Sarga 13
Uttara Kanda
39 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केन चित् । निद्रा समभवत् तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ॥
atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kena cit | nidrā samabhavat tīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī
"Then, after some time, the deep sleep bestowed by the Lord of the worlds (Brahmā), in its embodied form, came upon Kumbhakarṇa."
"तब कुछ समय बाद लोकेश्वर (ब्रह्मा) द्वारा प्रदत्त गहरी निद्रा, अपने साकार रूप में, कुम्भकर्ण पर आ गई।"
Verse 2
ततो भ्रातरम् आसीनं कुम्भकर्णो ऽब्रवीद् वचः । निद्रा मां बाधते राजन् कारयस्व ममालयम् ॥
tato bhrātaram āsīnaṃ kumbhakarṇo 'bravīd vacaḥ | nidrā māṃ bādhate rājan kārayasva mamālayam
"Then Kumbhakarṇa said this word to his brother, who was seated: 'Sleep oppresses me, O king; have a dwelling made for me.'"
"तब कुम्भकर्ण ने बैठे हुए अपने भाई से यह वचन कहा — 'हे राजन्! निद्रा मुझे सताती है; मेरे लिए एक निवास बनवाइए।'"
Verse 3
विनियुक्तास् ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् । अकुर्वन् कुम्भकर्णस्य कैलाससमम् आलयम् ॥
viniyuktās tato rājñā śilpino viśvakarmavat | akurvan kumbhakarṇasya kailāsasamam ālayam
"Then the craftsmen, appointed by the king, skilled like Viśvakarman, made for Kumbhakarṇa a dwelling equal to Kailāsa."
"तब राजा द्वारा नियुक्त, विश्वकर्मा के समान कुशल शिल्पियों ने कुम्भकर्ण के लिए कैलास के समान एक निवास बनाया।"
Verse 4
विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणम् आयतम् । दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ॥
vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇam āyatam | darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire
"A yojana broad, white, and twice that in length, lovely to behold and unobstructed, they fashioned for Kumbhakarṇa."
"एक योजन चौड़ा, श्वेत, और उससे दुगुना लंबा, दर्शनीय और निर्बाध — ऐसा निवास उन्होंने कुम्भकर्ण के लिए बनाया।"
Verse 5
स्फाटिकैः काञ्चनैश् चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् । वैदूर्यकृतशोभं च किङ्किणीजालकं तथा ॥
sphāṭikaiḥ kāñcanaiś citraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam | vaidūryakṛtaśobhaṃ ca kiṅkiṇījālakaṃ tathā
"Everywhere adorned with variegated pillars of crystal and gold, beautified with lapis lazuli, and with a net of little bells,"
"स्फटिक और स्वर्ण के विचित्र स्तंभों से सर्वत्र सुशोभित, वैदूर्य से मंडित, और वैसे ही घंटियों के जाल से युक्त,"
Verse 6
दन्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् । सर्वर्तुसुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहाम् इव ॥
dantatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam | sarvartusukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhām iva
"set with archways of ivory, with daises of diamond and crystal, ever giving comfort in every season, like a holy cave of Meru."
"हाथीदाँत के तोरणों से सज्जित, हीरे और स्फटिक की वेदियोंवाला, सभी ऋतुओं में सदा सुख देनेवाला, मानो मेरु की पवित्र गुफा हो।"
Verse 7
तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो निशाचरः । बहून्य् अब्दसहस्राणि शयानो नावबुध्यते ॥
tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo niśācaraḥ | bahūny abdasahasrāṇi śayāno nāvabudhyate
"There the night-ranger Kumbhakarṇa, sunk in sleep, lay for many thousands of years and did not wake."
"वहाँ निद्रा में निमग्न निशाचर कुम्भकर्ण अनेक सहस्र वर्षों तक सोता रहा और जागा नहीं।"
Verse 8
निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः । देवर्षियक्षगन्धर्वान् बाधते स्म स नित्यशः ॥
nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ | devarṣiyakṣagandharvān bādhate sma sa nityaśaḥ
"But while Kumbhakarṇa was overcome by sleep, Daśagrīva ceaselessly oppressed gods, sages, yakṣas, and gandharvas."
