Sarga 12
Uttara Kanda
29 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
राक्षसेन्द्रो ऽभिषिक्तस् तु भ्रातृभ्यां सहितस् तदा । ततः प्रदानं राक्षस्या भगिन्याः समचिन्तयत् ॥
rākṣasendro 'bhiṣiktas tu bhrātṛbhyāṃ sahitas tadā | tataḥ pradānaṃ rākṣasyā bhaginyāḥ samacintayat
"The lord of rākṣasas, consecrated, together with his two brothers, then gave thought to the giving in marriage of his rākṣasa sister."
"अभिषिक्त राक्षसेंद्र ने तब अपने दोनों भाइयों के साथ मिलकर अपनी राक्षसी बहन के विवाह (कन्यादान) पर विचार किया।"
Verse 2
ददौ तां कालकेयाय दानवेन्द्राय राक्षसीम् । स्वसां शूर्पणखां नाम विद्युज्जिह्वाय नामतः ॥
dadau tāṃ kālakeyāya dānavendrāya rākṣasīm | svasāṃ śūrpaṇakhāṃ nāma vidyujjihvāya nāmataḥ
"He gave that rākṣasī, his sister named Śūrpaṇakhā, to the lord of dānavas of the Kālakeya clan, Vidyujjihva by name."
"उसने अपनी शूर्पणखा नामक बहन उस राक्षसी को कालकेय वंश के दानवेंद्र को, जिसका नाम विद्युज्जिह्व था, दे दिया।"
Verse 3
अथ दत्त्वा स्वसारं स मृगयां पर्यटन् नृपः । तत्रापश्यत् ततो राम मयं नाम दितेः सुतम् ॥
atha dattvā svasāraṃ sa mṛgayāṃ paryaṭan nṛpaḥ | tatrāpaśyat tato rāma mayaṃ nāma diteḥ sutam
"Then, having given his sister [in marriage], the king, roaming about in the hunt, there beheld, O Rāma, a son of Diti named Maya."
"हे राम! फिर अपनी बहन का विवाह करके वह राजा मृगया में घूमते हुए वहाँ दिति के पुत्र, मय नामक [दानव] को देखा।"
Verse 4
कन्यासहायं तं दृष्ट्वा दशग्रीवो निशाचरः । अपृच्छत् को भवन् एको निर्मनुष्य मृगे वने ॥
kanyāsahāyaṃ taṃ dṛṣṭvā daśagrīvo niśācaraḥ | apṛcchat ko bhavan eko nirmanuṣya mṛge vane
"Seeing him accompanied by a maiden, the night-ranger Daśagrīva asked: 'Who are you, alone, in a forest empty of men and of game?'"
"उसे एक कन्या के साथ देखकर निशाचर दशग्रीव ने पूछा — 'मनुष्य और पशुओं से रहित वन में तू अकेला कौन है?'"
Verse 5
मयस् त्व् अथाब्रवीद् राम पृच्छन्तं तं निशाचरम् । श्रूयतां सर्वम् आख्यास्ये यथावृत्तम् इदं मम ॥
mayas tv athābravīd rāma pṛcchantaṃ taṃ niśācaram | śrūyatāṃ sarvam ākhyāsye yathāvṛttam idaṃ mama
"Then Maya, O Rāma, said to the questioning night-ranger: 'Let it be heard; I shall tell all, just as it befell me."
"हे राम! तब मय ने उस पूछते हुए निशाचर से कहा — 'सुनिए, मैं सब कुछ कहता हूँ, जैसा मेरे साथ घटित हुआ।"
Verse 6
हेमा नामाप्सरास् तात श्रुतपूर्वा यदि त्वया । दैवतैर् मम सा दत्ता पौलोमीव शतक्रतोः ॥
hemā nāmāpsarās tāta śrutapūrvā yadi tvayā | daivatair mama sā dattā paulomīva śatakratoḥ
"'There was an apsaras named Hemā, O dear one, if you have heard of her before; she was given to me by the gods, as Paulomī (Śacī) to the god of a hundred sacrifices."
