Sarga 14
Uttara Kanda
25 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः स सचिवैः सार्धं षड्भिर् नित्यं बलोत्कटैः । महोदरप्रहस्ताभ्यां मारीचशुकसारणैः ॥
tataḥ sa sacivaiḥ sārdhaṃ ṣaḍbhir nityaṃ balotkaṭaiḥ | mahodaraprahastābhyāṃ mārīcaśukasāraṇaiḥ
"Then, together with his six ministers, ever swollen with strength — Mahodara and Prahasta, Mārīca, Śuka, and Sāraṇa —"
"तब सदा बल से उद्धत अपने छह मंत्रियों के साथ — महोदर और प्रहस्त, मारीच, शुक और सारण —"
Verse 2
धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगृध्नुना । वृतः संप्रययौ श्रीमान् क्रोधाल् लोकान् दहन्न् इव ॥
dhūmrākṣeṇa ca vīreṇa nityaṃ samaragṛdhnunā | vṛtaḥ saṃprayayau śrīmān krodhāl lokān dahann iva
"and with the hero Dhūmrākṣa, ever eager for battle — surrounded by them, the illustrious one set forth, as if burning the worlds with his wrath."
"और सदा युद्ध के लोभी वीर धूम्राक्ष के साथ — उनसे घिरा हुआ वह श्रीमान, मानो क्रोध से लोकों को भस्म करता हुआ, चल पड़ा।"
Verse 3
पुराणि स नदीः शैलान् वनान्य् उपवनानि च । अतिक्रम्य मुहूर्तेन कैलासं गिरिम् आविशत् ॥
purāṇi sa nadīḥ śailān vanāny upavanāni ca | atikramya muhūrtena kailāsaṃ girim āviśat
"Passing over cities, rivers, mountains, forests, and groves in a moment, he entered the mountain Kailāsa."
"नगरों, नदियों, पर्वतों, वनों और उपवनों को एक मुहूर्त में लाँघकर वह कैलास पर्वत में प्रविष्ट हुआ।"
Verse 4
तं निविष्टं गिरौ तस्मिन् राक्षसेन्द्रं निशम्य तु । राज्ञो भ्रातायम् इत्य् उक्त्वा गता यत्र धनेश्वरः ॥
taṃ niviṣṭaṃ girau tasmin rākṣasendraṃ niśamya tu | rājño bhrātāyam ity uktvā gatā yatra dhaneśvaraḥ
"Hearing that the lord of rākṣasas had encamped on that mountain, the guards, saying 'This is the king's brother,' went to where the lord of wealth was."
"उस राक्षसेंद्र को उस पर्वत पर डेरा डाले सुनकर, पहरेदार 'यह राजा का भाई है' कहकर, जहाँ धनेश्वर थे वहाँ गए।"
Verse 5
गत्वा तु सर्वम् आचख्युर् भ्रातुस् तस्य विनिश्चयम् । अनुज्ञाता ययुश् चैव युद्धाय धनदेन ते ॥
gatvā tu sarvam ācakhyur bhrātus tasya viniścayam | anujñātā yayuś caiva yuddhāya dhanadena te
"Going, they told all the resolve of his brother; and, given leave by the lord of wealth, they went forth to battle."
"जाकर उन्होंने उसके भाई का सारा निश्चय कह सुनाया; और धनद से अनुमति पाकर वे युद्ध के लिए निकल पड़े।"
Verse 6
ततो बलस्य संक्षोभः सागरस्येव वर्धतः । अभून् नैरृतराजस्य गिरिं संचालयन्न् इव ॥
tato balasya saṃkṣobhaḥ sāgarasyeva vardhataḥ | abhūn nairṛtarājasya giriṃ saṃcālayann iva
"Then there arose a tumult of the army of the king of nairṛtas, like the swelling ocean, as if shaking the mountain."
"तब नैरृतराज की सेना का क्षोभ बढ़ते हुए समुद्र के समान उठ खड़ा हुआ, मानो पर्वत को हिला रहा हो।"
Verse 7
ततो युद्धं समभवद् यक्षराक्षससंकुलम् । व्यथिताश् चाभवंस् तत्र सचिवास् तस्य रक्षसः ॥
tato yuddhaṃ samabhavad yakṣarākṣasasaṃkulam | vyathitāś cābhavaṃs tatra sacivās tasya rakṣasaḥ
"Then a battle broke out, thronged with yakṣas and rākṣasas; and there the ministers of that rākṣasa were hard pressed."