"किंतु कुम्भकर्ण के निद्रा से अभिभूत रहते हुए दशानन देवों, ऋषियों, यक्षों और गंधर्वों को निरंतर सताता रहा।"
Verse 9
उद्यानानि विचित्राणि नन्दनादीनि यानि च । तानि गत्वा सुसंक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ॥
udyānāni vicitrāṇi nandanādīni yāni ca | tāni gatvā susaṃkruddho bhinatti sma daśānanaḥ
"And the various pleasure-gardens — Nandana and the rest — Daśagrīva, exceedingly enraged, would go and break them up."
"और नंदन आदि जो विचित्र उद्यान थे, उनमें जाकर अत्यंत क्रुद्ध दशानन उन्हें तहस-नहस कर देता था।"
Verse 10
नदीं गज इव क्रीडन् वृक्षान् वायुर् इव क्षिपन् । नगान् वज्र इव सृष्टो विध्वंसयति नित्यशः ॥
nadīṃ gaja iva krīḍan vṛkṣān vāyur iva kṣipan | nagān vajra iva sṛṣṭo vidhvaṃsayati nityaśaḥ
"Sporting in the rivers like an elephant, hurling the trees about like the wind, like a loosed thunderbolt, he constantly wrecked the mountains."
"हाथी के समान नदियों में क्रीड़ा करता, वायु के समान वृक्षों को उखाड़ फेंकता, छोड़े गए वज्र के समान वह निरंतर पर्वतों को ध्वस्त करता रहता।"
Verse 11
तथा वृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः । कुलानुरूपं धर्मज्ञ वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ॥
tathā vṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ | kulānurūpaṃ dharmajña vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ
"Learning of such conduct of Daśagrīva, the lord of wealth, O knower of dharma, and recalling his own conduct befitting their lineage,"
"हे धर्मज्ञ! दशग्रीव का ऐसा आचरण जानकर धनेश्वर, अपने कुल के अनुरूप अपने आचरण को स्मरण करके,"
Verse 12
सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्वरणस् तदा । लङ्कां संप्रेषयाम् आस दशग्रीवस्य वै हितम् ॥
saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśvaraṇas tadā | laṅkāṃ saṃpreṣayām āsa daśagrīvasya vai hitam
"Vaiśravaṇa then sent a messenger to Laṅkā, for the sake of showing brotherliness, and for Daśagrīva's welfare."
"तब वैश्रवण ने भ्रातृभाव दिखाने के लिए और दशग्रीव के हित के लिए लंका में एक दूत भेजा।"
Verse 13
स गत्वा नगरीं लङ्काम् आससाद विभीषणम् । मानितस् तेन धर्मेण पृष्ठश् चागमनं प्रति ॥
sa gatvā nagarīṃ laṅkām āsasāda vibhīṣaṇam | mānitas tena dharmeṇa pṛṣṭhaś cāgamanaṃ prati
"He, going to the city of Laṅkā, approached Vibhīṣaṇa; honoured by him with due courtesy and asked about his coming,"
"वह लंका नगरी में जाकर विभीषण के पास पहुँचा; उसके द्वारा विधिपूर्वक सम्मानित होकर, आगमन का कारण पूछे जाने पर,"
Verse 14
पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीन् अपि च बान्धवान् । सभायां दर्शयाम् आस तम् आसीनं दशाननम् ॥
pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīn api ca bāndhavān | sabhāyāṃ darśayām āsa tam āsīnaṃ daśānanam
"and having inquired after the welfare of the king and of his kinsmen and relatives, [Vibhīṣaṇa] showed him Daśagrīva seated in the assembly hall."
"और राजा तथा ज्ञातियों और बंधुओं की कुशल पूछकर, [विभीषण ने] उसे सभा में बैठे दशानन का दर्शन कराया।"
Verse 15
स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा । जयेन चाभिसंपूज्य तूष्णीम् आसीन् मुहूर्तकम् ॥
sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā | jayena cābhisaṃpūjya tūṣṇīm āsīn muhūrtakam
"He, seeing the king there blazing with his own splendour, and having honoured him with a cry of 'Victory!', stayed silent for a moment."