"'हे तात! हेमा नामक एक अप्सरा थी, यदि आपने पहले उसके विषय में सुना हो; वह मुझे देवताओं ने वैसे ही दी थी जैसे पौलोमी (शची) शतक्रतु (इंद्र) को।"
Verse 7
तस्यां सक्तमनास् तात पञ्चवर्षशतान्य् अहम् । सा च दैवत कार्येण गता वर्षं चतुर्दशम् ॥
tasyāṃ saktamanās tāta pañcavarṣaśatāny aham | sā ca daivata kāryeṇa gatā varṣaṃ caturdaśam
"'With my mind attached to her, O dear one, I lived five hundred years; and she, on some business of the gods, has gone away for fourteen years."
"'हे तात! उसमें आसक्त मन होकर मैं पाँच सौ वर्ष रहा; और वह देवताओं के किसी कार्य से चौदह वर्षों के लिए चली गई है।"
Verse 8
तस्याः कृते च हेमायाः सर्वं हेमपुरं मया । वज्रवैदूर्यचित्रं च मायया निर्मितं तदा ॥
tasyāḥ kṛte ca hemāyāḥ sarvaṃ hemapuraṃ mayā | vajravaidūryacitraṃ ca māyayā nirmitaṃ tadā
"'And for Hemā's sake this whole golden city, variegated with diamond and lapis lazuli, was then built by me through my magic (māyā)."
"'और उस हेमा के लिए यह समस्त स्वर्णपुर, हीरे और वैदूर्य से चित्रित, मैंने अपनी माया से तब बनाया।"
Verse 9
तत्राहम् अरतिं विन्दंस् तया हीनः सुदुःखितः । तस्मात् पुराद् दुहितरं गृहीत्वा वनम् आगतः ॥
tatrāham aratiṃ vindaṃs tayā hīnaḥ suduḥkhitaḥ | tasmāt purād duhitaraṃ gṛhītvā vanam āgataḥ
"'There, bereft of her, finding no delight and exceedingly sorrowful, I took my daughter and came away from that city to the forest."
"'वहाँ उससे वियुक्त होकर अरति (अप्रसन्नता) का अनुभव करते हुए, अत्यंत दुःखी होकर, मैं अपनी पुत्री को लेकर उस नगर से वन में आ गया।"
Verse 10
इयं ममात्मजा राजंस् तस्याः कुक्षौ विवर्धिता । भर्तारम् अनया सार्धम् अस्याः प्राप्तो ऽस्मि मार्गितुम् ॥
iyaṃ mamātmajā rājaṃs tasyāḥ kukṣau vivardhitā | bhartāram anayā sārdham asyāḥ prāpto 'smi mārgitum
"'This is my daughter, O king, reared in her (Hemā's) womb; I have come, with her, to seek a husband for her."
"'हे राजन्! यह मेरी पुत्री है, जो उस (हेमा) के गर्भ में पली है; मैं इसके साथ इसके लिए वर ढूँढ़ने आया हूँ।"
Verse 11
कन्यापितृत्वं दुःखं हि नराणां मानकाङ्क्षिणाम् । कन्या हि द्वे कुले नित्यं संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi narāṇāṃ mānakāṅkṣiṇām | kanyā hi dve kule nityaṃ saṃśaye sthāpya tiṣṭhati
"'For the fatherhood of a daughter is a sorrow to men who desire honour; a maiden ever stands keeping two families in suspense."
"'क्योंकि मान चाहनेवाले मनुष्यों के लिए कन्या का पितृत्व दुःखदायी है; कन्या सदा दो कुलों को संशय में रखकर खड़ी रहती है।'"
Verse 12
द्वौ सुतौ तु मम त्व् अस्यां भार्यायां संबभूवतुः । मायावी प्रथमस् तात दुन्दुभिस् तदनन्तरम् ॥
dvau sutau tu mama tv asyāṃ bhāryāyāṃ saṃbabhūvatuḥ | māyāvī prathamas tāta dundubhis tadanantaram
"'And two sons were born to me of this wife: Māyāvin the first, O dear one, and Dundubhi after him."
