Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 16

Uttara Kanda

31 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    स जित्वा भ्रातरं राम धनदं राक्षसाधिपः । महासेनप्रसूतिं तु ययौ शरवणं ततः ॥

    sa jitvā bhrātaraṃ rāma dhanadaṃ rākṣasādhipaḥ | mahāsenaprasūtiṃ tu yayau śaravaṇaṃ tataḥ

    "Having conquered his brother, the lord of wealth, O Rāma, the lord of rākṣasas then went to the reed-grove (Śaravaṇa), the birthplace of Mahāsena (Skanda)."

    "हे राम! अपने भाई धनद को जीतकर राक्षसाधिप तब महासेन (स्कंद) के जन्मस्थान शरवण (सरकंडों के वन) में गया।"

  2. Verse 2

    अथापश्यद् दशग्रीवो रौक्मं शरवणं तदा । गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयम् इव भास्करम् ॥

    athāpaśyad daśagrīvo raukmaṃ śaravaṇaṃ tadā | gabhastijālasaṃvītaṃ dvitīyam iva bhāskaram

    "Then Daśagrīva beheld that golden reed-grove, encompassed by a net of rays, like a second sun."

    "तब दशग्रीव ने किरणों के जाल से घिरे, दूसरे सूर्य के समान उस स्वर्णमय शरवण को देखा।"

  3. Verse 3

    पर्वतं स समासाद्य किं चिद् रम्यवनान्तरम् । अपश्यत् पुष्पकं तत्र राम विष्टम्भितं दिवि ॥

    parvataṃ sa samāsādya kiṃ cid ramyavanāntaram | apaśyat puṣpakaṃ tatra rāma viṣṭambhitaṃ divi

    "Approaching a certain mountain with lovely woodland within, he there saw the Puṣpaka arrested in the sky, O Rāma."

    "हे राम! रमणीय वनप्रांतवाले एक पर्वत के समीप पहुँचकर उसने वहाँ आकाश में रुके हुए पुष्पक को देखा।"

  4. Verse 4

    विष्टब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा कामगं ह्य् अगमं कृतम् । राक्षसश् चिन्तयाम् आस सचिवैस् तैः समावृतः ॥

    viṣṭabdhaṃ puṣpakaṃ dṛṣṭvā kāmagaṃ hy agamaṃ kṛtam | rākṣasaś cintayām āsa sacivais taiḥ samāvṛtaḥ

    "Seeing the Puṣpaka, which goes at will, made motionless and immovable, the rākṣasa, surrounded by those ministers, reflected:"

    "इच्छानुसार चलनेवाले पुष्पक को रुका और अचल हुआ देखकर वह राक्षस उन मंत्रियों से घिरा हुआ सोचने लगा —"

  5. Verse 5

    किम् इदं यन्निमित्तं मे न च गच्छति पुष्पकम् । पर्वतस्योपरिस्थस्य कस्य कर्म त्व् इदं भवेत् ॥

    kim idaṃ yannimittaṃ me na ca gacchati puṣpakam | parvatasyoparisthasya kasya karma tv idaṃ bhavet

    "'What is this? For what cause does my Puṣpaka not move? Whose deed might this be — [the deed] of one stationed atop the mountain?'"

    "'यह क्या है? किस कारण से मेरा पुष्पक नहीं चलता? पर्वत के ऊपर स्थित किसी का यह कृत्य होगा?'"

  6. Verse 6

    ततो ऽब्रवीद् दशग्रीवं मारीचो बुद्धिकोविदः । नैतन् निष्कारणं राजन् पुष्पको ऽयं न गच्छति ॥

    tato 'bravīd daśagrīvaṃ mārīco buddhikovidaḥ | naitan niṣkāraṇaṃ rājan puṣpako 'yaṃ na gacchati

    "Then Mārīca, skilled in understanding, said to Daśagrīva: 'This is not without cause, O king, that this Puṣpaka does not move.'"