"वह वहाँ अपने तेज से देदीप्यमान राजा को देखकर, 'जय' से उसका अभिनंदन करके एक मुहूर्त तक मौन बैठा रहा।"
Verse 16
तस्योपनीते पर्यङ्के वरास्तरणसंवृते । उपविश्य दशग्रीवं दूतो वाक्यम् अथाब्रवीत् ॥
tasyopanīte paryaṅke varāstaraṇasaṃvṛte | upaviśya daśagrīvaṃ dūto vākyam athābravīt
"Seated on a couch brought for him, spread with an excellent cover, the messenger then spoke this word to Daśagrīva:"
"उसके लिए लाए गए, श्रेष्ठ आस्तरण से ढके पर्यंक पर बैठकर दूत ने तब दशग्रीव से यह वचन कहा —"
Verse 17
राजन् वदामि ते सर्वं भ्राता तव यद् अब्रवीत् । उभयोः सदृशं सौम्य वृत्तस्य च कुलस्य च ॥
rājan vadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yad abravīt | ubhayoḥ sadṛśaṃ saumya vṛttasya ca kulasya ca
"'O king, I shall tell you all that your brother has said — [a message] befitting both your conduct and your lineage, gentle one:"
"'हे राजन्! आपके भाई ने जो कहा है, वह सब मैं आपसे कहता हूँ — हे सौम्य! जो आपके आचरण और कुल दोनों के अनुरूप है —"
Verse 18
साधु पर्याप्तम् एतावत् कृतश् चारित्रसंग्रहः । साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥
sādhu paryāptam etāvat kṛtaś cāritrasaṃgrahaḥ | sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate
"'"Well done; this much is enough; the gathering of good character has been achieved; good is a steadfast standing in dharma — let it be kept, if it can be."
"'"बहुत अच्छा; इतना पर्याप्त है; चरित्र का संचय हो चुका; धर्म में स्थिर स्थिति श्रेष्ठ है — यदि संभव हो तो वैसा किया जाए।"
Verse 19
दृष्टं मे नन्दनं भग्नम् ऋषयो निहताः श्रुताः । देवानां तु समुद्योगस् त्वत्तो राजञ् श्रुतश् च मे ॥
dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnam ṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ | devānāṃ tu samudyogas tvatto rājañ śrutaś ca me
"'"Seen by me was Nandana laid waste; the sages, I hear, were slain; and the mobilization of the gods against you, O king, has been heard by me."
"'"मैंने नंदन को उजड़ा देखा; सुना है ऋषि मारे गए; और हे राजन्! आपके विरुद्ध देवों का उद्योग भी मैंने सुना है।"
Verse 20
निराकृतश् च बहुशस् त्वयाहं राक्षसाधिप । अपराद्धा हि बाल्याच् च रक्षणीयाः स्वबान्धवाः ॥
nirākṛtaś ca bahuśas tvayāhaṃ rākṣasādhipa | aparāddhā hi bālyāc ca rakṣaṇīyāḥ svabāndhavāḥ
"'"And I have been slighted by you many times, O lord of rākṣasas; yet one's own kinsmen, who have offended out of childishness, are to be protected."
"'"हे राक्षसाधिप! मेरा भी आपने बहुत बार अनादर किया है; फिर भी जो बालबुद्धि से अपराध करते हैं, ऐसे अपने बंधु रक्षा के योग्य होते हैं।"
Verse 21
अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्मम् उपासितुम् । रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ॥
ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmam upāsitum | raudraṃ vrataṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ
"'"But I went to the ridge of Himavān to worship dharma, and, undertaking a dreadful vow, stayed restrained, my senses controlled."