"'और इस पत्नी से मेरे दो पुत्र उत्पन्न हुए — हे तात! पहला मायावी, और उसके पश्चात दुन्दुभि।"
Verse 13
एतत् ते सर्वम् आख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः । त्वाम् इदानीं कथं तात जानीयां को भवान् इति ॥
etat te sarvam ākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ | tvām idānīṃ kathaṃ tāta jānīyāṃ ko bhavān iti
"'All this has been told to you truly, as you asked; now how, O dear one, shall I know you — who you are?'"
"'पूछने पर यह सब मैंने तुम्हें यथार्थरूप से कह दिया; अब हे तात! मैं तुम्हें कैसे जानूँ — कि तुम कौन हो?'"
Verse 14
एवम् उक्तो राक्षसेन्द्रो विनीतम् इदम् अब्रवीत् । अहं पौलस्त्य तनयो दशग्रीवश् च नामतः ॥
evam ukto rākṣasendro vinītam idam abravīt | ahaṃ paulastya tanayo daśagrīvaś ca nāmataḥ
"Thus addressed, the lord of rākṣasas modestly said: 'I am the son of Viśravas of Pulastya's line, and Daśagrīva by name.'"
"इस प्रकार कहे जाने पर राक्षसेंद्र ने विनम्रतापूर्वक यह कहा — 'मैं पुलस्त्यवंशी विश्रवा का पुत्र हूँ, और नाम से दशग्रीव हूँ।'"
Verse 15
ब्रह्मर्षेस् तं सुतं ज्ञात्वा मयो हर्षम् उपागतः । दातुं दुहितरं तस्य रोचयाम् आस तत्र वै ॥
brahmarṣes taṃ sutaṃ jñātvā mayo harṣam upāgataḥ | dātuṃ duhitaraṃ tasya rocayām āsa tatra vai
"Knowing him to be the son of the brahmin-sage, Maya came to joy, and resolved there to give his daughter to him."
"उसे ब्रह्मर्षि का पुत्र जानकर मय हर्ष को प्राप्त हुआ, और वहीं अपनी पुत्री उसे देने का निश्चय किया।"
Verse 16
प्रहसन् प्राह दैत्येन्द्रो राक्षसेन्द्रम् इदं वचः । इयं ममात्मजा राजन् हेमयाप्सरसा धृता । कन्या मन्दोदरी नाम पत्न्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
prahasan prāha daityendro rākṣasendram idaṃ vacaḥ | iyaṃ mamātmajā rājan hemayāpsarasā dhṛtā | kanyā mandodarī nāma patnyarthaṃ pratigṛhyatām
"Smiling, the lord of daityas spoke this word to the lord of rākṣasas: 'This is my daughter, O king, borne by the apsaras Hemā — a maiden named Mandodarī; take her for your wife.'"
"हँसते हुए दैत्येंद्र ने राक्षसेंद्र से यह वचन कहा — 'हे राजन्! यह मेरी पुत्री है, जिसे अप्सरा हेमा ने जन्म दिया — मंदोदरी नामक कन्या; इसे पत्नी के रूप में स्वीकार कीजिए।'"
Verse 17
बाढम् इत्य् एव तं राम दशग्रीवो ऽभ्यभाषत । प्रज्वाल्य तत्र चैवाग्निम् अकरोत् पाणिसंग्रहम् ॥
bāḍham ity eva taṃ rāma daśagrīvo 'bhyabhāṣata | prajvālya tatra caivāgnim akarot pāṇisaṃgraham
"Daśagrīva said to him only 'So be it,' O Rāma; and having kindled a fire there, he took her hand in marriage."