"तब यक्षों और राक्षसों से भरा हुआ युद्ध हुआ; और वहाँ उस राक्षस के मंत्री व्यथित हो उठे।"
Verse 8
तं दृष्ट्वा तादृशं सैन्यं दशग्रीवो निशाचरः । हर्षान् नादं ततः कृत्वा रोषात् समभिवर्तत ॥
taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ sainyaṃ daśagrīvo niśācaraḥ | harṣān nādaṃ tataḥ kṛtvā roṣāt samabhivartata
"Seeing his army in such a plight, the night-ranger Daśagrīva, raising a roar of joy, then advanced in fury."
"अपनी सेना को उस दशा में देखकर निशाचर दशग्रीव हर्ष का नाद करके क्रोध से आगे बढ़ा।"
Verse 9
ये तु ते राक्षसेन्द्रस्य सचिवा घोरविक्रमः । ते सहस्रं सहस्राणाम् एकैकं समयोधयन् ॥
ye tu te rākṣasendrasya sacivā ghoravikramaḥ | te sahasraṃ sahasrāṇām ekaikaṃ samayodhayan
"And those ministers of the lord of rākṣasas, of terrible valour, each one fought a thousand thousands."
"और जो राक्षसेंद्र के घोर पराक्रमी मंत्री थे, उनमें से प्रत्येक ने हजार-हजार से युद्ध किया।"
Verse 10
ततो गदाभिः परिघैर् असिभिः शक्तितोमरैः । वध्यमानो दशग्रीवस् तत् सैन्यं समगाहत ॥
tato gadābhiḥ parighair asibhiḥ śaktitomaraiḥ | vadhyamāno daśagrīvas tat sainyaṃ samagāhata
"Then, struck with maces, iron bars, swords, spears, and javelins, Daśagrīva plunged into that army."
"तब गदाओं, परिघों, तलवारों, शक्तियों और तोमरों से मारा जाता हुआ दशग्रीव उस सेना में घुस पड़ा।"
Verse 11
तैर् निरुच्छ्वासवत् तत्र वध्यमानो दशाननः । वर्षमाणैर् इव घनैर् यक्षेन्द्रैः संनिरुध्यत ॥
tair nirucchvāsavat tatra vadhyamāno daśānanaḥ | varṣamāṇair iva ghanair yakṣendraiḥ saṃnirudhyata
"Struck by those yakṣa-lords raining upon him like clouds, Daśagrīva was hemmed in there, as if left breathless."
"मेघों के समान बरसते उन यक्षेंद्रों द्वारा वहाँ मारा जाता हुआ दशानन मानो निःश्वासरहित होकर घेर लिया गया।"
Verse 12
स दुरात्मा समुद्यम्य कालदण्डोपमां गदाम् । प्रविवेश ततः सैन्यं नयन् यक्षान् यमक्षयम् ॥
sa durātmā samudyamya kāladaṇḍopamāṃ gadām | praviveśa tataḥ sainyaṃ nayan yakṣān yamakṣayam
"That evil-souled one, lifting up his mace like the staff of Death (Kāladaṇḍa), then entered the army, leading the yakṣas to the abode of Yama."
"वह दुरात्मा कालदंड के समान गदा उठाकर तब सेना में प्रविष्ट हुआ और यक्षों को यमलोक पहुँचाने लगा।"
Verse 13
स कक्षम् इव विस्तीर्णं शुष्केन्धनसमाकुलम् । वातेनाग्निर् इवायत्तो ऽदहत् सैन्यं सुदारुणम् ॥
sa kakṣam iva vistīrṇaṃ śuṣkendhanasamākulam | vātenāgnir ivāyatto 'dahat sainyaṃ sudāruṇam
"Like a fire driven by the wind upon a vast thicket crowded with dry fuel, he burned that army most dreadfully."