"'"किंतु मैं धर्म की उपासना करने के लिए हिमवान के शिखर पर गया, और एक रौद्र व्रत धारण करके, इंद्रियों को संयत करके, नियमपूर्वक रहा।"
Verse 22
तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्योमया प्रभुः । सव्यं चक्षुर् मया चैव तत्र देव्यां निपातितम् ॥
tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyomayā prabhuḥ | savyaṃ cakṣur mayā caiva tatra devyāṃ nipātitam
"'"There the god, the lord, was seen by me together with the goddess Umā; and my left eye then fell upon the goddess [in a gaze]."
"'"वहाँ मैंने देवी उमा के साथ भगवान प्रभु (शिव) के दर्शन किए; और मेरी बाईं आँख वहाँ देवी पर [दृष्टि रूप में] जा पड़ी।"
Verse 23
का न्व् इयं स्याद् इति शुभा न खल्व् अन्येन हेतुना । रूपं ह्य् अनुपमं कृत्वा तत्र क्रीडति पार्वती ॥
kā nv iyaṃ syād iti śubhā na khalv anyena hetunā | rūpaṃ hy anupamaṃ kṛtvā tatra krīḍati pārvatī
"'"[Wondering] 'Who might this lovely one be?' — and surely for no other reason — for Pārvatī was sporting there, having made her form beyond compare."
"'"'यह शुभा (सुंदरी) कौन होगी?' इसी भाव से — निश्चय ही और किसी कारण से नहीं — क्योंकि वहाँ पार्वती अपना अनुपम रूप बनाकर क्रीड़ा कर रही थीं।"
Verse 24
ततो देव्याः प्रभावेन दग्धं सव्यं ममेक्षणम् । रेणुध्वस्तम् इव ज्योतिः पिङ्गलत्वम् उपागतम् ॥
tato devyāḥ prabhāvena dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam | reṇudhvastam iva jyotiḥ piṅgalatvam upāgatam
"'"Then, by the power of the goddess, my left eye was burned; like a light bespattered with dust, it turned tawny."
"'"तब देवी के प्रभाव से मेरी बाईं आँख जल गई; धूल से मलिन ज्योति के समान वह पिंगल (भूरी) हो गई।"
Verse 25
ततो ऽहम् अन्यद् विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस् तटम् । पूर्णं वर्षशतान्य् अष्टौ समवाप महाव्रतम् ॥
tato 'ham anyad vistīrṇaṃ gatvā tasya gires taṭam | pūrṇaṃ varṣaśatāny aṣṭau samavāpa mahāvratam
"'"Then I went to another broad slope of that mountain and completed a great vow, a full eight hundred years."
"'"तब मैं उस पर्वत के किसी दूसरे विस्तृत ढलान पर जाकर पूरे आठ सौ वर्ष तक एक महाव्रत का पालन करता रहा।"
Verse 26
समाप्ते नियमे तस्मिंस् तत्र देवो महेश्वरः । प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यम् इदं प्रभुः ॥
samāpte niyame tasmiṃs tatra devo maheśvaraḥ | prītaḥ prītena manasā prāha vākyam idaṃ prabhuḥ
"'"When that observance was completed, the god Maheśvara, the lord, pleased, with a gladdened mind, there spoke this word:"
"'"उस नियम के पूर्ण होने पर वहाँ देव महेश्वर प्रभु प्रसन्न होकर, प्रसन्न मन से यह वचन बोले —"
Verse 27
प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसानेन सुव्रत । मया चैतद् व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप ॥
prīto 'smi tava dharmajña tapasānena suvrata | mayā caitad vrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa
"'"'I am pleased with you, O knower of dharma, by this austerity, O one of good vows; this vow has been practised by me, and by you too, O lord of wealth."
"'"'हे धर्मज्ञ! हे सुव्रत! इस तप से मैं तुझसे प्रसन्न हूँ; हे धनाधिप! यह व्रत मैंने भी किया है और तूने भी।"
Verse 28
तृतीयः पुरुषो नास्ति यश् चरेद् व्रतम् ईदृशम् । व्रतं सुदुश्चरं ह्य् एतन् मयैवोत्पादितं पुरा ॥
tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaś cared vratam īdṛśam | vrataṃ suduścaraṃ hy etan mayaivotpāditaṃ purā
"'"'There is no third person who could practise such a vow; for this exceedingly hard vow was of old instituted by me alone."
