Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 98

Yuddha Kanda

26 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना । अन्तःपुराद् विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः ॥

    rāvaṇaṃ nihataṃ śrutvā rāghaveṇa mahātmanā | antaḥpurād viniṣpetū rākṣasyaḥ śokakarśitāḥ

    Hearing that Rāvaṇa had been slain by the great-souled Rāghava, the rākṣasa women rushed forth from the inner apartments, wasted with grief.

    महात्मा राघव के द्वारा रावण को मारा गया सुनकर, शोक से व्याकुल राक्षसियाँ अन्तःपुर से बाहर निकल पड़ीं।

  2. Verse 2

    वार्यमाणाः सुबहुशो वृष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु । विमुक्तकेश्यो दुःखार्ता गावो वत्सहता यथा ॥

    vāryamāṇāḥ subahuśo vṛṣṭantyaḥ kṣitipāṃsuṣu | vimuktakeśyo duḥkhārtā gāvo vatsahatā yathā

    Though restrained again and again, they rolled in the dust of the earth, their hair unbound, stricken with sorrow, like cows whose calves have been killed.

    बार-बार रोके जाने पर भी वे बाल बिखेरे, दुःख से पीड़ित होकर पृथ्वी की धूल में लोटने लगीं—जैसे बछड़ों के मारे जाने पर गौएँ।

  3. Verse 3

    उत्तरेण विनिष्क्रम्य द्वारेण सह राक्षसैः । प्रविश्यायोधनं घोरं विचिन्वन्त्यो हतं पतिम् ॥

    uttareṇa viniṣkramya dvāreṇa saha rākṣasaiḥ | praviśyāyodhanaṃ ghoraṃ vicinvantyo hataṃ patim

    Going out by the northern gate with the rākṣasas, they entered the dreadful battlefield, seeking their slain lord.

    राक्षसों के साथ उत्तरी द्वार से निकलकर, अपने मारे गए स्वामी को ढूँढ़ती हुई वे उस घोर युद्ध-भूमि में प्रवेश कर गईं।

  4. Verse 4

    आर्यपुत्रेति वादिन्यो हा नाथेति च सर्वशः । परिपेतुः कबन्धाङ्कां महीं शोणितकर्दमाम् ॥

    āryaputreti vādinyo hā nātheti ca sarvaśaḥ | paripetuḥ kabandhāṅkāṃ mahīṃ śoṇitakardamām

    Crying "O noble lord!" and "Alas, my protector!" on every side, they ran over the earth strewn with headless trunks and miry with blood.

    "हे आर्यपुत्र!" और "हाय नाथ!" ऐसा चारों ओर कहती हुई वे कबन्धों (धड़-मात्र शवों) से भरी, रक्त से कीचड़मय पृथ्वी पर दौड़ने लगीं।

  5. Verse 5

    ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः । करेण्व इव नर्दन्त्यो विनेदुर् हतयूथपाः ॥

    tā bāṣpaparipūrṇākṣyo bhartṛśokaparājitāḥ | kareṇva iva nardantyo vinedur hatayūthapāḥ

    Their eyes brimming with tears, overcome by grief for their lord, they wailed like trumpeting cow-elephants whose leader has been slain.

    आँसुओं से भरी आँखों वाली, पति के शोक से पराजित वे स्त्रियाँ, अपने यूथपति के मारे जाने पर रोती हथिनियों के समान विलाप करने लगीं।

  6. Verse 6

    ददृशुस् ता महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम् । रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम् ॥

    dadṛśus tā mahākāyaṃ mahāvīryaṃ mahādyutim | rāvaṇaṃ nihataṃ bhūmau nīlāñjanacayopamam

    They beheld Rāvaṇa — of mighty frame, mighty valour and mighty splendour — slain upon the ground, like a heap of black collyrium.

    उन्होंने विशालकाय, महापराक्रमी, महातेजस्वी रावण को, काले अंजन के ढेर के समान, भूमि पर मरा हुआ देखा।

  7. Verse 7

    ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु । निपेतुस् तस्य गात्रेषु छिन्ना वनलता इव ॥

    tāḥ patiṃ sahasā dṛṣṭvā śayānaṃ raṇapāṃsuṣu | nipetus tasya gātreṣu chinnā vanalatā iva

    Seeing their lord suddenly lying in the dust of battle, they fell upon his limbs like severed forest-creepers.