    "तब बुद्धिकुशल मारीच ने दशग्रीव से कहा — 'हे राजन्! यह बिना कारण नहीं है कि यह पुष्पक नहीं चलता।'"

  7. Verse 7

    ततः पार्श्वम् उपागम्य भवस्यानुचरो बली । नन्दीश्वर उवाचेदं राक्षसेन्द्रम् अशङ्कितः ॥

    tataḥ pārśvam upāgamya bhavasyānucaro balī | nandīśvara uvācedaṃ rākṣasendram aśaṅkitaḥ

    "Then the mighty Nandīśvara, attendant of Bhava (Śiva), coming to his side, unafraid, said this to the lord of rākṣasas:"

    "तब भव (शिव) का बली अनुचर नंदीश्वर पास आकर, निर्भय होकर, राक्षसेंद्र से यह बोला —"

  8. Verse 8

    निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शंकरः ॥

    nivartasva daśagrīva śaile krīḍati śaṃkaraḥ

    "'Turn back, Daśagrīva; Śaṃkara (Śiva) is sporting on the mountain."

    "'हे दशग्रीव! लौट जा; शंकर पर्वत पर क्रीड़ा कर रहे हैं।"

  9. Verse 9

    सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् । प्राणिनाम् एव सर्वेषाम् अगम्यः पर्वतः कृतः ॥

    suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām | prāṇinām eva sarveṣām agamyaḥ parvataḥ kṛtaḥ

    "'For suparṇas (Garuḍas), nāgas, and yakṣas, for daityas, dānavas, and rākṣasas — indeed, for all living beings — the mountain has been made impassable.'"

    "'सुपर्णों (गरुड़ों), नागों और यक्षों के लिए, दैत्यों, दानवों और राक्षसों के लिए — वस्तुतः समस्त प्राणियों के लिए — यह पर्वत अगम्य कर दिया गया है।'"

  10. Verse 10

    स रोषात् ताम्रनयनः पुष्पकाद् अवरुह्य च । को ऽयं शंकर इत्य् उक्त्वा शैलमूलम् उपागमत् ॥

    sa roṣāt tāmranayanaḥ puṣpakād avaruhya ca | ko 'yaṃ śaṃkara ity uktvā śailamūlam upāgamat

    "He, his eyes copper-red with fury, descending from the Puṣpaka, saying 'Who is this Śaṃkara?', came to the foot of the mountain."

    "वह क्रोध से ताँबे के समान लाल आँखोंवाला होकर पुष्पक से उतरकर, 'यह शंकर कौन है?' कहता हुआ पर्वत के मूल में आया।"

  11. Verse 11

    नन्दीश्वरम् अथापश्यद् अविदूरस्थितं प्रभुम् । दीप्तं शूलम् अवष्टभ्य द्वितीयम् इव शंकरम् ॥

    nandīśvaram athāpaśyad avidūrasthitaṃ prabhum | dīptaṃ śūlam avaṣṭabhya dvitīyam iva śaṃkaram

    "He then beheld the lord Nandīśvara standing not far off, leaning upon a blazing trident, like a second Śaṃkara."

    "तब उसने पास ही खड़े प्रभु नंदीश्वर को देखा, जो प्रज्वलित शूल का सहारा लिए हुए, मानो दूसरे शंकर हों।"

  12. Verse 12

    स वानरमुखं दृष्ट्वा तम् अवज्ञाय राक्षसः । प्रहासं मुमुचे मौर्ख्यात् सतोय इव तोयदः ॥

    sa vānaramukhaṃ dṛṣṭvā tam avajñāya rākṣasaḥ | prahāsaṃ mumuce maurkhyāt satoya iva toyadaḥ

    "Seeing his monkey-face, the rākṣasa, scorning him, out of folly loosed a burst of laughter, like a water-laden cloud [bursting]."