"जैसे वायु से प्रेरित अग्नि सूखे ईंधन से भरे विस्तृत झाड़-झंखाड़ को जला देती है, वैसे ही उसने उस सेना को अत्यंत भयंकरता से भस्म कर दिया।"
Verse 14
तैस् तु तस्य मृधे ऽमात्यैर् महोदरशुकादिभिः । अल्पावशिष्टास् ते यक्षाः कृता वातैर् इवाम्बुदाः ॥
tais tu tasya mṛdhe 'mātyair mahodaraśukādibhiḥ | alpāvaśiṣṭās te yakṣāḥ kṛtā vātair ivāmbudāḥ
"By him and his ministers — Mahodara, Śuka, and the rest — in that battle, those yakṣas were left but few remaining, like clouds scattered by the winds."
"उसके और उसके मंत्रियों — महोदर, शुक आदि — द्वारा उस युद्ध में वे यक्ष वायु से छितराए मेघों के समान थोड़े ही शेष रह गए।"
Verse 15
के चित् त्व् आयुधभग्नाङ्गाः पतिताः समरक्षितौ । ओष्ठान् स्वदशनैस् तीक्ष्णैर् दंशन्तो भुवि पातिताः ॥
ke cit tv āyudhabhagnāṅgāḥ patitāḥ samarakṣitau | oṣṭhān svadaśanais tīkṣṇair daṃśanto bhuvi pātitāḥ
"Some, their limbs broken by weapons, fell on the battlefield; biting their lips with their sharp teeth, they were brought down to the ground."
"कुछ, अंग शस्त्रों से टूटे हुए, रणभूमि में गिर पड़े; अपने तीक्ष्ण दाँतों से अपने ओठ काटते हुए वे धरती पर गिराए गए।"
Verse 16
भयाद् अन्योन्यम् आलिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्रा रणाजिरे । निषेदुस् ते तदा यक्षाः कूला जलहता इव ॥
bhayād anyonyam āliṅgya bhraṣṭaśastrā raṇājire | niṣedus te tadā yakṣāḥ kūlā jalahatā iva
"Out of fear embracing one another, their weapons fallen, the yakṣas then sank down on the battlefield like banks battered by water."
"भय से एक-दूसरे को आलिंगन करते हुए, शस्त्र गिराए हुए वे यक्ष तब रणभूमि में जल से टूटे किनारों के समान बैठ गए।"
Verse 17
हतानां स्वर्गसंस्थानां युध्यतां पृथिवीतले । प्रेक्षताम् ऋषिसंघानां न बभूवान्तरं दिवि ॥
hatānāṃ svargasaṃsthānāṃ yudhyatāṃ pṛthivītale | prekṣatām ṛṣisaṃghānāṃ na babhūvāntaraṃ divi
"Of the slain now abiding in heaven, of those fighting on the surface of the earth, and of the hosts of sages looking on, there was no empty space left in the sky."
"स्वर्ग में स्थित हुए मृतकों से, पृथ्वी पर लड़ते हुओं से, और देखते हुए ऋषिसमूहों से — आकाश में कोई रिक्त स्थान नहीं रह गया।"
Verse 18
एतस्मिन्न् अन्तरे राम विस्तीर्णबलवाहनः । अगमत् सुमहान् यक्षो नाम्ना संयोधकण्टकः ॥
etasminn antare rāma vistīrṇabalavāhanaḥ | agamat sumahān yakṣo nāmnā saṃyodhakaṇṭakaḥ
"At this juncture, O Rāma, there came a very great yakṣa, with a vast force and mounts, named Saṃyodhakaṇṭaka ('Thorn-in-battle')."
"हे राम! इसी बीच विस्तृत सेना और वाहनोंवाला एक अत्यंत विशाल यक्ष आया, जिसका नाम संयोधकंटक था।"
Verse 19
तेन यक्षेण मारीचो विष्णुनेव समाहतः । पतितः पृथिवीं भेजे क्षीणपुण्य इवाम्बरात् ॥
tena yakṣeṇa mārīco viṣṇuneva samāhataḥ | patitaḥ pṛthivīṃ bheje kṣīṇapuṇya ivāmbarāt
"By that yakṣa, Mārīca, as if struck by Viṣṇu, fell and sank to the earth, like one whose merit is exhausted falling from the sky."
