Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 99

Yuddha Kanda

44 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    तासां विलपमानानां तथा राक्षसयोषिताम् । ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत ॥

    tāsāṃ vilapamānānāṃ tathā rākṣasayoṣitām | jyeṣṭhā patnī priyā dīnā bhartāraṃ samudaikṣata

    While those rākṣasa women lamented thus, his eldest and dearest queen, forlorn, gazed upon her lord.

    उन राक्षस-स्त्रियों के इस प्रकार विलाप करते समय, उसकी ज्येष्ठ और प्रिय पत्नी दीन होकर अपने स्वामी की ओर ताकने लगी।

  2. Verse 2

    दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा । पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत् ॥

    daśagrīvaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāmeṇācintyakarmaṇā | patiṃ mandodarī tatra kṛpaṇā paryadevayat

    Seeing the Ten-necked one slain by Rāma of inconceivable deeds, Mandodarī there, piteous, lamented over her husband.

    अचिन्त्य कर्म करने वाले राम के द्वारा दशग्रीव को मारा गया देखकर मन्दोदरी वहाँ करुण होकर अपने पति पर विलाप करने लगी—

  3. Verse 3

    ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज । क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्य् अपि पुरंदरः ॥

    nanu nāma mahābāho tava vaiśravaṇānuja | kruddhasya pramukhe sthātuṃ trasyaty api puraṃdaraḥ

    "Surely, O mighty-armed younger brother of Vaiśravaṇa (Kubera), even Indra, destroyer of cities, feared to stand before you in your wrath."

    "हे कुबेर के छोटे भाई महाबाहो! क्रुद्ध हुए तुम्हारे सामने खड़े होने से तो इन्द्र तक भयभीत होता था।

  4. Verse 4

    ऋषयश् च महीदेवा गन्धर्वाश् च यशस्विनः । ननु नाम तवोद्वेगाच् चारणाश् च दिशो गताः ॥

    ṛṣayaś ca mahīdevā gandharvāś ca yaśasvinaḥ | nanu nāma tavodvegāc cāraṇāś ca diśo gatāḥ

    "Surely the seers, the gods of earth (brāhmaṇas), the glorious gandharvas and the cāraṇas fled to the quarters out of dread of you."

    ऋषि, भूदेव (ब्राह्मण), यशस्वी गन्धर्व और चारण भी तो तुम्हारे उद्वेग (भय) से दिशाओं में भाग जाते थे।

  5. Verse 5

    स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः । न व्यपत्रपसे राजन् किम् इदं राक्षसर्षभ ॥

    sa tvaṃ mānuṣamātreṇa rāmeṇa yudhi nirjitaḥ | na vyapatrapase rājan kim idaṃ rākṣasarṣabha

    "And you, O king, have been vanquished in battle by Rāma, a mere man — do you feel no shame at this, O bull among rākṣasas?"

    हे राजन्! वही तुम एक मनुष्य-मात्र राम से युद्ध में हार गए; हे राक्षसश्रेष्ठ! क्या तुम्हें इस पर लज्जा नहीं आती?

  6. Verse 6

    कथं त्रैलोक्यम् आक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम् । अविषह्यं जघान त्वं मानुषो वनगोचरः ॥

    kathaṃ trailokyam ākramya śriyā vīryeṇa cānvitam | aviṣahyaṃ jaghāna tvaṃ mānuṣo vanagocaraḥ

    "How could a man, a wanderer of the forest, slay you — unassailable, who had overrun the three worlds, endowed with majesty and valour?"

    श्री और वीर्य से सम्पन्न, तीनों लोकों पर अधिकार जमाने वाले, अजेय तुमको एक वनचारी मनुष्य ने भला कैसे मार डाला?

  7. Verse 7

    मानुषाणाम् अविषये चरतः कामरूपिणः । विनाशस् तव रामेण संयुगे नोपपद्यते ॥

    mānuṣāṇām aviṣaye carataḥ kāmarūpiṇaḥ | vināśas tava rāmeṇa saṃyuge nopapadyate

    "For one who roamed beyond the reach of men, able to take any form at will, your destruction by Rāma in battle is not to be believed."