    अपने पति को सहसा रण की धूल में पड़ा देखकर वे उसके अंगों पर कटी हुई वनलताओं के समान गिर पड़ीं।

  8. Verse 8

    बहुमानात् परिष्वज्य का चिद् एनं रुरोद ह । चरणौ का चिद् आलिङ्ग्य का चित् कण्ठे ऽवलम्ब्य च ॥

    bahumānāt pariṣvajya kā cid enaṃ ruroda ha | caraṇau kā cid āliṅgya kā cit kaṇṭhe 'valambya ca

    One, embracing him in her great esteem, wept aloud; one clasped his feet, and one clung to his neck.

    कोई उसे बड़े आदर से गले लगाकर रोने लगी, कोई चरणों से लिपट गई, तो कोई उसके गले से झूल गई।

  9. Verse 9

    उद्धृत्य च भुजौ का चिद् भूमौ स्म परिवर्तते । हतस्य वदनं दृष्ट्वा का चिन् मोहम् उपागमत् ॥

    uddhṛtya ca bhujau kā cid bhūmau sma parivartate | hatasya vadanaṃ dṛṣṭvā kā cin moham upāgamat

    One, flinging up her arms, rolled upon the ground; and one, seeing the face of the slain, swooned away.

    कोई दोनों भुजाएँ ऊपर उठाकर भूमि पर लोटने लगी; और कोई मारे गए पति का मुख देखकर मूर्छित हो गई।

  10. Verse 10

    का चिद् अङ्के शिरः कृत्वा रुरोद मुखम् ईक्षती । स्नापयन्ती मुखं बाष्पैस् तुषारैर् इव पङ्कजम् ॥

    kā cid aṅke śiraḥ kṛtvā ruroda mukham īkṣatī | snāpayantī mukhaṃ bāṣpais tuṣārair iva paṅkajam

    One, taking his head upon her lap, wept gazing on his face, bathing it with her tears as a lotus is bathed with dew.

    कोई उसका सिर गोद में रखकर, उसके मुख की ओर ताकती हुई, आँसुओं से उसका मुख वैसे ही भिगोती हुई रोने लगी जैसे ओस से कमल भीग जाता है।

  11. Verse 11

    एवम् आर्ताः पतिं दृष्ट्वा रावणं निहतं भुवि । चुक्रुशुर् बहुधा शोकाद् भूयस् ताः पर्यदेवयन् ॥

    evam ārtāḥ patiṃ dṛṣṭvā rāvaṇaṃ nihataṃ bhuvi | cukruśur bahudhā śokād bhūyas tāḥ paryadevayan

    Thus stricken, seeing their lord Rāvaṇa slain upon the earth, they cried out again and again in grief and lamented afresh.

    इस प्रकार अपने पति रावण को पृथ्वी पर मरा हुआ देखकर, वे व्याकुल होकर शोकवश अनेक प्रकार से चीख़ उठीं और फिर-फिर विलाप करने लगीं।

  12. Verse 12

    येन वित्रासितः शक्रो येन वित्रासितो यमः । येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः ॥

    yena vitrāsitaḥ śakro yena vitrāsito yamaḥ | yena vaiśravaṇo rājā puṣpakeṇa viyojitaḥ

    "He by whom Śakra (Indra) was terrified, by whom Yama was terrified, by whom king Vaiśravaṇa (Kubera) was parted from his Puṣpaka chariot —"

    "जिसने इन्द्र को त्रस्त किया, जिसने यम को त्रस्त किया, जिसने राजा कुबेर को उसके पुष्पक विमान से वंचित कर दिया—

  13. Verse 13

    गन्धर्वाणाम् ऋषीणां च सुराणां च महात्मनाम् । भयं येन महद् दत्तं सो ऽयं शेते रणे हतः ॥

    gandharvāṇām ṛṣīṇāṃ ca surāṇāṃ ca mahātmanām | bhayaṃ yena mahad dattaṃ so 'yaṃ śete raṇe hataḥ

    "he by whom great fear was dealt to the gandharvas, the seers and the great-souled gods — he lies here, slain in battle."