    "उसका वानर-मुख देखकर राक्षस ने उसका तिरस्कार करके मूर्खतावश जल से भरे मेघ के समान अट्टहास किया।"

  13. Verse 13

    संक्रुद्धो भगवान् नन्दी शंकरस्यापरा तनुः । अब्रवीद् राक्षसं तत्र दशग्रीवम् उपस्थितम् ॥

    saṃkruddho bhagavān nandī śaṃkarasyāparā tanuḥ | abravīd rākṣasaṃ tatra daśagrīvam upasthitam

    "Enraged, the lord Nandī, who is another body of Śaṃkara, said there to the rākṣasa Daśagrīva, who stood before him:"

    "क्रोधित होकर भगवान नंदी, जो शंकर के ही दूसरे शरीर हैं, वहाँ अपने सामने खड़े राक्षस दशग्रीव से बोले —"

  14. Verse 14

    यस्माद् वानरमूर्तिं मां दृष्ट्वा राक्षसदुर्मते । मौर्ख्यात् त्वम् अवजानीषे परिहासं च मुञ्चसि ॥

    yasmād vānaramūrtiṃ māṃ dṛṣṭvā rākṣasadurmate | maurkhyāt tvam avajānīṣe parihāsaṃ ca muñcasi

    "'Since, seeing me in monkey form, O evil-minded rākṣasa, you out of folly scorn me and loose this mockery,"

    "'हे दुर्बुद्धि राक्षस! चूँकि मुझे वानर रूप में देखकर तू मूर्खतावश मेरा तिरस्कार करता है और उपहास करता है,"

  15. Verse 15

    तस्मान् मद्रूपसंयुक्ता मद्वीर्यसमतेजसः । उत्पत्स्यन्ते वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ॥

    tasmān madrūpasaṃyuktā madvīryasamatejasaḥ | utpatsyante vadhārthaṃ hi kulasya tava vānarāḥ

    "'therefore monkeys (vānaras), endowed with my form and equal to my valour and splendour, shall arise for the destruction of your lineage."

    "'इसलिए मेरे रूप से युक्त, मेरे पराक्रम और तेज के समान वानर तेरे कुल के विनाश के लिए उत्पन्न होंगे।"

  16. Verse 16

    किं त्व् इदानीं मया शक्यं कर्तुं यत् त्वां निशाचर । न हन्तव्यो हतस् त्वं हि पूर्वम् एव स्वकर्मभिः ॥

    kiṃ tv idānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ yat tvāṃ niśācara | na hantavyo hatas tvaṃ hi pūrvam eva svakarmabhiḥ

    "'But what can be done by me to you now, O night-ranger? You are not [worth] slaying, for you have already been slain beforehand by your own deeds.'"

    "'किंतु हे निशाचर! अब मैं तेरे साथ क्या कर सकता हूँ? तू वध के योग्य नहीं, क्योंकि तू तो अपने ही कर्मों से पहले ही मारा जा चुका है।'"

  17. Verse 17

    अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं निशाचरः । पर्वतं तं समासाद्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥

    acintayitvā sa tadā nandivākyaṃ niśācaraḥ | parvataṃ taṃ samāsādya vākyam etad uvāca ha

    "Heeding not Nandī's word, the night-ranger then, approaching that mountain, spoke this word:"

    "नंदी के वचन की उपेक्षा करके वह निशाचर तब उस पर्वत के पास जाकर यह वचन बोला —"

  18. Verse 18

    पुष्पकस्य गतिश् छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः । तद् एतच् छैलम् उन्मूलं करोमि तव गोपते ॥

    puṣpakasya gatiś chinnā yatkṛte mama gacchataḥ | tad etac chailam unmūlaṃ karomi tava gopate

    "'The course of my Puṣpaka, as I went, has been cut off — on whose account? For that, this very mountain of yours I shall uproot, O lord of the herds (Gopati)."

    "'चलते हुए मेरे पुष्पक की गति किसके कारण रुकी? हे गोपते! इसी कारण तेरे इस पर्वत को ही मैं उखाड़ डालता हूँ।"

  19. Verse 19

    केन प्रभावेन भवस् तत्र क्रीडति राजवत् । विज्ञातव्यं न जानीषे भयस्थानम् उपस्थितम् ॥

    kena prabhāvena bhavas tatra krīḍati rājavat | vijñātavyaṃ na jānīṣe bhayasthānam upasthitam

    "'By what power does Bhava sport there like a king? You know not what ought to be known — [that] an occasion of peril has drawn near.'"