    मनुष्यों की पहुँच से परे विचरने वाले, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले तुम्हारा राम के हाथों युद्ध में विनाश—यह तो सम्भव ही नहीं जान पड़ता।

  8. Verse 8

    न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे । सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्शनम् ॥

    na caitat karma rāmasya śraddadhāmi camūmukhe | sarvataḥ samupetasya tava tenābhimarśanam

    "Nor can I credit this deed of Rāma — that he should overcome you at the head of your army, who stood ready-armed on every side."

    मुझे राम का यह कर्म विश्वसनीय नहीं लगता कि सेना के मुहाने पर, चारों ओर से सुसज्जित खड़े तुमको उसने पराजित कर दिया।

  9. Verse 9

    इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवणं त्वया । स्मरद्भिर् इव तद् वैरम् इन्द्रियैर् एव निर्जितः ॥

    indriyāṇi purā jitvā jitaṃ tribhuvaṇaṃ tvayā | smaradbhir iva tad vairam indriyair eva nirjitaḥ

    "Having of old conquered your senses, you conquered the three worlds; and now, as if in revenge for that, it is by those very senses that you have been undone."

    Suggesting his conquest by lust for Sītā was the inward cause of his fall.

    पहले इन्द्रियों को जीतकर तुमने त्रिभुवन जीता था; और अब मानो उसी वैर का स्मरण करते हुए उन्हीं इन्द्रियों के हाथों तुम पराजित हो गए।

  10. Verse 10

    अथ वा रामरूपेण वासवः स्वयम् आगतः । मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम् ॥

    atha vā rāmarūpeṇa vāsavaḥ svayam āgataḥ | māyāṃ tava vināśāya vidhāyāpratitarkitām

    "Or else Vāsava (Indra) himself has come in Rāma's form, contriving for your destruction some stratagem beyond all reckoning."

    अथवा स्वयं इन्द्र ही राम के रूप में आ पहुँचे हैं, जिन्होंने तुम्हारे विनाश के लिए कोई अचिन्त्य माया रच डाली।

  11. Verse 11

    यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर् बहुभिर् वृतः । खरस् तव हतो भ्राता तदैवासौ न मानुषः ॥

    yadaiva hi janasthāne rākṣasair bahubhir vṛtaḥ | kharas tava hato bhrātā tadaivāsau na mānuṣaḥ

    "Even when your brother Khara was slain in Janasthāna, surrounded by many rākṣasas — even then he was no man."

    जब जनस्थान में बहुत-से राक्षसों से घिरा तुम्हारा भाई खर मारा गया, तभी वह मनुष्य नहीं था (यह स्पष्ट हो गया)।

  12. Verse 12

    यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेषां सुरैर् अपि । प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात् तदैव व्यथिता वयम् ॥

    yadaiva nagarīṃ laṅkāṃ duṣpraveṣāṃ surair api | praviṣṭo hanumān vīryāt tadaiva vyathitā vayam

    "Even when Hanumān by his valour entered the city of Laṅkā, hard to enter even for the gods — even then were we dismayed."

    जब देवताओं के लिए भी दुष्प्रवेश्य लंका नगरी में हनुमान् अपने पराक्रम से घुस आया, तभी से हम व्यथित थीं।

  13. Verse 13

    क्रियताम् अविरोधश् च राघवेणेति यन् मया । उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिर् आगता ॥

    kriyatām avirodhaś ca rāghaveṇeti yan mayā | ucyamāno na gṛhṇāsi tasyeyaṃ vyuṣṭir āgatā

    "When I urged you, 'Make peace with Rāghava,' you would not heed me; and now this is the recompense that has come of it."

    मैंने जब कहा था कि 'राघव से विरोध न करो,' तब तुमने नहीं माना; उसी का यह फल आज आ पहुँचा है।

  14. Verse 14

    अकस्माच् चाभिकामो ऽसि सीतां राक्षसपुंगव । ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च ॥

    akasmāc cābhikāmo 'si sītāṃ rākṣasapuṃgava | aiśvaryasya vināśāya dehasya svajanasya ca

    "Without cause you were enamoured of Sītā, O bull among rākṣasas, to the ruin of your sovereignty, your body, and your kin."

