Sarga 15
Uttara Kanda
31 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततस् तान् विद्रुतान् दृष्ट्वा यक्षाञ् शतसहस्रशः । स्वयम् एव धनाध्यक्षो निर्जगाम रणं प्रति ॥
tatas tān vidrutān dṛṣṭvā yakṣāñ śatasahasraśaḥ | svayam eva dhanādhyakṣo nirjagāma raṇaṃ prati
"Then, seeing those yakṣas routed by the hundred thousands, the overseer of wealth himself went forth to the battle."
"तब उन यक्षों को लाखों की संख्या में भागते देखकर धनाध्यक्ष स्वयं युद्ध के लिए निकल पड़े।"
Verse 2
तत्र माणिचारो नाम यक्षः परमदुर्जयः । वृतो यक्षसहस्रैः स चतुर्भिः समयोधयत् ॥
tatra māṇicāro nāma yakṣaḥ paramadurjayaḥ | vṛto yakṣasahasraiḥ sa caturbhiḥ samayodhayat
"There a yakṣa named Māṇicara, exceedingly hard to conquer, surrounded by four thousand yakṣas, gave battle."
"वहाँ माणिचार नामक एक परम दुर्जय यक्ष, चार हजार यक्षों से घिरा हुआ, युद्ध करने लगा।"
Verse 3
ते गदामुसलप्रासशक्तितोमरमुद्गरैः । अभिघ्नन्तो रणे यक्षा राक्षसान् अभिदुद्रुवुः ॥
te gadāmusalaprāsaśaktitomaramudgaraiḥ | abhighnanto raṇe yakṣā rākṣasān abhidudruvuḥ
"Those yakṣas, striking with maces, pestles, lances, spears, javelins, and mallets, rushed upon the rākṣasas in the battle."
"वे यक्ष गदाओं, मूसलों, प्रासों, शक्तियों, तोमरों और मुद्गरों से प्रहार करते हुए युद्ध में राक्षसों पर टूट पड़े।"
Verse 4
ततः प्रहस्तेन तदा सहस्रं निहतं रणे । महोदरेण गदया सहस्रम् अपरं हतम् ॥
tataḥ prahastena tadā sahasraṃ nihataṃ raṇe | mahodareṇa gadayā sahasram aparaṃ hatam
"Then by Prahasta a thousand were slain in the battle; by Mahodara with his mace another thousand were slain."
"तब प्रहस्त ने युद्ध में एक हजार को मारा; महोदर ने अपनी गदा से दूसरे हजार को मारा।"
Verse 5
क्रुद्धेन च तदा राम मारीचेन दुरात्मना । निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते ॥
kruddhena ca tadā rāma mārīcena durātmanā | nimeṣāntaramātreṇa dve sahasre nipātite
"And by the evil-souled Mārīca, enraged, O Rāma, in but the space of the blink of an eye, two thousand were brought down."
"और हे राम! क्रोधित दुरात्मा मारीच ने पलक झपकने भर के समय में दो हजार को गिरा दिया।"
Verse 6
धूम्राक्षेण समागम्य माणिभद्रो महारणे । मुसलेनोरसि क्रोधात् ताडितो न च कम्पितः ॥
dhūmrākṣeṇa samāgamya māṇibhadro mahāraṇe | musalenorasi krodhāt tāḍito na ca kampitaḥ
"Having met with Dhūmrākṣa in the great battle, Māṇibhadra was struck in anger upon the chest with a pestle, yet was not shaken."
"महायुद्ध में धूम्राक्ष से भिड़कर माणिभद्र क्रोध से वक्षःस्थल पर मूसल से आहत हुआ, फिर भी विचलित न हुआ।"
Verse 7
ततो गदां समाविध्य माणिभद्रेण राक्षसः । धूम्राक्षस् ताडितो मूर्ध्नि विह्वलो निपपात ह ॥
tato gadāṃ samāvidhya māṇibhadreṇa rākṣasaḥ | dhūmrākṣas tāḍito mūrdhni vihvalo nipapāta ha
"Then Māṇibhadra, whirling his mace, struck the rākṣasa; Dhūmrākṣa, struck upon the head, fell down reeling."
