमुच — ये सब अगस्त्य के साथ आए, जो दक्षिण दिशा में निवास करते थे;
Verse 4
पृषद्गुः कवषो धौम्यो रौद्रेयश् च महान् ऋषिः । ते ऽप्य् आजग्मुः सशिष्या वै ये श्रिताः पश्चिमां दिशम् ॥
pṛṣadguḥ kavaṣo dhaumyo raudreyaś ca mahān ṛṣiḥ | te 'py ājagmuḥ saśiṣyā vai ye śritāḥ paścimāṃ diśam
Pṛṣadgu, Kavaṣa, Dhaumya, and Raudreya the great sage — they too came with their disciples, those who dwelt in the western quarter;
पृषद्गु, कवष, धौम्य और महान ऋषि रौद्रेय — वे भी अपने शिष्यों के साथ आए, जो पश्चिम दिशा में निवास करते थे;
Verse 5
वसिष्ठः कश्यपो ऽथात्रिर् विश्वामित्रो ऽथ गौतमः । जमदग्निर् भरद्वाजस् ते ऽपि सप्तमहर्षयः ॥
vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'thātrir viśvāmitro 'tha gautamaḥ | jamadagnir bharadvājas te 'pi saptamaharṣayaḥ
Vasiṣṭha, Kaśyapa, then Atri, Viśvāmitra, and Gautama, Jamadagni, Bharadvāja — they too, the seven great seers (saptarṣi).
वसिष्ठ, कश्यप, फिर अत्रि, विश्वामित्र, तथा गौतम, जमदग्नि और भरद्वाज — वे सप्तर्षि भी आए।
Verse 6
संप्राप्यैते महात्मानो राघवस्य निवेशनम् । विष्ठिताः प्रतिहारार्थं हुताशनसमप्रभाः ॥
saṃprāpyaite mahātmāno rāghavasya niveśanam | viṣṭhitāḥ pratihārārthaṃ hutāśanasamaprabhāḥ
These great souls, radiant as fire, having reached Rāghava's dwelling, stood waiting for admittance at the door.
ये सब महात्मा, जो अग्नि के समान तेजस्वी थे, राघव के भवन में पहुँचकर प्रवेश की अनुमति के लिए द्वार पर खड़े हो गए।
Verse 7
प्रतिहारस् ततस् तूर्णम् अगस्त्यवचनाद् अथ । समीपं राघवस्याशु प्रविवेश महात्मनः ॥
pratihāras tatas tūrṇam agastyavacanād atha | samīpaṃ rāghavasyāśu praviveśa mahātmanaḥ
Then straightaway, at Agastya's word, the doorkeeper swiftly entered into the presence of the great-souled Rāghava.
तब अगस्त्य के वचन से द्वारपाल शीघ्र ही महात्मा राघव के समीप तुरंत प्रवेश कर गया।
Verse 8
स रामं दृश्य सहसा पूर्णचन्द्रसमद्युतिम् । अगस्त्यं कथयाम् आस संप्रातम् ऋषिभिः सह ॥
sa rāmaṃ dṛśya sahasā pūrṇacandrasamadyutim | agastyaṃ kathayām āsa saṃprātam ṛṣibhiḥ saha
Seeing Rāma at once, whose lustre was like the full moon, he announced that Agastya had arrived together with the sages.
पूर्णचंद्र के समान कांतिवाले राम को देखते ही उसने तुरंत निवेदन किया कि अगस्त्य ऋषियों के साथ पधारे हैं।
Verse 9
श्रुत्वा प्राप्तान् मुनींस् तांस् तु बालसूर्यसमप्रभान् । तदोवाच नृपो द्वाःस्थं प्रवेशय यथासुखम् ॥
śrutvā prāptān munīṃs tāṃs tu bālasūryasamaprabhān | tadovāca nṛpo dvāḥsthaṃ praveśaya yathāsukham
Hearing that those sages, bright as the rising sun, had come, the king then said to the doorkeeper, "Usher them in with all ease."