    हे राक्षसश्रेष्ठ! तुम बिना कारण ही सीता पर मोहित हो गए—अपने ऐश्वर्य, अपने शरीर और अपने स्वजनों के विनाश के लिए।

  15. Verse 15

    अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश् चापि दुर्मते । सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्य् असदृशं कृतम् ॥

    arundhatyā viśiṣṭāṃ tāṃ rohiṇyāś cāpi durmate | sītāṃ dharṣayatā mānyāṃ tvayā hy asadṛśaṃ kṛtam

    "By assaulting the honoured Sītā — more exalted than Arundhatī, nobler than Rohiṇī — you, O evil-minded one, have done a deed unworthy of you."

    हे दुर्बुद्धि! अरुन्धती से श्रेष्ठ और रोहिणी से भी बढ़कर उस माननीय सीता पर हाथ डालकर तुमने अपने अयोग्य कर्म किया।

  16. Verse 16

    न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली । मयाधिका वा तुल्या वा त्वं तु मोहान् न बुध्यसे ॥

    na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyena maithilī | mayādhikā vā tulyā vā tvaṃ tu mohān na budhyase

    "Not in lineage, not in beauty, not in grace was Sītā of Mithilā greater than I, or even my equal; yet you in your folly did not understand."

    न कुल में, न रूप में, न दाक्षिण्य (सौजन्य) में मिथिला की सीता मुझसे बढ़कर या मेरे समान थी; किन्तु तुमने मोहवश यह न समझा।

  17. Verse 17

    सर्वथा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युर् अलक्षणः । तव तावद् अयं मृत्युर् मैथिलीकृतलक्षणः ॥

    sarvathā sarvabhūtānāṃ nāsti mṛtyur alakṣaṇaḥ | tava tāvad ayaṃ mṛtyur maithilīkṛtalakṣaṇaḥ

    "In every case, no being's death is without a cause; and for you this death bore the mark set upon it by Sītā of Mithilā."

    सब प्रकार से समस्त प्राणियों की मृत्यु बिना किसी कारण के नहीं होती; तुम्हारी तो यह मृत्यु मिथिला की सीता के द्वारा किए गए कारण-चिह्नवाली थी।

  18. Verse 18

    मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति । अल्पपुण्या त्व् अहं घोरे पतिता शोकसागरे ॥

    maithilī saha rāmeṇa viśokā vihariṣyati | alpapuṇyā tv ahaṃ ghore patitā śokasāgare

    "Sītā of Mithilā shall dwell with Rāma, freed of sorrow; but I, of scant merit, have fallen into a dreadful sea of grief."

    मिथिला की सीता राम के साथ शोक-रहित होकर विहार करेगी; किन्तु अल्प पुण्यवाली मैं घोर शोक-सागर में जा पड़ी।

  19. Verse 19

    कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने । देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया ॥

    kailāse mandare merau tathā caitrarathe vane | devodyāneṣu sarveṣu vihṛtya sahitā tvayā

    "On Kailāsa, on Mandara, on Meru, and in the Caitraratha wood, and in all the gardens of the gods, I roamed in your company."

    कैलास पर, मन्दर पर, मेरु पर, चैत्ररथ वन में और देवताओं के सभी उद्यानों में मैं तुम्हारे साथ विचरी।

  20. Verse 20

    विमानेनानुरूपेण या याम्य् अतुलया श्रिया । पश्यन्ती विविधान् देशांस् तांस् तांश् चित्रस्रगम्बरा । भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीरवधात् तव ॥

    vimānenānurūpeṇa yā yāmy atulayā śriyā | paśyantī vividhān deśāṃs tāṃs tāṃś citrasragambarā | bhraṃśitā kāmabhogebhyaḥ sāsmi vīravadhāt tava

    "I who travelled in a fitting celestial car with peerless splendour, beholding diverse lands, clad in bright garlands and robes — I am now, by your slaying, O hero, cast down from all joys and delights."