    जिसने गन्धर्वों, ऋषियों और महात्मा देवताओं को महान् भय दिया—वही यह युद्ध में मारा जाकर पड़ा है।

  14. Verse 14

    असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्यो ऽपि वा तथा । न भयं यो विजानाति तस्येदं मानुषाद् भयम् ॥

    asurebhyaḥ surebhyo vā pannagebhyo 'pi vā tathā | na bhayaṃ yo vijānāti tasyedaṃ mānuṣād bhayam

    "He who knew no fear from asuras, from gods, or from serpents — to him has come this fear from a mere man."

    जो न असुरों से, न देवताओं से, न सर्पों से भय जानता था, उसको एक मनुष्य से यह भय आ पड़ा।

  15. Verse 15

    अवध्यो देवतानां यस् तथा दानवरक्षसाम् । हतः सो ऽयं रणे शेते मानुषेण पदातिना ॥

    avadhyo devatānāṃ yas tathā dānavarakṣasām | hataḥ so 'yaṃ raṇe śete mānuṣeṇa padātinā

    "He whom the gods could not slay, nor the dānavas nor rākṣasas, lies here slain in battle by a man on foot."

    जो देवताओं के लिए और वैसे ही दानवों तथा राक्षसों के लिए अवध्य था, वही यह युद्ध में एक पैदल मनुष्य के हाथों मारा जाकर पड़ा है।

  16. Verse 16

    यो न शक्यः सुरैर् हन्तुं न यक्षैर् नासुरैस् तथा । सो ऽयं कश् चिद् इवासत्त्वो मृत्युं मर्त्येन लम्भितः ॥

    yo na śakyaḥ surair hantuṃ na yakṣair nāsurais tathā | so 'yaṃ kaś cid ivāsattvo mṛtyuṃ martyena lambhitaḥ

    "He whom gods, yakṣas and asuras alike could not kill — he, as though some strengthless thing, has been made to meet death by a mortal."

    जिसे देवता, यक्ष और असुर भी नहीं मार सकते थे, वही किसी निःसत्त्व-सा होकर एक मर्त्य मनुष्य के हाथों मृत्यु को प्राप्त हुआ।

  17. Verse 17

    एवं वदन्त्यो बहुधा रुरुदुस् तस्य ताः स्त्रियः । भूय एव च दुःखार्ता विलेपुश् च पुनः पुनः ॥

    evaṃ vadantyo bahudhā rurudus tasya tāḥ striyaḥ | bhūya eva ca duḥkhārtā vilepuś ca punaḥ punaḥ

    Lamenting thus in many ways, his women wept; and again, racked with grief, they wailed over and over.

    इस प्रकार अनेक प्रकार से कहती हुई उसकी वे स्त्रियाँ रोने लगीं, और दुःख से पीड़ित होकर फिर-फिर विलाप करने लगीं—

  18. Verse 18

    अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम् । एताः समम् इदानीं ते वयम् आत्मा च पातिताः ॥

    aśṛṇvatā tu suhṛdāṃ satataṃ hitavādinām | etāḥ samam idānīṃ te vayam ātmā ca pātitāḥ

    "Not heeding your friends who ever spoke for your good, you have now brought down all of us together — and yourself with us."

    "सदा हित कहने वाले सुहृदों की बात न सुनकर तुमने अभी हम सबको एक साथ और अपने आप को भी गिरा दिया।

  19. Verse 19

    ब्रुवाणो ऽपि हितं वाक्यम् इष्टो भ्राता विभीषणः । धृष्टं परुषितो मोहात् त्वयात्मवधकाङ्क्षिणा ॥

    bruvāṇo 'pi hitaṃ vākyam iṣṭo bhrātā vibhīṣaṇaḥ | dhṛṣṭaṃ paruṣito mohāt tvayātmavadhakāṅkṣiṇā

    "Even your beloved brother Vibhīṣaṇa, who spoke you words of counsel, you insolently reviled in your folly, longing for your own destruction."

    हित-वचन कहते हुए अपने प्रिय भाई विभीषण को भी तुमने अपने ही विनाश की कामना से, मोहवश, ढिठाई से अपमानित कर दिया।

  20. Verse 20

    यदि निर्यातिता ते स्यात् सीता रामाय मैथिली । न नः स्याद् व्यसनं घोरम् इदं मूलहरं महत् ॥

    yadi niryātitā te syāt sītā rāmāya maithilī | na naḥ syād vyasanaṃ ghoram idaṃ mūlaharaṃ mahat

    "Had Sītā of Mithilā been restored by you to Rāma, this terrible, all-uprooting calamity would not have befallen us."