"हे राम! दशग्रीव ने उससे केवल 'बहुत अच्छा' यही कहा; और वहीं अग्नि प्रज्वलित करके उसका पाणिग्रहण किया।"
Verse 18
न हि तस्य मयो राम शापाभिज्ञस् तपोधनात् । विदित्वा तेन सा दत्ता तस्य पैतामहं कुलम् ॥
na hi tasya mayo rāma śāpābhijñas tapodhanāt | viditvā tena sā dattā tasya paitāmahaṃ kulam
"For Maya, O Rāma, was not aware of the curse laid upon him (Daśagrīva) by the ascetic (Viśravas); knowing only his illustrious ancestral line, he gave her to him."
"क्योंकि हे राम! मय को तपोधन (विश्रवा) द्वारा उस (दशग्रीव) पर लगाए गए शाप का ज्ञान न था; केवल उसके पितामह के कुल को जानकर उसने अपनी पुत्री उसे दी।"
Verse 19
अमोघां तस्य शक्तिं च प्रददौ परमाद्भुताम् । परेण तपसा लब्धां जघ्निवांल् लक्ष्मणं यया ॥
amoghāṃ tasya śaktiṃ ca pradadau paramādbhutām | pareṇa tapasā labdhāṃ jaghnivāṃl lakṣmaṇaṃ yayā
"And he gave him his infallible spear (śakti), most wondrous, won by extreme austerity — with which [Rāvaṇa] later struck Lakṣmaṇa."
"और उसने उसे अपनी अमोघ, परम अद्भुत शक्ति प्रदान की, जो परम तप से प्राप्त की गई थी — जिससे [रावण ने] आगे चलकर लक्ष्मण को आहत किया।"
Verse 20
एवं स कृतदारो वै लङ्कायाम् ईश्वरः प्रभुः । गत्वा तु नगरं भार्ये भ्रातृभ्यां समुदावहत् ॥
evaṃ sa kṛtadāro vai laṅkāyām īśvaraḥ prabhuḥ | gatvā tu nagaraṃ bhārye bhrātṛbhyāṃ samudāvahat
"Thus that lord and master, having taken a wife, went to the city of Laṅkā and brought wives for his two brothers as well."
"इस प्रकार वह लंका का ईश्वर प्रभु विवाह करके नगर को लौटा, और अपने दोनों भाइयों के लिए भी पत्नियाँ ले आया।"
Verse 21
वैरोचनस्य दौहित्रीं वज्रज्वालेति नामतः । तां भार्यां कुम्भकर्णस्य रावणः समुदावहत् ॥
vairocanasya dauhitrīṃ vajrajvāleti nāmataḥ | tāṃ bhāryāṃ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ samudāvahat
"Rāvaṇa brought, as wife for Kumbhakarṇa, the granddaughter of Vairocana (Virocana), named Vajrajvālā."
"रावण ने कुम्भकर्ण की पत्नी के रूप में वैरोचन (विरोचन) की दौहित्री, वज्रज्वाला नामक कन्या को ला दिया।"
Verse 22
गन्धर्वराजस्य सुतां शैलूषस्य महात्मन । सरमा नाम धर्मज्ञो लेभे भार्यां विभीषणः ॥
gandharvarājasya sutāṃ śailūṣasya mahātmana | saramā nāma dharmajño lebhe bhāryāṃ vibhīṣaṇaḥ
"The righteous Vibhīṣaṇa obtained as wife the daughter of the great-souled gandharva-king Śailūṣa, named Saramā."
"धर्मज्ञ विभीषण ने महात्मा गंधर्वराज शैलूष की पुत्री, सरमा नामक कन्या को पत्नी रूप में प्राप्त किया।"
Verse 23
तीरे तु सरसः सा वै संजज्ञे मानसस्य च । मानसं च सरस् तात ववृधे जलदागमे ॥
tīre tu sarasaḥ sā vai saṃjajñe mānasasya ca | mānasaṃ ca saras tāta vavṛdhe jaladāgame
"She was born on the shore of Lake Mānasa; and the Mānasa lake, O dear one, had swelled at the coming of the rains."