    "'किस प्रभाव से भव वहाँ राजा के समान क्रीड़ा करते हैं? जो जानने योग्य है, उसे तू नहीं जानता — कि भय का अवसर आ उपस्थित हुआ है।'"

  20. Verse 20

    एवम् उक्त्वा ततो राजन् भुजान् प्रक्षिप्य पर्वते । तोलयाम् आस तं शैलं समृगव्यालपादपम् ॥

    evam uktvā tato rājan bhujān prakṣipya parvate | tolayām āsa taṃ śailaṃ samṛgavyālapādapam

    "Having said this, O king, thrusting his arms beneath the mountain, he heaved up that mountain, with its beasts, serpents, and trees."

    "हे राजन्! यह कहकर उसने पर्वत के नीचे अपनी भुजाएँ डालकर, पशुओं, सर्पों और वृक्षों सहित उस पर्वत को उठा लिया।"

  21. Verse 21

    ततो राम महादेवः प्रहसन् वीक्ष्य तत्कृतम् । पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयाम् आस लीलया ॥

    tato rāma mahādevaḥ prahasan vīkṣya tatkṛtam | pādāṅguṣṭhena taṃ śailaṃ pīḍayām āsa līlayā

    "Then, O Rāma, Mahādeva, laughing as he looked on at that deed, pressed down that mountain with his big toe, in sport."

    "तब हे राम! महादेव ने उसके उस कृत्य को देखकर हँसते हुए अपने पैर के अँगूठे से लीलापूर्वक उस पर्वत को दबा दिया।"

  22. Verse 22

    ततस् ते पीडितास् तस्य शैलस्याधो गता भुजाः । विस्मिताश् चाभवंस् तत्र सचिवास् तस्य रक्षसः ॥

    tatas te pīḍitās tasya śailasyādho gatā bhujāḥ | vismitāś cābhavaṃs tatra sacivās tasya rakṣasaḥ

    "Then his arms, crushed, went beneath that mountain; and there the ministers of that rākṣasa were astonished."

    "तब उसकी दबी हुई भुजाएँ उस पर्वत के नीचे चली गईं; और वहाँ उस राक्षस के मंत्री विस्मित हो उठे।"

  23. Verse 23

    रक्षसा तेन रोषाच् च भुजानां पीडनात् तथा । मुक्तो विरावः सुमहांस् त्रैलोक्यं येन पूरितम् ॥

    rakṣasā tena roṣāc ca bhujānāṃ pīḍanāt tathā | mukto virāvaḥ sumahāṃs trailokyaṃ yena pūritam

    "By that rākṣasa, out of rage and from the crushing of his arms, a very great cry was loosed, by which the three worlds were filled."

    "उस राक्षस ने क्रोध से और भुजाओं के दबने से एक अत्यंत महान चीत्कार किया, जिससे तीनों लोक भर गए।"

  24. Verse 24

    मानुषाः शब्दवित्रस्ता मेनिरे लोकसंक्षयम् । देवताश् चापि संक्षुब्धाश् चलिताः स्वेषु कर्मसु ॥

    mānuṣāḥ śabdavitrastā menire lokasaṃkṣayam | devatāś cāpi saṃkṣubdhāś calitāḥ sveṣu karmasu

    "Men, terrified by the sound, thought it the destruction of the world; and the gods too were agitated, shaken in their appointed tasks."

    "उस शब्द से भयभीत मनुष्यों ने उसे लोक का संहार समझा; और देवता भी क्षुब्ध होकर अपने-अपने कार्यों में विचलित हो गए।"

  25. Verse 25

    ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितस् तदा । मुक्त्वा तस्य भुजान् राजन् प्राह वाक्यं दशाननम् ॥

    tataḥ prīto mahādevaḥ śailāgre viṣṭhitas tadā | muktvā tasya bhujān rājan prāha vākyaṃ daśānanam

    "Then the pleased Mahādeva, standing on the mountain-top, releasing his arms, O king, spoke this word to Daśagrīva:"

    "हे राजन्! तब प्रसन्न महादेव, पर्वत के शिखर पर स्थित होकर, उसकी भुजाओं को मुक्त करके दशानन से यह वचन बोले —"

  26. Verse 26

    प्रीतो ऽस्मि तव वीर्याच् च शौण्डीर्याच् च निशाचर । रवतो वेदना मुक्तः स्वरः परमदारुणः ॥

    prīto 'smi tava vīryāc ca śauṇḍīryāc ca niśācara | ravato vedanā muktaḥ svaraḥ paramadāruṇaḥ

    "'I am pleased by your valour and your boldness, O night-ranger; from you, roaring in your pain, a most dreadful sound was loosed."