"'"'ऐसा कोई तीसरा पुरुष नहीं जो यह व्रत कर सके; क्योंकि यह अत्यंत दुष्कर व्रत पूर्वकाल में मैंने ही आरंभ किया था।"
Verse 29
तत् सखित्वं मया सार्धं रोचयस्व धनेश्वर । तपसा निर्जितत्वाद् धि सखा भव ममानघ ॥
tat sakhitvaṃ mayā sārdhaṃ rocayasva dhaneśvara | tapasā nirjitatvād dhi sakhā bhava mamānagha
"'"'Therefore accept friendship with me, O lord of wealth; since you have prevailed through austerity, become my friend, O sinless one."
"'"'इसलिए हे धनेश्वर! मेरे साथ मित्रता को स्वीकार कर; हे अनघ! तप से तू विजयी हुआ है, अतः मेरा मित्र बन।"
Verse 30
देव्या दग्धं प्रभावेन यच् च साव्यं तवेक्षणम् । एकाक्षि पिङ्गलेत्य् एव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ॥
devyā dagdhaṃ prabhāvena yac ca sāvyaṃ tavekṣaṇam | ekākṣi piṅgalety eva nāma sthāsyati śāśvatam
"'"'And that left eye of yours which was burned by the power of the goddess — "One-eyed Piṅgala" (Ekākṣi-piṅgala) shall ever remain your name.'""
"'"'और तेरी जो बाईं आँख देवी के प्रभाव से जली, उसके कारण 'एकाक्षिपिंगल' यही तेरा नाम सदा के लिए रहेगा।'""
Verse 31
एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शंकरात् । आगम्य च श्रुतो ऽयं मे तव पापविनिश्चयः ॥
evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṃkarāt | āgamya ca śruto 'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ
"'"Thus, having gained friendship with him and leave from Śaṃkara (Śiva), I came away; and this resolve of yours upon sin has [now] been heard by me."
"'"इस प्रकार उनसे मित्रता और शंकर से अनुज्ञा पाकर मैं लौट आया; और अब आपका यह पाप का निश्चय मैंने सुना है।"
Verse 32
तदधर्मिष्ठसंयोगान् निवर्त कुलदूषण । चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसंघैः सुरैस् तव ॥
tadadharmiṣṭhasaṃyogān nivarta kuladūṣaṇa | cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṃghaiḥ surais tava
"'"Therefore turn back from your union with the exceedingly unrighteous, O defiler of your lineage; for a means of slaying you is being devised by the gods together with the hosts of sages."'"
"'"इसलिए हे कुलदूषण! अत्यंत अधार्मिकों के संग से लौट आओ; क्योंकि ऋषिसमूहों सहित देवों द्वारा आपके वध का उपाय सोचा जा रहा है।"'"
Verse 33
एवम् उक्तो दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः । हस्तान् दन्तांश् अ संपीड्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥
evam ukto daśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ | hastān dantāṃś a saṃpīḍya vākyam etad uvāca ha
"Thus addressed, Daśagrīva, enraged, his eyes reddened, grinding his fists and his teeth, spoke this word:"
"इस प्रकार कहे जाने पर दशग्रीव क्रोधित होकर, लाल आँखोंवाला होकर, अपने हाथों और दाँतों को भींचकर यह वचन बोला —"
Verse 34
विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यत् त्वं प्रभाषसे । नैव त्वम् असि नैवासौ भ्रात्रा येनासि प्रेषितः ॥
vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yat tvaṃ prabhāṣase | naiva tvam asi naivāsau bhrātrā yenāsi preṣitaḥ
"'I have understood, O messenger, the word you speak; neither are you [aught], nor is he, the brother by whom you were sent."
