Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 100

Yuddha Kanda

22 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ते रावणवधं दृष्ट्वा देवगन्धर्वदानवाः । जग्मुस् तैस् तैर् विमानैः स्वैः कथयन्तः शुभाः कथाः ॥

    te rāvaṇavadhaṃ dṛṣṭvā devagandharvadānavāḥ | jagmus tais tair vimānaiḥ svaiḥ kathayantaḥ śubhāḥ kathāḥ

    Beholding the slaying of Rāvaṇa, the gods, gandharvas and dānavas departed, each in his own chariot, telling auspicious tales.

    रावण के वध को देखकर देवता, गन्धर्व और दानव अपने-अपने विमानों से, शुभ कथाएँ कहते हुए चले गए।

  2. Verse 2

    रावणस्य वधं घोरं राघवस्य पराक्रमम् । सुयुद्धं वानराणां च सुग्रीवसय् च मन्त्रितम् ॥

    rāvaṇasya vadhaṃ ghoraṃ rāghavasya parākramam | suyuddhaṃ vānarāṇāṃ ca sugrīvasay ca mantritam

    Of the dreadful slaying of Rāvaṇa and the prowess of Rāghava, of the valiant fighting of the monkeys and the counsel of Sugrīva,

    रावण के घोर वध की, राघव के पराक्रम की, वानरों के सुन्दर युद्ध की और सुग्रीव के मंत्रणा-कौशल की—

  3. Verse 3

    अनुरागं च वीर्यं च सौमित्रेर् लक्ष्मणस्य च । कथयन्तो महाभागा जग्मुर् हृष्टा यथागतम् ॥

    anurāgaṃ ca vīryaṃ ca saumitrer lakṣmaṇasya ca | kathayanto mahābhāgā jagmur hṛṣṭā yathāgatam

    and of the devotion and valour of Saumitri (Lakṣmaṇa), the illustrious ones spoke as they went gladly, each as he had come.

    तथा सौमित्रि लक्ष्मण के अनुराग और पराक्रम की—चर्चा करते हुए वे महाभाग हर्षित होकर, जैसे आए थे वैसे ही लौट गए।

  4. Verse 4

    राघवस् तु रथं दिव्यम् इन्द्रदत्तं शिखिप्रभम् । अनुज्ञाय महाभागो मातलिं प्रत्यपूजयत् ॥

    rāghavas tu rathaṃ divyam indradattaṃ śikhiprabham | anujñāya mahābhāgo mātaliṃ pratyapūjayat

    Then illustrious Rāghava, dismissing the divine, fire-bright chariot given by Indra, honoured Mātali in return.

    तब महाभाग राघव ने इन्द्र के दिए हुए, अग्नि के समान तेजस्वी उस दिव्य रथ को विदा करके मातलि का सम्मान किया।

  5. Verse 5

    राघवेणाभ्यनुज्ञातो मातलिः शक्रसारथिः । दिव्यं तं रथम् आस्थाय दिवम् एवारुरोह सः ॥

    rāghaveṇābhyanujñāto mātaliḥ śakrasārathiḥ | divyaṃ taṃ ratham āsthāya divam evāruroha saḥ

    Thus dismissed by Rāghava, Mātali, charioteer of Śakra (Indra), mounting that divine chariot, ascended to heaven.

    राघव से विदा पाकर इन्द्र का सारथि मातलि उस दिव्य रथ पर आरूढ़ होकर स्वर्ग को ही चढ़ गया।

  6. Verse 6

    तस्मिंस् तु दिवम् आरूढे सुरसारथिसत्तमे । राघवः परमप्रीतः सुग्रीवं परिषस्वजे ॥

    tasmiṃs tu divam ārūḍhe surasārathisattame | rāghavaḥ paramaprītaḥ sugrīvaṃ pariṣasvaje

    When that best of the gods' charioteers had risen to heaven, Rāghava, well pleased, embraced Sugrīva.

    देवताओं के उस श्रेष्ठ सारथि के स्वर्ग को चढ़ जाने पर परम प्रसन्न राघव ने सुग्रीव का आलिंगन किया।

  7. Verse 7

    परिष्वज्य च सुग्रीवं लक्ष्मणेनाभिवादितः । पूज्यमानो हरिश्रेष्ठैर् आजगाम बलालयम् ॥

    pariṣvajya ca sugrīvaṃ lakṣmaṇenābhivāditaḥ | pūjyamāno hariśreṣṭhair ājagāma balālayam

    Having embraced Sugrīva and received Lakṣmaṇa's salutation, honoured by the foremost monkeys, he returned to the encampment.

    सुग्रीव का आलिंगन करके, लक्ष्मण से अभिवादन पाकर, श्रेष्ठ वानरों से पूजित होते हुए वे सेना के शिविर में लौट आए।

  8. Verse 8

    अब्रवीच् च तदा रामः समीपपरिवर्तिनम् । सौमित्रिं सत्त्वसंपन्नं लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥

    abravīc ca tadā rāmaḥ samīpaparivartinam | saumitriṃ sattvasaṃpannaṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ

    Then Rāma spoke to Saumitri (Lakṣmaṇa), who stood near at hand, endowed with strength and blazing with lustre.