बालसूर्य के समान तेजस्वी उन मुनियों के आगमन को सुनकर राजा ने द्वारपाल से कहा — "इन्हें सुखपूर्वक भीतर ले आओ।"
Verse 10
दृष्ट्वा प्राप्तान् मुनींस् तांस् तु प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः । रामो ऽभिवाद्य प्रयत आसनान्य् आदिदेश ह ॥
dṛṣṭvā prāptān munīṃs tāṃs tu pratyutthāya kṛtāñjaliḥ | rāmo 'bhivādya prayata āsanāny ādideśa ha
Seeing the sages arrived, Rāma rose up with joined palms, and having reverently saluted them, devoutly directed them to seats.
आए हुए उन मुनियों को देखकर राम हाथ जोड़कर खड़े हो गए, और श्रद्धापूर्वक प्रणाम करके संयतभाव से उन्हें आसनों पर बैठने का निवेदन किया।
Verse 11
तेषु काञ्चनचित्रेषु स्वास्तीर्णेषु सुखेषु च । यथार्हम् उपविष्टास् ते आसनेष्व् ऋषिपुंगवाः ॥
teṣu kāñcanacitreṣu svāstīrṇeṣu sukheṣu ca | yathārham upaviṣṭās te āsaneṣv ṛṣipuṃgavāḥ
Upon those seats, inlaid with gold, well-spread and comfortable, those bulls among sages sat down, each as befitted him.
स्वर्ण से जटित, भली भाँति बिछे हुए उन सुखद आसनों पर वे ऋषिश्रेष्ठ यथायोग्य बैठ गए।
Verse 12
रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः । महर्षयो वेदविदो रामं वचनम् अब्रुवन् ॥
rāmeṇa kuśalaṃ pṛṣṭāḥ saśiṣyāḥ sapurogamāḥ | maharṣayo vedavido rāmaṃ vacanam abruvan
Their welfare having been asked by Rāma, the great seers — knowers of the Veda, with their disciples and their foremost ones — spoke this word to Rāma:
राम द्वारा कुशल पूछे जाने पर वे वेदवेत्ता महर्षि, अपने शिष्यों और प्रमुख जनों सहित, राम से यह वचन बोले —
Verse 13
कुशलं नो महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन । त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतशात्रवम् ॥
kuśalaṃ no mahābāho sarvatra raghunandana | tvāṃ tu diṣṭyā kuśalinaṃ paśyāmo hataśātravam
"All is well with us in every way, O mighty-armed delight of the Raghus; and by good fortune we behold you well, your foes destroyed."
"हे महाबाहु रघुनंदन! हम सब ओर से कुशल हैं; और सौभाग्य से हम आपको शत्रुओं का संहार किए हुए कुशलपूर्वक देख रहे हैं।"
Verse 14
न हि भारः स ते राम रावणो राक्षसेश्वरः । सधनुस् त्वं हि लोकांस् त्रीन् विजयेथा न संशयः ॥
na hi bhāraḥ sa te rāma rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | sadhanus tvaṃ hi lokāṃs trīn vijayethā na saṃśayaḥ
"That Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, was indeed no burden for you, O Rāma; for with your bow you could conquer the three worlds — of this there is no doubt."
"हे राम! वह राक्षसेश्वर रावण आपके लिए कोई भार न था; क्योंकि धनुष धारण किए हुए आप तीनों लोकों को जीत सकते हैं — इसमें संदेह नहीं।"
Verse 15
दिष्ट्या त्वया हतो राम रावणः पुत्रपौत्रवान् । दिष्ट्या विजयिनं त्वाद्य पश्यामः सह भार्यया ॥
diṣṭyā tvayā hato rāma rāvaṇaḥ putrapautravān | diṣṭyā vijayinaṃ tvādya paśyāmaḥ saha bhāryayā
"By good fortune, O Rāma, Rāvaṇa with his sons and grandsons has been slain by you; by good fortune we today behold you victorious, together with your wife."