    अनुपम श्री से उपयुक्त विमान में जो मैं नाना देशों को देखती, चित्रित मालाओं और वस्त्रों से सजी हुई विचरती थी—हे वीर! तुम्हारे वध से वही मैं अब समस्त काम-भोगों से च्युत हो गई।

  21. Verse 21

    सत्यवाक् स महाभागो देवरो मे यद् अब्रवीत् । अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः ॥

    satyavāk sa mahābhāgo devaro me yad abravīt | ayaṃ rākṣasamukhyānāṃ vināśaḥ paryupasthitaḥ

    "True were the words of my illustrious brother-in-law (Vibhīṣaṇa) when he said: 'This destruction of the rākṣasa chiefs is drawing near.'"

    मेरे महाभाग देवर (विभीषण) ने जो कहा था, वह सत्य वचन था कि 'राक्षस-प्रमुखों का यह विनाश निकट आ पहुँचा है।'

  22. Verse 22

    कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना । त्वया कृतम् इदं सर्वम् अनाथं रक्षसां कुलम् ॥

    kāmakrodhasamutthena vyasanena prasaṅginā | tvayā kṛtam idaṃ sarvam anāthaṃ rakṣasāṃ kulam

    "By the ruin begotten of lust and wrath, to which you clung, you have made this whole race of rākṣasas lordless."

    काम और क्रोध से उत्पन्न, जिस व्यसन में तुम लिपटे रहे, उससे तुमने इस समस्त राक्षस-कुल को अनाथ कर दिया।

  23. Verse 23

    न हि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः । स्त्रीस्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते ॥

    na hi tvaṃ śocitavyo me prakhyātabalapauruṣaḥ | strīsvabhāvāt tu me buddhiḥ kāruṇye parivartate

    "You, whose strength and manhood were renowned, are not to be grieved for; yet from a woman's nature my mind turns to pity."

    प्रख्यात बल और पौरुषवाले तुम शोक करने योग्य तो नहीं हो; फिर भी स्त्री-स्वभाव के कारण मेरी बुद्धि करुणा की ओर मुड़ जाती है।

  24. Verse 24

    सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः । आत्मानम् अनुशोचामि त्वद्वियोगेन दुःखिताम् ॥

    sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvaṃ gṛhītvā svāṃ gatiṃ gataḥ | ātmānam anuśocāmi tvadviyogena duḥkhitām

    "Taking with you your good deeds and your ill, you have gone to your own destined course; it is myself, made wretched by parting from you, that I bemoan."

    अपने पुण्य और पाप को साथ लेकर तुम अपनी गति को चले गए; मैं तो तुम्हारे वियोग से दुःखी अपने आप पर ही शोक करती हूँ।

  25. Verse 25

    नीलजीमूतसंकाशः पीताम्बरशुभाङ्गदः । सर्वगात्राणि विक्षिप्य किं शेषे रुधिराप्लुतः । प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे ॥

    nīlajīmūtasaṃkāśaḥ pītāmbaraśubhāṅgadaḥ | sarvagātrāṇi vikṣipya kiṃ śeṣe rudhirāplutaḥ | prasupta iva śokārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

    "Like a dark cloud, with yellow garment and fair golden armlets, all your limbs flung wide, bathed in blood — why do you lie thus? As though asleep, why do you not answer me, stricken with grief?"

    नील मेघ के समान, पीताम्बर धारण किए, सुन्दर स्वर्ण-बाजूबन्दों वाले तुम अपने सारे अंग फैलाकर, रक्त में नहाए हुए, ऐसे क्यों पड़े हो? सोए हुए-से तुम शोक से पीड़ित मुझसे कुछ उत्तर क्यों नहीं देते?

  26. Verse 26

    महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्व् अपलायिनः । यातुधानस्य दौहित्रीं किं त्वं मां नाभ्युदीक्षसे ॥

    mahāvīryasya dakṣasya saṃyugeṣv apalāyinaḥ | yātudhānasya dauhitrīṃ kiṃ tvaṃ māṃ nābhyudīkṣase

    "O you of mighty valour, skilled, who never fled from battles — why do you not look upon me, the granddaughter of a yātudhāna (night-wanderer)?"