"तब माणिभद्र ने गदा घुमाकर उस राक्षस पर प्रहार किया; सिर पर आहत धूम्राक्ष विह्वल होकर गिर पड़ा।"
Verse 8
धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् । अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धो माणिभद्रं दशाननः ॥
dhūmrākṣaṃ tāḍitaṃ dṛṣṭvā patitaṃ śoṇitokṣitam | abhyadhāvat susaṃkruddho māṇibhadraṃ daśānanaḥ
"Seeing Dhūmrākṣa struck down, fallen and drenched in blood, Daśagrīva, exceedingly enraged, rushed upon Māṇibhadra."
"धूम्राक्ष को आहत, गिरा हुआ और रक्त से सना देखकर दशानन अत्यंत क्रुद्ध होकर माणिभद्र पर टूट पड़ा।"
Verse 9
तं क्रुद्धम् अभिधावन्तं युगान्ताग्निम् इवोत्थितम् । शक्तिभिस् ताडयाम् आस तिसृभिर् यक्षपुंगवः ॥
taṃ kruddham abhidhāvantaṃ yugāntāgnim ivotthitam | śaktibhis tāḍayām āsa tisṛbhir yakṣapuṃgavaḥ
"As he, enraged, rushed on, risen like the fire at the age's end, the bull among yakṣas struck him with three spears (śakti)."
"युगांत की अग्नि के समान उठे, क्रोधित होकर दौड़ते हुए उस पर यक्षश्रेष्ठ (माणिभद्र) ने तीन शक्तियों से प्रहार किया।"
Verse 10
ततो राक्षसराजेन ताडितो गदया रणे । तस्य तेन प्रहारेण मुकुटः पार्श्वम् आगतः । तदा प्रभृति यक्षो ऽसौ पार्श्वमौलिर् इति स्मृतः ॥
tato rākṣasarājena tāḍito gadayā raṇe | tasya tena prahāreṇa mukuṭaḥ pārśvam āgataḥ | tadā prabhṛti yakṣo 'sau pārśvamaulir iti smṛtaḥ
"Then, struck by the rākṣasa-king with his mace in the battle — by that blow his diadem was knocked to one side; and from that time that yakṣa is known as Pārśvamauli ('Side-crowned')."
"तब राक्षसराज द्वारा युद्ध में गदा से आहत होने पर — उस प्रहार से उसका मुकुट एक ओर खिसक गया; और तब से वह यक्ष 'पार्श्वमौलि' नाम से प्रसिद्ध हुआ।"
Verse 11
तस्मिंस् तु विमुखे यक्षे माणिभद्रे महात्मनि । संनादः सुमहान् राम तस्मिञ् शैले व्यवर्धत ॥
tasmiṃs tu vimukhe yakṣe māṇibhadre mahātmani | saṃnādaḥ sumahān rāma tasmiñ śaile vyavardhata
"But when that great-souled yakṣa Māṇibhadra had turned away, O Rāma, a very great roar swelled up on that mountain."
"किंतु हे राम! उस महात्मा यक्ष माणिभद्र के विमुख हो जाने पर उस पर्वत पर एक अत्यंत महान कोलाहल बढ़ उठा।"
Verse 12
ततो दूरात् प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः । शुक्रप्रोष्टःपदाभ्यां च शङ्खपद्मसमावृतः ॥
tato dūrāt pradadṛśe dhanādhyakṣo gadādharaḥ | śukraproṣṭaḥpadābhyāṃ ca śaṅkhapadmasamāvṛtaḥ
"Then from afar appeared the overseer of wealth, mace in hand, accompanied by Śukra and Proṣṭhapada, surrounded by his treasures Śaṅkha and Padma."