"हे राम! सौभाग्य से आपने पुत्र-पौत्रों सहित रावण का वध किया; सौभाग्य से आज हम आपको पत्नी के साथ विजयी देख रहे हैं।"
Verse 16
दिष्ट्या प्रहस्तो विकटो विरूपाक्षो महोदरः । अकम्पनश् च दुर्धर्षो निहतास् ते निशाचराः ॥
diṣṭyā prahasto vikaṭo virūpākṣo mahodaraḥ | akampanaś ca durdharṣo nihatās te niśācarāḥ
"By good fortune Prahasta, Vikaṭa, Virūpākṣa, Mahodara, and Akampana, hard to assail — those night-rangers are slain."
"सौभाग्य से प्रहस्त, विकट, विरूपाक्ष, महोदर और दुर्धर्ष अकम्पन — वे निशाचर मारे गए।"
Verse 17
यस्य प्रमाणाद् विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते । दिष्ट्या ते समरे राम कुम्भकर्णो निपातितः ॥
yasya pramāṇād vipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate | diṣṭyā te samare rāma kumbhakarṇo nipātitaḥ
"He beyond whose measure no vaster measure exists in this world — by good fortune, O Rāma, that Kumbhakarṇa was laid low by you in battle."
"जिसके परिमाण से बढ़कर इस जगत में कोई विशाल परिमाण नहीं था, हे राम! सौभाग्य से वह कुम्भकर्ण आपके द्वारा समर में गिरा दिया गया।"
Verse 18
दिष्ट्या त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्वयुद्धम् उपागतः । देवतानाम् अवध्येन विजयं प्राप्तवान् असि ॥
diṣṭyā tvaṃ rākṣasendreṇa dvandvayuddham upāgataḥ | devatānām avadhyena vijayaṃ prāptavān asi
"By good fortune you engaged in single combat with the lord of the rākṣasas, who was unslayable by the gods, and you won the victory."
"सौभाग्य से आपने देवताओं के लिए भी अवध्य उस राक्षसेंद्र के साथ द्वंद्वयुद्ध किया और विजय प्राप्त की।"
Verse 19
संख्ये तस्य न किं चित् तु रावणस्य पराभवः । द्वन्द्वयुद्धम् अनुप्राप्तो दिष्ट्या ते रावणिर् हतः ॥
saṃkhye tasya na kiṃ cit tu rāvaṇasya parābhavaḥ | dvandvayuddham anuprāpto diṣṭyā te rāvaṇir hataḥ
"In battle that Rāvaṇa had never suffered the least defeat; yet, drawn into single combat, by good fortune he was slain by you."
The IAST reads 'rāvaṇir' (patronymic, lit. 'son of Rāvaṇa'); but the surrounding stanzas (14-20) all praise the slaying of Rāvaṇa himself, so the reference is taken as Rāvaṇa.
"युद्ध में उस रावण की कभी तनिक भी पराजय नहीं हुई थी; फिर भी द्वंद्वयुद्ध में आकर सौभाग्य से वह आपके द्वारा मारा गया।"
Verse 20
दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्येवाभिधावतः । मुक्तः सुररिपोर् वीर प्राप्तश् च विजयस् त्वया ॥
diṣṭyā tasya mahābāho kālasyevābhidhāvataḥ | muktaḥ suraripor vīra prāptaś ca vijayas tvayā
"By good fortune, O mighty-armed one, from that foe of the gods who rushed upon you like Death itself, you were delivered, O hero, and victory was attained by you."
"हे महाबाहु वीर! सौभाग्य से काल के समान आप पर टूट पड़ने वाले उस देवशत्रु से आप बच निकले और आपने विजय प्राप्त की।"
Verse 21
विस्मयस् त्व् एष नः सौम्य संश्रुत्येन्द्रजितं हतम् । अवध्यः सर्वभूतानां महामायाधरो युधि ॥
vismayas tv eṣa naḥ saumya saṃśrutyendrajitaṃ hatam | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ mahāmāyādharo yudhi
"But this is our wonder, gentle one, having heard that Indrajit was slain — he who was unslayable by all beings, a wielder of great illusion in battle."