"'हे दूत! तू जो वचन कहता है, वह मैंने समझ लिया; न तो तू कुछ है, और न वह भाई, जिसने तुझे भेजा है।"
Verse 35
हितं न स ममैतद् धि ब्रवीति धनरक्षकः । महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयसे किल ॥
hitaṃ na sa mamaitad dhi bravīti dhanarakṣakaḥ | maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayase kila
"'For that guardian of wealth does not speak this for my good; yet, O fool, you would have me listen to [tales of] his friendship with Maheśvara!"
"'क्योंकि वह धनरक्षक मेरे हित के लिए यह नहीं कहता; फिर भी हे मूढ़! तू मुझे महेश्वर से उसकी मित्रता का बखान सुना रहा है!"
Verse 36
न हन्तव्यो गुरुर् ज्येष्ठो ममायम् इति मन्यते । तस्य त्व् इदानीं श्रुत्वा मे वाक्यम् एषा कृता मतिः ॥
na hantavyo gurur jyeṣṭho mamāyam iti manyate | tasya tv idānīṃ śrutvā me vākyam eṣā kṛtā matiḥ
"'"This one (Rāvaṇa), my junior, must not slay his elder and guru" — so he supposes; but now, O messenger, upon hearing my word, this resolve has been formed in me."
The verse is elliptical; the sense taken is Rāvaṇa's contempt for Kubera's presumption that, as elder and guru, he is safe — which now provokes Rāvaṇa's resolve against the world-guardians in the next verse.
"'"यह मेरा छोटा भाई (रावण) अपने ज्येष्ठ और गुरु का वध न करे" — ऐसा वह समझता है; किंतु हे दूत! अब मेरा यह वचन सुनकर मेरा यह निश्चय बना है।"
Verse 37
त्रींल् लोकान् अपि जेष्यामि बाहुवीर्यम् उपाश्रितः । एतन् मुहूर्तम् एषो ऽहं तस्यैकस्य कृते च वै । चतुरो लोकपालांस् तान् नयिष्यामि यमक्षयम् ॥
trīṃl lokān api jeṣyāmi bāhuvīryam upāśritaḥ | etan muhūrtam eṣo 'haṃ tasyaikasya kṛte ca vai | caturo lokapālāṃs tān nayiṣyāmi yamakṣayam
"'I shall conquer even the three worlds, relying on the might of my arms; this very hour, provoked for the sake of that one alone, I shall lead those four world-guardians to the realm of Yama.'"
"'मैं अपनी भुजाओं के पराक्रम के बल पर तीनों लोकों को भी जीत लूँगा; इसी मुहूर्त में, केवल उस एक के लिए प्रकुपित होकर, मैं उन चारों लोकपालों को यमलोक पहुँचा दूँगा।'"
Verse 38
एवम् उक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् । ददौ भक्षयितुं ह्य् एनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥
evam uktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān | dadau bhakṣayituṃ hy enaṃ rākṣasānāṃ durātmanām
"Having said this, the lord of Laṅkā slew the messenger with his sword, and gave him over to be devoured by the evil-souled rākṣasas."
"यह कहकर लंकेश ने दूत को तलवार से मार डाला, और उसे दुरात्मा राक्षसों को खाने के लिए दे दिया।"
Verse 39
ततः कृतस्वस्त्ययनो रथम् आरुह्य रावणः । त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ तत्र धनेश्वरः ॥
tataḥ kṛtasvastyayano ratham āruhya rāvaṇaḥ | trailokyavijayākāṅkṣī yayau tatra dhaneśvaraḥ
"Then Rāvaṇa, the benedictory rite performed, mounting his chariot and longing for the conquest of the three worlds, set out thither — he who would be lord of wealth — [against Kubera]."
The last word (dhaneśvaraḥ, 'lord of wealth') stands in the nominative; the sense is that Rāvaṇa marched against the lord of wealth, Kubera, whose domain the next sarga reaches.
"तब स्वस्तिवाचन कराकर रावण रथ पर चढ़कर, त्रैलोक्य की विजय की आकांक्षा से, धनेश्वर (कुबेर) के विरुद्ध वहाँ चल पड़ा।"