    हे महापराक्रमी, दक्ष, युद्धों में न भागने वाले! एक निशाचर की दौहित्री (नातिन) मुझ पर तुम दृष्टि क्यों नहीं डालते?

  27. Verse 27

    येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा । वज्रो वज्रधरस्येव सो ऽयं ते सततार्चितः ॥

    yena sūdayase śatrūn samare sūryavarcasā | vajro vajradharasyeva so 'yaṃ te satatārcitaḥ

    "This iron bar, ever honoured by you, with which you laid low your foes in battle, radiant as the sun, like the thunderbolt of the Thunder-wielder —"

    जिससे तुम सूर्य के समान तेज से समर में शत्रुओं को नष्ट करते थे, वज्रधारी के वज्र के समान तुम्हारा सदा पूजित वह परिघ—

  28. Verse 28

    रणे शत्रुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः । परिघो व्यवकीर्णस् ते बाणैश् छिन्नः सहस्रधा ॥

    raṇe śatrupraharaṇo hemajālapariṣkṛtaḥ | parigho vyavakīrṇas te bāṇaiś chinnaḥ sahasradhā

    "your bar that smote the enemy in war, bedecked with network of gold, lies now scattered, cut a thousandfold by his arrows."

    युद्ध में शत्रुओं पर प्रहार करने वाला, सोने के जाल से सजा तुम्हारा वह परिघ अब बाणों से हज़ार टुकड़ों में कटकर बिखरा पड़ा है।

  29. Verse 29

    धिग् अस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा । त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने फलते शोकपीडितम् ॥

    dhig astu hṛdayaṃ yasyā mamedaṃ na sahasradhā | tvayi pañcatvam āpanne phalate śokapīḍitam

    "A curse upon this heart of mine, that it does not burst into a thousand pieces, afflicted with grief, now that you have met your death!"

    धिक्कार है मेरे इस हृदय को, जो तुम्हारे मृत्यु को प्राप्त हो जाने पर, शोक से पीड़ित होकर भी, हज़ार टुकड़ों में नहीं फट जाता!"

  30. Verse 30

    एतस्मिन्न् अन्तरे रामो विभीषणम् उवाच ह । संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रियश् चैता निवर्तय ॥

    etasminn antare rāmo vibhīṣaṇam uvāca ha | saṃskāraḥ kriyatāṃ bhrātuḥ striyaś caitā nivartaya

    Meanwhile Rāma spoke to Vibhīṣaṇa: "Let the funeral rites of your brother be performed, and lead back these women."

    इसी बीच राम ने विभीषण से कहा—"अपने भाई का अन्त्येष्टि-संस्कार करा दो और इन स्त्रियों को लौटा ले जाओ।"

  31. Verse 31

    तं प्रश्रितस् ततो रामं श्रुतवाक्यो विभीषणः । विमृश्य बुद्ध्या धर्मज्ञो धर्मार्थसहितं वचः । रामस्यैवानुवृत्त्यर्थम् उत्तरं प्रत्यभाषत ॥

    taṃ praśritas tato rāmaṃ śrutavākyo vibhīṣaṇaḥ | vimṛśya buddhyā dharmajño dharmārthasahitaṃ vacaḥ | rāmasyaivānuvṛttyartham uttaraṃ pratyabhāṣata

    Then Vibhīṣaṇa, courteous and knowing dharma, having heard Rāma's words, pondered in his mind and, to comply with Rāma, gave answer with words joined to dharma and sound reason.

    तब विनम्र, धर्मज्ञ विभीषण राम का वचन सुनकर, बुद्धि से विचार करके, राम का अनुगमन करने के लिए ही धर्म और अर्थ से युक्त उत्तर-वचन बोले—

  32. Verse 32

    त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसम् अनृतं तथा । नाहम् अर्हो ऽस्मि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शकम् ॥

    tyaktadharmavrataṃ krūraṃ nṛśaṃsam anṛtaṃ tathā | nāham arho 'smi saṃskartuṃ paradārābhimarśakam

    "I ought not to perform the rites for one who cast off dharma and vows, cruel and ruthless and false, a violator of others' wives."