    तब राम ने पास ही खड़े, सत्त्व-सम्पन्न, प्रदीप्त तेजवाले सौमित्रि लक्ष्मण से कहा—

  9. Verse 9

    विभीषणम् इमं सौम्य लङ्कायाम् अभिषेचय । अनुरक्तं च भक्तं च मम चैवोपकारिणम् ॥

    vibhīṣaṇam imaṃ saumya laṅkāyām abhiṣecaya | anuraktaṃ ca bhaktaṃ ca mama caivopakāriṇam

    "Consecrate, gentle one, this Vibhīṣaṇa as king in Laṅkā — one devoted and loyal to me, and my benefactor."

    "हे सौम्य! इस विभीषण को लंका में राजा के रूप में अभिषिक्त करो—जो मुझमें अनुरक्त, भक्त और मेरा उपकारी है।"

  10. Verse 10

    एष मे परमः कामो यद् इमं रावणानुजम् । लङ्कायां सौम्य पश्येयम् अभिषिक्तं विभीषणम् ॥

    eṣa me paramaḥ kāmo yad imaṃ rāvaṇānujam | laṅkāyāṃ saumya paśyeyam abhiṣiktaṃ vibhīṣaṇam

    "This is my highest wish, gentle one: that I should see this younger brother of Rāvaṇa, Vibhīṣaṇa, anointed in Laṅkā."

    "हे सौम्य! यही मेरी परम कामना है कि मैं रावण के इस छोटे भाई विभीषण को लंका में अभिषिक्त देखूँ।"

  11. Verse 11

    एवम् उक्तस् तु सौमित्री राघवेण महात्मना । तथेत्य् उक्त्वा तु संहृष्टः सौवर्णं घटम् आददे ॥

    evam uktas tu saumitrī rāghaveṇa mahātmanā | tathety uktvā tu saṃhṛṣṭaḥ sauvarṇaṃ ghaṭam ādade

    Thus addressed by the great-souled Rāghava, Saumitri answered "So be it," and gladly took up a golden pitcher.

    महात्मा राघव के इस प्रकार कहने पर सौमित्रि ने "ऐसा ही हो" कहकर हर्षपूर्वक एक सोने का घट उठा लिया।

  12. Verse 12

    घटेन तेन सौमित्रिर् अभ्यषिञ्चद् विभीषणम् । लङ्कायां रक्षसां मध्ये राजानं रामशासनात् ॥

    ghaṭena tena saumitrir abhyaṣiñcad vibhīṣaṇam | laṅkāyāṃ rakṣasāṃ madhye rājānaṃ rāmaśāsanāt

    With that pitcher Saumitri consecrated Vibhīṣaṇa, by Rāma's command, as king in Laṅkā, in the midst of the rākṣasas.

    उस घट से सौमित्रि ने राम की आज्ञा से लंका में राक्षसों के बीच विभीषण का राजा के रूप में अभिषेक किया।

  13. Verse 13

    अभ्यषिञ्चत् स धर्मात्मा शुद्धात्मानं विभीषणम् । तस्यामात्या जहृषिरे भक्ता ये चास्य राक्षसाः ॥

    abhyaṣiñcat sa dharmātmā śuddhātmānaṃ vibhīṣaṇam | tasyāmātyā jahṛṣire bhaktā ye cāsya rākṣasāḥ

    The righteous one anointed the pure-souled Vibhīṣaṇa; and his ministers, and the rākṣasas devoted to him, rejoiced.

    उस धर्मात्मा ने शुद्धात्मा विभीषण का अभिषेक किया; और उसके मंत्री तथा जो राक्षस उसके भक्त थे, वे सब हर्षित हुए।

  14. Verse 14

    दृष्ट्वाभिषिक्तं लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । राघवः परमां प्रीतिं जगाम सहलक्ष्मणः ॥

    dṛṣṭvābhiṣiktaṃ laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam | rāghavaḥ paramāṃ prītiṃ jagāma sahalakṣmaṇaḥ

    Seeing Vibhīṣaṇa, lord of rākṣasas, consecrated in Laṅkā, Rāghava with Lakṣmaṇa attained the highest joy.

    राक्षसराज विभीषण को लंका में अभिषिक्त देखकर राघव लक्ष्मण सहित परम प्रसन्नता को प्राप्त हुए।

  15. Verse 15

    स तद् राज्यं महत् प्राप्य रामदत्तं विभीषणः । प्रकृतीः सान्त्वयित्वा च ततो रामम् उपागमत् ॥

    sa tad rājyaṃ mahat prāpya rāmadattaṃ vibhīṣaṇaḥ | prakṛtīḥ sāntvayitvā ca tato rāmam upāgamat

    Vibhīṣaṇa, having gained that great kingdom bestowed by Rāma and having reassured his subjects, then returned to Rāma.