"तब दूर से गदाधारी धनाध्यक्ष दिखाई दिए, शुक्र और प्रोष्ठपद के साथ, और अपनी शंख और पद्म निधियों से घिरे हुए।"
Verse 13
स दृष्ट्वा भ्रातरं संख्ये शापाद् विभ्रष्टगौरवम् । उवाच वचनं धीमान् युक्तं पैतामहे कुले ॥
sa dṛṣṭvā bhrātaraṃ saṃkhye śāpād vibhraṣṭagauravam | uvāca vacanaṃ dhīmān yuktaṃ paitāmahe kule
"Seeing his brother in the battle fallen from his dignity through a curse, the wise one spoke a word befitting the Grandsire's lineage:"
"युद्ध में शाप के कारण अपने गौरव से च्युत अपने भाई को देखकर उस बुद्धिमान ने पितामह के कुल के अनुरूप वचन कहा —"
Verse 14
मया त्वं वार्यमाणो ऽपि नावगच्छसि दुर्मते । पश्चाद् अस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः ॥
mayā tvaṃ vāryamāṇo 'pi nāvagacchasi durmate | paścād asya phalaṃ prāpya jñāsyase nirayaṃ gataḥ
"'Though warned by me, you do not understand, O evil-minded one; afterward, reaping the fruit of this, you shall know it, having gone to hell."
"'हे दुर्मते! मेरे द्वारा रोके जाने पर भी तू नहीं समझता; बाद में इसका फल पाकर, नरक में जाकर, तू जानेगा।"
Verse 15
यो हि मोहाद् विषं पीत्वा नावगच्छति मानवः । परिणामे स वि मूढो जानीते कर्मणः फलम् ॥
yo hi mohād viṣaṃ pītvā nāvagacchati mānavaḥ | pariṇāme sa vi mūḍho jānīte karmaṇaḥ phalam
"'For the man who, out of delusion, having drunk poison, does not perceive [its effect] — that fool learns the fruit of the deed [only] in the aftermath."
"'क्योंकि जो मनुष्य मोह से विष पीकर [उसका प्रभाव] नहीं समझता, वह मूढ़ कर्म का फल परिणाम में ही जानता है।"
Verse 16
दैवतानि हि नन्दन्ति धर्मयुक्तेन केन चित् । येन त्वम् ईदृशं भावं नीतस् तच् च न बुध्यसे ॥
daivatāni hi nandanti dharmayuktena kena cit | yena tvam īdṛśaṃ bhāvaṃ nītas tac ca na budhyase
"'For the gods rejoice [only] in one who is joined to dharma; but you — through [the unrighteousness] by which you have been brought to such a state — do not even perceive that."
"'क्योंकि देवता तो किसी धर्मयुक्त जन में ही प्रसन्न होते हैं; किंतु तू — जिसके कारण तू ऐसी दशा को पहुँचाया गया है — उसे भी नहीं समझता।"
Verse 17
यो हि मातॄह् पितॄन् भ्रातॄन् आचर्यांश् चावमन्यते । स पश्यति फलं तस्य प्रेतराजवशं गतः ॥
yo hi mātṝh pitṝn bhrātṝn ācaryāṃś cāvamanyate | sa paśyati phalaṃ tasya pretarājavaśaṃ gataḥ
"'For he who despises mothers, fathers, brothers, and teachers — he sees the fruit of that, having gone under the sway of the king of the dead (Yama)."
"'क्योंकि जो माताओं, पिताओं, भाइयों और आचार्यों का अपमान करता है, वह उसका फल प्रेतराज (यम) के वश में जाकर देखता है।"
Verse 18
अध्रुवे हि शरीरे यो न करोति तपो ऽर्जनम् । स पश्चात् तप्यते मूढो मृतो दृष्ट्वात्मनो गतिम् ॥
adhruve hi śarīre yo na karoti tapo 'rjanam | sa paścāt tapyate mūḍho mṛto dṛṣṭvātmano gatim
"'He who, while the body is impermanent, does not win the gaining of austerity — that fool grieves afterward, when dead, having seen his own [sorry] destiny."
"'जो इस अनित्य शरीर में रहते हुए तप का अर्जन नहीं करता, वह मूढ़ मरने के बाद, अपनी गति देखकर, पश्चात्ताप करता है।"
Verse 19
कस्य चिन् न हि दुर्बुधेश् छन्दतो जायते मतिः । यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलम् अश्नुते ॥
kasya cin na hi durbudheś chandato jāyate matiḥ | yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalam aśnute
"'In some dull-witted one no right understanding arises at will; such as the deed one does, such the fruit one enjoys."