    "धर्म और व्रत को त्याग चुके, क्रूर, निर्दय, झूठे और परस्त्री का स्पर्श करने वाले का संस्कार करने के योग्य मैं नहीं हूँ।

  33. Verse 33

    भ्रातृरूपो हि मे शत्रुर् एष सर्वाहिते रतः । रावणो नार्हते पूजां पूज्यो ऽपि गुरुगौरवात् ॥

    bhrātṛrūpo hi me śatrur eṣa sarvāhite rataḥ | rāvaṇo nārhate pūjāṃ pūjyo 'pi gurugauravāt

    "Though in the form of a brother, this Rāvaṇa is my foe, bent on all that harmed me; worthy though he be of reverence by the respect due to an elder, he deserves no honour."

    भाई के रूप में होकर भी यह मेरा शत्रु है, जो मेरे सर्वथा अहित में लगा रहा; गुरु-गौरव के कारण पूज्य होने पर भी रावण पूजा के योग्य नहीं।

  34. Verse 34

    नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि । श्रुत्वा तस्य गुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः ॥

    nṛśaṃsa iti māṃ rāma vakṣyanti manujā bhuvi | śrutvā tasya guṇān sarve vakṣyanti sukṛtaṃ punaḥ

    "Men upon the earth will call me cruel, O Rāma; yet hearing of his deeds, all will say in turn that I did well."

    हे राम! पृथ्वी के मनुष्य मुझे 'निर्दय' कहेंगे; किन्तु उसके दोषों को सुनकर वे सब फिर कहेंगे कि मैंने अच्छा ही किया।"

  35. Verse 35

    तच् छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः । विभीषणम् उवाचेदं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥

    tac chrutvā paramaprīto rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | vibhīṣaṇam uvācedaṃ vākyajño vākyakovidam

    Hearing this, Rāma, best of the upholders of dharma, well skilled in speech, spoke thus to the eloquent Vibhīṣaṇa.

    यह सुनकर धर्मधारियों में श्रेष्ठ, वचन के ज्ञाता राम ने वाक्-कुशल विभीषण से यह कहा—

  36. Verse 36

    तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभवाच् च मे जितम् । अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर ॥

    tavāpi me priyaṃ kāryaṃ tvatprabhavāc ca me jitam | avaśyaṃ tu kṣamaṃ vācyo mayā tvaṃ rākṣaseśvara

    "I too must do you a kindness, for by your aid my victory was won; yet I must needs tell you, O lord of rākṣasas, what is fitting."

    "मुझे तुम्हारा भी प्रिय करना है, क्योंकि तुम्हारे ही सहारे मेरी विजय हुई; फिर भी, हे राक्षसेश्वर! मुझे तुमसे जो उचित है वह अवश्य कहना है।

  37. Verse 37

    अधर्मानृतसंयुक्तः कामम् एष निशाचरः । तेजस्वी बलवाञ् शूरः संग्रामेषु च नित्यशः ॥

    adharmānṛtasaṃyuktaḥ kāmam eṣa niśācaraḥ | tejasvī balavāñ śūraḥ saṃgrāmeṣu ca nityaśaḥ

    "Granted this night-ranger was bound up with unrighteousness and falsehood, yet he was splendid, mighty, valiant, and ever a hero in battle."

    भले ही यह निशाचर अधर्म और असत्य से युक्त रहा हो, तो भी वह तेजस्वी, बलवान्, शूरवीर और संग्रामों में सदा वीर था।

  38. Verse 38

    शतक्रतुमुखैर् देवैः श्रूयते न पराजितः । महात्मा बलसंपन्नो रावणो लोकरावणः ॥

    śatakratumukhair devaiḥ śrūyate na parājitaḥ | mahātmā balasaṃpanno rāvaṇo lokarāvaṇaḥ

    "It is not heard that Rāvaṇa was ever vanquished by the gods led by the Performer of a hundred sacrifices (Indra) — great-souled, endowed with strength, he who made the worlds cry out."