"किंतु हे सौम्य! यह हमारे लिए आश्चर्य की बात है कि इंद्रजित मारा गया — जो समस्त प्राणियों के लिए अवध्य था और युद्ध में महामाया का धारक था।"
Verse 22
दत्त्वा पुण्याम् इमां वीर सौम्याम् अभयदक्षिणाम् । दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामित्रकर्शन ॥
dattvā puṇyām imāṃ vīra saumyām abhayadakṣiṇām | diṣṭyā vardhasi kākutstha jayenāmitrakarśana
"Having bestowed this holy and gracious gift of fearlessness, O hero, by good fortune you flourish, O Kākutstha, through victory, O crusher of foes."
"हे वीर! इस पवित्र और सौम्य अभयदान को देकर, हे काकुत्स्थ, हे शत्रुसंहारक, सौभाग्य से आप विजय के द्वारा समृद्ध हो रहे हैं।"
Verse 23
श्रुत्वा तु वचनं तेषाम् ऋषीणां भावितात्मनाम् । विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥
śrutvā tu vacanaṃ teṣām ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | vismayaṃ paramaṃ gatvā rāmaḥ prāñjalir abravīt
Hearing that word of those sages of purified souls, Rāma, filled with the utmost wonder, spoke with joined palms:
शुद्ध अंतःकरणवाले उन ऋषियों का वह वचन सुनकर राम परम आश्चर्य को प्राप्त हुए और हाथ जोड़कर बोले —
Verse 24
भवन्तः कुम्भकर्णं च रावणं च निशाचरम् । अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम् ॥
bhavantaḥ kumbhakarṇaṃ ca rāvaṇaṃ ca niśācaram | atikramya mahāvīryau kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim
"Passing over Kumbhakarṇa and Rāvaṇa the night-ranger, those two of great valour — why do you praise Rāvaṇi (Indrajit)?"
"महान पराक्रमी कुम्भकर्ण और निशाचर रावण को छोड़कर आप लोग रावणि (इंद्रजित) की ही प्रशंसा क्यों करते हैं?"
Verse 25
महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसं । अतिक्रम्य महावीर्यान् किं प्रशंसथ रावणिम् ॥
mahodaraṃ prahastaṃ ca virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ | atikramya mahāvīryān kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim
"Passing over Mahodara, Prahasta, and Virūpākṣa the rākṣasa, those of great valour — why do you praise Rāvaṇi?"
"महान पराक्रमी महोदर, प्रहस्त और विरूपाक्ष राक्षस को छोड़कर आप लोग रावणि की ही प्रशंसा क्यों करते हैं?"
Verse 26
कीदृशो वै प्रभावो ऽस्य किं बलं कः पराक्रमः । केन वा कारणेनैष रावणाद् अतिरिच्यते ॥
kīdṛśo vai prabhāvo 'sya kiṃ balaṃ kaḥ parākramaḥ | kena vā kāraṇenaiṣa rāvaṇād atiricyate
"Of what kind was his might? What was his strength, what his prowess? And by what cause did he surpass even Rāvaṇa?"
"उसका प्रभाव कैसा था? उसका बल क्या था, उसका पराक्रम कैसा था? और किस कारण से वह रावण से भी बढ़कर था?"
Verse 27
शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्व् आज्ञापयामि वः । यदि गुह्यं न चेद् वक्तुं श्रोतुम् इच्छामि कथ्यताम् । कथं शक्रो जितस् तेन कथं लब्धवरश् च सः ॥
śakyaṃ yadi mayā śrotuṃ na khalv ājñāpayāmi vaḥ | yadi guhyaṃ na ced vaktuṃ śrotum icchāmi kathyatām | kathaṃ śakro jitas tena kathaṃ labdhavaraś ca saḥ
"If it may be heard by me — and I do not command you — if it is not a secret to be withheld, I wish to hear it; let it be told: how was Śakra (Indra) conquered by him, and how did he obtain his boon?"
"यदि मेरे सुनने योग्य हो — और मैं आपको आज्ञा नहीं देता — यदि यह कहने योग्य गुप्त बात न हो, तो मैं सुनना चाहता हूँ; कृपया बताइए कि उसने इंद्र को कैसे जीता और उसने वरदान कैसे प्राप्त किया।"