"'किसी दुर्बुद्धि में इच्छामात्र से सद्बुद्धि उत्पन्न नहीं होती; जैसा कर्म मनुष्य करता है, वैसा ही फल भोगता है।"
Verse 20
बुद्धिं रूपं बलं वित्तं पुत्रान् माहात्म्यम् एव च । प्रप्नुवन्ति नराः सर्वं स्वकृतैः पूर्वकर्मभिः ॥
buddhiṃ rūpaṃ balaṃ vittaṃ putrān māhātmyam eva ca | prapnuvanti narāḥ sarvaṃ svakṛtaiḥ pūrvakarmabhiḥ
"'Intelligence, beauty, strength, wealth, sons, and greatness too — men obtain all these by their own former deeds."
"'बुद्धि, रूप, बल, धन, पुत्र और माहात्म्य भी — मनुष्य यह सब अपने ही पूर्वकृत कर्मों से प्राप्त करते हैं।"
Verse 21
एवं निरयगामी त्वं यस्य ते मतिर् ईदृशी । न त्वां समभिभाषिष्ये दुर्वृत्तस्यैष निर्णयः ॥
evaṃ nirayagāmī tvaṃ yasya te matir īdṛśī | na tvāṃ samabhibhāṣiṣye durvṛttasyaiṣa nirṇayaḥ
"'Thus you are hell-bound, you whose mind is of such a kind; I shall not speak with you further; this is the verdict upon one of evil conduct.'"
"'इस प्रकार तू नरकगामी है, जिसकी बुद्धि ऐसी है; मैं तुझसे अब और बात नहीं करूँगा; दुराचारी के विषय में यही निर्णय है।'"
Verse 22
एवम् उक्त्वा ततस् तेन तस्यामात्याः समाहताः । मारीचप्रमुखाः सर्वे विमुखा विप्रदुद्रुवुः ॥
evam uktvā tatas tena tasyāmātyāḥ samāhatāḥ | mārīcapramukhāḥ sarve vimukhā vipradudruvuḥ
"Having said this, his ministers, struck by him — all led by Mārīca — turned away and fled."
"यह कहकर उसके द्वारा आहत होकर उसके मंत्री — मारीच आदि सब — विमुख होकर भाग खड़े हुए।"
Verse 23
ततस् तेन दशग्रीवो यक्षेन्द्रेण महात्मना । गदयाभिहतो मूर्ध्नि न च स्थानाद् व्यकम्पत ॥
tatas tena daśagrīvo yakṣendreṇa mahātmanā | gadayābhihato mūrdhni na ca sthānād vyakampata
"Then by that great-souled lord of yakṣas (Kubera), Daśagrīva was struck upon the head with the mace, yet did not budge from his place."
"तब उस महात्मा यक्षेंद्र (कुबेर) द्वारा दशग्रीव सिर पर गदा से आहत हुआ, फिर भी अपने स्थान से विचलित न हुआ।"
Verse 24
ततस् तौ राम निघ्नन्ताव् अन्योन्यं परमाहवे । न विह्वलौ न च श्रान्तौ बभूवतुर् अमर्षणैः ॥
tatas tau rāma nighnantāv anyonyaṃ paramāhave | na vihvalau na ca śrāntau babhūvatur amarṣaṇaiḥ
"Then those two, O Rāma, striking each other in that great battle, were neither unnerved nor wearied, [both] full of wrath."
"तब हे राम! उस महायुद्ध में एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए वे दोनों, क्रोध से भरे हुए, न विह्वल हुए और न थके।"
Verse 25
आग्नेयम् अस्त्रं स ततो मुमोच धनदो रणे । वारुणेन दशग्रीवस् तद् अस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥
āgneyam astraṃ sa tato mumoca dhanado raṇe | vāruṇena daśagrīvas tad astraṃ pratyavārayat
"Then the lord of wealth loosed the fire-missile (āgneya) in the battle; Daśagrīva warded off that missile with the water-missile (vāruṇa)."