    "'हे निशाचर! मैं तेरे पराक्रम और शौर्य से प्रसन्न हूँ; वेदना से गर्जते हुए तुझसे एक अत्यंत भयंकर स्वर निकला।"

  27. Verse 27

    यस्माल् लोकत्रयं त्व् एतद् रावितं भयम् आगतम् । तस्मात् त्वं रावणो नाम नाम्ना तेन भविष्यसि ॥

    yasmāl lokatrayaṃ tv etad rāvitaṃ bhayam āgatam | tasmāt tvaṃ rāvaṇo nāma nāmnā tena bhaviṣyasi

    "'Since this three-world universe was made to cry out (rāvita) and came into fear, therefore you shall become Rāvaṇa by name, by that very token."

    "'चूँकि इस तीनों लोकों को रुलाकर (रावित करके) भय में डाल दिया गया, इसलिए उसी कारण से तू 'रावण' नाम से प्रसिद्ध होगा।"

  28. Verse 28

    देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले । एवं त्वाम् अभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ॥

    devatā mānuṣā yakṣā ye cānye jagatītale | evaṃ tvām abhidhāsyanti rāvaṇaṃ lokarāvaṇam

    "'Gods, men, yakṣas, and whoever else are upon the surface of the earth — thus shall they call you Rāvaṇa, the maker of the world's cry (lokarāvaṇa)."

    "'देवता, मनुष्य, यक्ष और जो अन्य पृथ्वी पर हैं — वे सब तुझे इसी प्रकार लोक को रुलानेवाला रावण कहेंगे।"

  29. Verse 29

    गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धः पथा येन त्वम् इच्छसि । मया त्वम् अभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ॥

    gaccha paulastya visrabdhaḥ pathā yena tvam icchasi | mayā tvam abhyanujñāto rākṣasādhipa gamyatām

    "'Go, O Paulastya, with confidence, by whatever path you wish; you are permitted by me, O lord of rākṣasas; let you depart.'"

    "'हे पौलस्त्य! निश्चिंत होकर जा, जिस मार्ग से तू चाहे; हे राक्षसाधिप! मैंने तुझे अनुमति दे दी, तू जा।'"

  30. Verse 30

    साक्षान् महेश्वरेणैवं कृतनामा स रावणः । अभिवाद्य महादेवं विमानं तत् समारुहत् ॥

    sākṣān maheśvareṇaivaṃ kṛtanāmā sa rāvaṇaḥ | abhivādya mahādevaṃ vimānaṃ tat samāruhat

    "Thus, his name made by Maheśvara himself, that Rāvaṇa, having saluted Mahādeva, mounted that aerial car (Puṣpaka)."

    "इस प्रकार साक्षात महेश्वर द्वारा जिसका नाम रखा गया, वह रावण महादेव को प्रणाम करके उस विमान (पुष्पक) पर चढ़ गया।"

  31. Verse 31

    ततो महीतले राम परिचक्राम रावणः । क्षत्रियान् सुमहावीर्यान् बाधमानस् ततस् ततः ॥

    tato mahītale rāma paricakrāma rāvaṇaḥ | kṣatriyān sumahāvīryān bādhamānas tatas tataḥ

    "Then, O Rāma, Rāvaṇa roamed over the surface of the earth, oppressing kṣatriyas of very great valour here and there."

    "तब हे राम! रावण पृथ्वीतल पर विचरण करने लगा, और यहाँ-वहाँ अत्यंत महापराक्रमी क्षत्रियों को सताने लगा।"