"उस यक्ष द्वारा मारीच मानो विष्णु से आहत होकर गिर पड़ा और पृथ्वी पर वैसे ही आ गिरा जैसे पुण्यक्षीण जीव आकाश से।"
Verse 20
प्राप्तसंज्ञो मुहूर्तेन विश्रम्य च निशाचरः । तं यक्षं योधयाम् आस स च भग्नः प्रदुद्रुवे ॥
prāptasaṃjño muhūrtena viśramya ca niśācaraḥ | taṃ yakṣaṃ yodhayām āsa sa ca bhagnaḥ pradudruve
"Regaining consciousness in a moment, and having rested, the night-ranger fought that yakṣa; and he, broken, fled."
"एक मुहूर्त में होश में आकर और विश्राम करके उस निशाचर ने उस यक्ष से युद्ध किया; और वह परास्त होकर भाग गया।"
Verse 21
ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यरजतोक्षितम् । मर्यादां द्वारपालानां तोरणं तत् समाविशत् ॥
tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaidūryarajatokṣitam | maryādāṃ dvārapālānāṃ toraṇaṃ tat samāviśat
"Then [Rāvaṇa] reached that gateway (toraṇa), of golden variegated frame, besprinkled with lapis lazuli and silver, the boundary-mark of the gatekeepers."
"तब [रावण] उस तोरण (द्वार) तक पहुँचा, जो स्वर्ण के विचित्र ढाँचेवाला, वैदूर्य और रजत से सिंचित, और द्वारपालों की सीमा-रेखा थी।"
Verse 22
ततो राम दशग्रीवं प्रविशन्तं निशाचरम् । सूर्यभानुर् इति ख्यातो द्वारपालो न्यवारयत् ॥
tato rāma daśagrīvaṃ praviśantaṃ niśācaram | sūryabhānur iti khyāto dvārapālo nyavārayat
"Then, O Rāma, as the night-ranger Daśagrīva was entering, a gatekeeper famed as Sūryabhānu held him back."
"तब हे राम! प्रवेश करते हुए निशाचर दशग्रीव को सूर्यभानु नामक एक प्रसिद्ध द्वारपाल ने रोका।"
Verse 23
ततस् तोरणम् उत्पाट्य तेन यक्षेण ताडितः । राक्षसो यक्षसृष्टेन तोरणेन समाहतः । न क्षितिं प्रययौ राम वरात् सलिलयोनिनः ॥
tatas toraṇam utpāṭya tena yakṣeṇa tāḍitaḥ | rākṣaso yakṣasṛṣṭena toraṇena samāhataḥ | na kṣitiṃ prayayau rāma varāt salilayoninaḥ
"Then that yakṣa, tearing up the gateway, struck him with it; yet the rākṣasa, struck by the gateway hurled by the yakṣa, did not fall to the earth, O Rāma, by the boon of the water-born one (Brahmā)."
"तब उस यक्ष ने तोरण उखाड़कर उससे उस पर प्रहार किया; फिर भी हे राम! यक्ष द्वारा फेंके गए उस तोरण से आहत होकर भी वह राक्षस सलिलयोनि (ब्रह्मा) के वरदान से पृथ्वी पर न गिरा।"
Verse 24
स तु तेनैव तं यक्षं तोरणेन समाहनत् । नादृश्यत तदा यक्षो भस्म तेन कृतस् तु सः ॥
sa tu tenaiva taṃ yakṣaṃ toraṇena samāhanat | nādṛśyata tadā yakṣo bhasma tena kṛtas tu saḥ
"But he, with that very gateway, struck that yakṣa; and then the yakṣa was seen no more — he was reduced to ashes by it."
"किंतु उसने उसी तोरण से उस यक्ष पर प्रहार किया; और तब वह यक्ष दिखाई न दिया — उससे वह भस्म कर दिया गया।"
Verse 25
ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे यक्षा दृष्ट्वा पराक्रमम् । ततो नदीर् गुहाश् चैव विविशुर् भयपीडिताः ॥
tataḥ pradudruvuḥ sarve yakṣā dṛṣṭvā parākramam | tato nadīr guhāś caiva viviśur bhayapīḍitāḥ
"Then all the yakṣas, seeing his prowess, fled; afflicted by fear, they entered the rivers and the caves."
"तब उसका पराक्रम देखकर सभी यक्ष भाग खड़े हुए; भय से पीड़ित होकर वे नदियों और गुफाओं में घुस गए।"