"तब धनद ने युद्ध में आग्नेय अस्त्र छोड़ा; दशग्रीव ने वारुण अस्त्र से उस अस्त्र को रोक दिया।"
Verse 26
ततो मायां प्रविष्टः स राक्षसीं राक्षसेश्वरः । जघान मूर्ध्नि धनदं व्याविध्य महतीं गदाम् ॥
tato māyāṃ praviṣṭaḥ sa rākṣasīṃ rākṣaseśvaraḥ | jaghāna mūrdhni dhanadaṃ vyāvidhya mahatīṃ gadām
"Then the lord of rākṣasas, entering into rākṣasa illusion (māyā), struck the lord of wealth on the head, whirling his great mace."
"तब वह राक्षसेश्वर राक्षसी माया में प्रविष्ट होकर, अपनी विशाल गदा घुमाकर धनद के सिर पर प्रहार किया।"
Verse 27
एवं स तेनाभिहतो विह्वलः शोणितोक्षितः । कृत्तमूल इवाशोको निपपात धनाधिपः ॥
evaṃ sa tenābhihato vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ | kṛttamūla ivāśoko nipapāta dhanādhipaḥ
"Thus struck by him, unnerved and drenched in blood, the lord of wealth fell like an aśoka tree with its root cut through."
"इस प्रकार उसके द्वारा आहत, विह्वल और रक्त से सना धनाधिप जड़ से कटे अशोक वृक्ष के समान गिर पड़ा।"
Verse 28
ततः पद्मादिभिस् तत्र निधिभिः स धनाधिपः । नन्दनं वनम् आनीय धनदो श्वासितस् तदा ॥
tataḥ padmādibhis tatra nidhibhiḥ sa dhanādhipaḥ | nandanaṃ vanam ānīya dhanado śvāsitas tadā
"Then by the treasures (nidhis) there — Padma and the rest — the lord of wealth was carried to the Nandana wood and revived."
"तब वहाँ पद्म आदि निधियों द्वारा वह धनाधिप नंदन वन में ले जाकर तब पुनः जीवित (सचेत) किया गया।"
Verse 29
ततो निर्जित्य तं राम धनदं राक्षसाधिपः । पुष्पकं तस्य जग्राह विमानं जयलक्षणम् ॥
tato nirjitya taṃ rāma dhanadaṃ rākṣasādhipaḥ | puṣpakaṃ tasya jagrāha vimānaṃ jayalakṣaṇam
"Then, having conquered that lord of wealth, O Rāma, the lord of rākṣasas seized his Puṣpaka, the aerial car that is the mark of victory —"
"तब हे राम! उस धनद को जीतकर राक्षसाधिप ने उसका पुष्पक विमान, जो विजय का चिह्न था, छीन लिया —"
Verse 30
काञ्चनस्तम्भसंवीतं वैदूर्यमणितोरणम् । मुक्ताजालप्रतिच्छन्नं सर्वकामफलद्रुमम् ॥
kāñcanastambhasaṃvītaṃ vaidūryamaṇitoraṇam | muktājālapraticchannaṃ sarvakāmaphaladrumam
"encompassed by golden pillars, with archways of lapis lazuli gems, covered over with nets of pearls, [set with] trees that yield the fruit of every desire."
"स्वर्ण के स्तंभों से घिरा, वैदूर्य मणियों के तोरणोंवाला, मोतियों के जालों से आच्छादित, सभी कामनाओं का फल देनेवाले वृक्षोंवाला।"
Verse 31
तत् तु राजा समारुह्य कामगं वीर्यनिर्जितम् । जित्वा वैश्रवणं देवं कैलासाद् अवरोहत ॥
tat tu rājā samāruhya kāmagaṃ vīryanirjitam | jitvā vaiśravaṇaṃ devaṃ kailāsād avarohata
"Mounting that car that goes at will, won by his valour, having conquered the god Vaiśravaṇa, the king descended from Kailāsa."
"इच्छानुसार चलनेवाले, अपने पराक्रम से जीते गए उस विमान पर चढ़कर, देव वैश्रवण को जीतकर राजा कैलास से नीचे उतरा।"