"वह मानस सरोवर के तट पर उत्पन्न हुई थी; और हे तात! वर्षा के आगमन पर मानस सरोवर बढ़ने लगा था।"
Verse 24
मात्रा तु तस्याः कन्यायाः स्नेहनाक्रन्दितं वचः । सरो मा वर्धतेत्य् उक्तं ततः सा सरमाभवत् ॥
mātrā tu tasyāḥ kanyāyāḥ snehanākranditaṃ vacaḥ | saro mā vardhatety uktaṃ tataḥ sā saramābhavat
"And the mother of that maiden uttered a word, crying out in tender fear, 'O lake (saras), do not swell (mā vardha)!' — therefore she became [named] Saramā."
"और उस कन्या की माता ने स्नेह से व्याकुल होकर यह वचन कहा — 'हे सरोवर! मत बढ़ (मा वर्ध)!' — इसलिए वह सरमा कहलाई।"
Verse 25
एवं ते कृतदारा वै रेमिरे तत्र राक्षसाः । स्वां स्वां भार्याम् उपादाय गन्धर्वा इव नन्दने ॥
evaṃ te kṛtadārā vai remire tatra rākṣasāḥ | svāṃ svāṃ bhāryām upādāya gandharvā iva nandane
"Thus those rākṣasas, having taken wives, sported there, each with his own wife, like gandharvas in Nandana."
"इस प्रकार विवाह करके वे राक्षस वहाँ अपनी-अपनी पत्नी को लेकर नंदन वन में गंधर्वों के समान रमण करने लगे।"
Verse 26
ततो मन्दोदरी पुत्रं मेघनादम् असूयत । स एष इन्द्रजिन् नाम युष्माभिर् अभिधीयते ॥
tato mandodarī putraṃ meghanādam asūyata | sa eṣa indrajin nāma yuṣmābhir abhidhīyate
"Then Mandodarī bore a son, Meghanāda; he it is who is called Indrajit by you."
"तब मंदोदरी ने मेघनाद नामक पुत्र को जन्म दिया; वही है, जिसे आप लोग इंद्रजित के नाम से कहते हैं।"
Verse 27
जातमात्रेण हि पुरा तेन राक्षससूनुना । रुदता सुमहान् मुक्तो नादो जलधरोपमः ॥
jātamātreṇa hi purā tena rākṣasasūnunā | rudatā sumahān mukto nādo jaladharopamaḥ
"For the moment he was born, that rākṣasa-son, as he cried, loosed a very great roar like a thundercloud."
"क्योंकि जन्म लेते ही उस राक्षसपुत्र ने रोते हुए मेघ के समान एक अत्यंत महान नाद किया।"
Verse 28
जडीकृतायां लङ्कायां तेन नादेन तस्य वै । पिता तस्याकरोन् नाम मेघनाद इति स्वयम् ॥
jaḍīkṛtāyāṃ laṅkāyāṃ tena nādena tasya vai | pitā tasyākaron nāma meghanāda iti svayam
"When Laṅkā had been stunned by that roar of his, his father himself made his name 'Meghanāda' (Cloud-roarer)."
"उसके उस नाद से लंका के स्तब्ध हो जाने पर, उसके पिता ने स्वयं उसका नाम 'मेघनाद' रखा।"
Verse 29
सो ऽवर्धत तदा राम रावणान्तःपुरे शुभे । रक्ष्यमाणो वरस्त्रीभिश् छन्नः काष्ठैर् इवानलः ॥
so 'vardhata tadā rāma rāvaṇāntaḥpure śubhe | rakṣyamāṇo varastrībhiś channaḥ kāṣṭhair ivānalaḥ
"He grew up then, O Rāma, in the auspicious inner apartments of Rāvaṇa, guarded by excellent women, like fire hidden within kindling-sticks."
"हे राम! वह तब रावण के शुभ अंतःपुर में श्रेष्ठ स्त्रियों द्वारा रक्षित होकर, काष्ठों में छिपी अग्नि के समान बढ़ने लगा।"