    राम का दिया हुआ वह महान् राज्य पाकर और अपनी प्रजा को आश्वस्त करके विभीषण तब राम के पास आए।

  16. Verse 16

    अक्षतान् मोदकांल् लाजान् दिव्याः सुमनसस् तथा । आजह्रुर् अथ संहृष्टाः पौरास् तस्मै निशाचराः ॥

    akṣatān modakāṃl lājān divyāḥ sumanasas tathā | ājahrur atha saṃhṛṣṭāḥ paurās tasmai niśācarāḥ

    And the night-ranger townsfolk, gladdened, brought him unbroken rice, sweetmeats, parched grain, and divine flowers.

    तब हर्षित निशाचर नगरवासियों ने उनके लिए अक्षत, मोदक, लावा और दिव्य पुष्प ला दिए।

  17. Verse 17

    स तान् गृहीत्वा दुर्धर्षो राघवाय न्यवेदयत् । मङ्गल्यं मङ्गलं सर्वं लक्ष्मणाय च वीर्यवान् ॥

    sa tān gṛhītvā durdharṣo rāghavāya nyavedayat | maṅgalyaṃ maṅgalaṃ sarvaṃ lakṣmaṇāya ca vīryavān

    Receiving these, the indomitable and valiant one presented all that was auspicious and of good omen to Rāghava and to Lakṣmaṇa.

    दुर्धर्ष, पराक्रमी विभीषण ने उन्हें लेकर वह सब मंगलमय और शुभ सामग्री राघव और लक्ष्मण को अर्पित की।

  18. Verse 18

    कृतकार्यं समृद्धार्थं दृष्ट्वा रामो विभीषणम् । प्रतिजग्राह तत् सर्वं तस्यैव प्रियकाम्यया ॥

    kṛtakāryaṃ samṛddhārthaṃ dṛṣṭvā rāmo vibhīṣaṇam | pratijagrāha tat sarvaṃ tasyaiva priyakāmyayā

    Seeing Vibhīṣaṇa his task accomplished and his object prospered, Rāma accepted all of it, out of desire to please him.

    विभीषण को अपना कार्य सिद्ध और प्रयोजन समृद्ध हुआ देखकर, उसी को प्रिय करने की इच्छा से राम ने वह सब स्वीकार कर लिया।

  19. Verse 19

    ततः शैलोपमं वीरं प्राञ्जलिं पार्श्वतः स्थितम् । अब्रवीद् राघवो वाक्यं हनूमन्तं प्लवंगमम् ॥

    tataḥ śailopamaṃ vīraṃ prāñjaliṃ pārśvataḥ sthitam | abravīd rāghavo vākyaṃ hanūmantaṃ plavaṃgamam

    Then Rāghava spoke these words to Hanumān the monkey, who stood by his side like a mountain, with joined palms.

    तब राघव ने पर्वत के समान, हाथ जोड़े पास ही खड़े वीर वानर हनुमान् से यह वचन कहा—

  20. Verse 20

    अनुमान्य महाराजम् इमं सौम्य विभीषणम् । प्रविश्य रावणगृहं विनयेनोपसृत्य च ॥

    anumānya mahārājam imaṃ saumya vibhīṣaṇam | praviśya rāvaṇagṛhaṃ vinayenopasṛtya ca

    "Having sought leave of this great king Vibhīṣaṇa, gentle one, enter Rāvaṇa's palace and approach with due courtesy."

    "हे सौम्य! इन महाराज विभीषण से अनुमति लेकर, विनयपूर्वक रावण के महल में प्रवेश करके, सीता के पास जाओ।

  21. Verse 21

    वैदेह्या मां कुशलिनं ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् । आचक्ष्व जयतां श्रेष्ठ रावणं च मया हतम् ॥

    vaidehyā māṃ kuśalinaṃ sasugrīvaṃ salakṣmaṇam | ācakṣva jayatāṃ śreṣṭha rāvaṇaṃ ca mayā hatam

    "Tell Vaidehī (Sītā) that I am well, with Sugrīva and Lakṣmaṇa, O best of the victorious, and that Rāvaṇa has been slain by me."

    हे विजयियों में श्रेष्ठ! वैदेही को बताओ कि मैं सुग्रीव और लक्ष्मण सहित कुशल हूँ, और रावण मेरे द्वारा मारा गया है।

  22. Verse 22

    प्रियम् एतद् उदाहृत्य मैथिल्यास् त्वं हरीश्वर । प्रतिगृह्य च संदेशम् उपावर्तितुम् अर्हसि ॥

    priyam etad udāhṛtya maithilyās tvaṃ harīśvara | pratigṛhya ca saṃdeśam upāvartitum arhasi

    "Having declared this glad news to Sītā of Mithilā, O lord of monkeys, and received her message, you should return."

    हे वानरेश्वर! यह प्रिय समाचार मिथिला की सीता को सुनाकर और उनका सन्देश लेकर तुम्हें लौट आना चाहिए।"