    सौ यज्ञ करने वाले इन्द्र आदि देवताओं से भी वह कभी पराजित नहीं हुआ—ऐसा सुना जाता है; महात्मा, बल-सम्पन्न वह रावण लोकों को रुलाने वाला था।

  39. Verse 39

    मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् । क्रियताम् अस्य संस्कारो ममाप्य् एष यथा तव ॥

    maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam | kriyatām asya saṃskāro mamāpy eṣa yathā tava

    "Enmities end with death; our purpose is accomplished. Let his funeral rites be performed; he is to me now as he is to you."

    वैर मृत्यु पर समाप्त हो जाते हैं; हमारा प्रयोजन पूरा हो गया। इसका संस्कार करा दो; अब यह मेरे लिए भी वैसा ही है जैसा तुम्हारे लिए।

  40. Verse 40

    त्वत्सकाशान् महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम् । क्षिप्रम् अर्हति धर्मज्ञ त्वं यशोभाग् भविष्यसि ॥

    tvatsakāśān mahābāho saṃskāraṃ vidhipūrvakam | kṣipram arhati dharmajña tvaṃ yaśobhāg bhaviṣyasi

    "At your hands, O mighty-armed, let the rites be duly performed without delay, O knower of dharma; thus shall you have a share of honour."

    हे महाबाहो धर्मज्ञ! तुम्हारे हाथों विधिपूर्वक इसका संस्कार शीघ्र होना चाहिए; इससे तुम यश के भागी बनोगे।"

  41. Verse 41

    राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः । संस्कारेणानुरूपेण योजयाम् आस रावणम् ॥

    rāghavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ | saṃskāreṇānurūpeṇa yojayām āsa rāvaṇam

    Hearing Rāghava's words, Vibhīṣaṇa made haste and furnished Rāvaṇa with fitting funeral observance.

    राघव का वचन सुनकर विभीषण ने शीघ्रता करके रावण का यथोचित संस्कार सम्पन्न कराया।

  42. Verse 42

    स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः । ताः स्त्रियो ऽनुनयाम् आस सान्त्वम् उक्त्वा पुनः पुनः ॥

    sa dadau pāvakaṃ tasya vidhiyuktaṃ vibhīṣaṇaḥ | tāḥ striyo 'nunayām āsa sāntvam uktvā punaḥ punaḥ

    Vibhīṣaṇa gave him the sacred fire with due rite, and comforted those women, speaking soothing words again and again.

    विभीषण ने विधिपूर्वक उसे अग्नि दी, और उन स्त्रियों को बार-बार सान्त्वना-वचन कहकर मनाया।

  43. Verse 43

    प्रविष्टासु च सर्वासु राक्षसीषु विभीषणः । रामपार्श्वम् उपागम्य तदातिष्ठद् विनीतवत् ॥

    praviṣṭāsu ca sarvāsu rākṣasīṣu vibhīṣaṇaḥ | rāmapārśvam upāgamya tadātiṣṭhad vinītavat

    When all the rākṣasa women had gone within, Vibhīṣaṇa came to Rāma's side and stood there humbly.

    सब राक्षसियों के भीतर चले जाने पर विभीषण राम के पास आकर विनम्र भाव से खड़े हो गए।

  44. Verse 44

    रामो ऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः । हर्षं लेभे रिपुं हत्वा यथा वृत्रं शतक्रतुः ॥

    rāmo 'pi saha sainyena sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ | harṣaṃ lebhe ripuṃ hatvā yathā vṛtraṃ śatakratuḥ

    And Rāma too, with his army, with Sugrīva and Lakṣmaṇa, rejoiced at having slain his foe, as the Performer of a hundred sacrifices (Indra) rejoiced at slaying Vṛtra.

    और राम भी अपनी सेना के साथ, सुग्रीव और लक्ष्मण सहित, शत्रु को मारकर वैसे ही हर्षित हुए जैसे वृत्र को मारकर इन्द्र।