    यदि तुमने मिथिला की सीता को राम को लौटा दिया होता, तो यह घोर, मूलोच्छेदी महान् विपत्ति हम पर न आती।

  21. Verse 21

    वृत्तकामो भवेद् भ्राता रामो मित्रकुलं भवेत् । वयं चाविधवाः सर्वाः सकामा न च शत्रवः ॥

    vṛttakāmo bhaved bhrātā rāmo mitrakulaṃ bhavet | vayaṃ cāvidhavāḥ sarvāḥ sakāmā na ca śatravaḥ

    "Your brother's wish would have been fulfilled, Rāma would have become our ally's house, we should all be unwidowed and content, and these would be our foes no more."

    भाई की कामना पूर्ण हो जाती, राम मित्र-कुल बन जाते, और हम सब अविधवा तथा सन्तुष्ट रहतीं, और ये शत्रु न रहते।

  22. Verse 22

    त्वया पुनर् नृशंसेन सीतां संरुन्धता बलात् । राक्षसा वयम् आत्मा च त्रयं तुलं निपातितम् ॥

    tvayā punar nṛśaṃsena sītāṃ saṃrundhatā balāt | rākṣasā vayam ātmā ca trayaṃ tulaṃ nipātitam

    "But you, cruel one, holding Sītā back by force, have brought down three alike to ruin — the rākṣasas, yourself, and us."

    किन्तु तुम क्रूर ने सीता को बलपूर्वक रोककर तीनों को—राक्षसों को, अपने आप को और हमें—एक समान रूप से ध्वस्त कर दिया।

  23. Verse 23

    न कामकारः कामं वा तव राक्षसपुंगव । दैवं चेष्टयते सर्वं हतं दैवेन हन्यते ॥

    na kāmakāraḥ kāmaṃ vā tava rākṣasapuṃgava | daivaṃ ceṣṭayate sarvaṃ hataṃ daivena hanyate

    "Yet it was not your own doing nor your mere desire, O bull among rākṣasas; Fate directs all things, and he who is doomed by Fate is slain."

    फिर भी, हे राक्षसश्रेष्ठ! यह तुम्हारी स्वेच्छा से किया गया कर्म या तुम्हारी इच्छा-मात्र नहीं थी; दैव ही सब कुछ चलाता है, और दैव से मारा हुआ ही मारा जाता है।

  24. Verse 24

    वानराणां विनाशो ऽयं राक्षसानां च ते रणे । तव चैव महाबाहो दैवयोगाद् उपागतः ॥

    vānarāṇāṃ vināśo 'yaṃ rākṣasānāṃ ca te raṇe | tava caiva mahābāho daivayogād upāgataḥ

    "This destruction of the monkeys, and of your rākṣasas in the battle, and of you yourself, O mighty-armed one, has come to pass by the working of Fate."

    हे महाबाहो! युद्ध में वानरों का यह विनाश, तुम्हारे राक्षसों का विनाश, और स्वयं तुम्हारा विनाश भी—दैव के योग से ही आ पड़ा है।

  25. Verse 25

    नैवार्थेन न कामेन विक्रमेण न चाज्ञया । शक्या दैवगतिर् लोके निवर्तयितुम् उद्यता ॥

    naivārthena na kāmena vikrameṇa na cājñayā | śakyā daivagatir loke nivartayitum udyatā

    "Not by wealth, nor by desire, nor by valour, nor by command, can the course of Fate, once set in motion, be turned back in this world."

    एक बार गतिशील हो उठी दैव की गति को लोक में न धन से, न इच्छा से, न पराक्रम से और न आज्ञा से लौटाया जा सकता है।"

  26. Verse 26

    विलेपुर् एवं दीनास् ता राक्षसाधिपयोषितः । कुरर्य इव दुःखार्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥

    vilepur evaṃ dīnās tā rākṣasādhipayoṣitaḥ | kurarya iva duḥkhārtā bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ

    Thus wretchedly lamented those wives of the rākṣasa lord, stricken with sorrow like ospreys, their eyes clouded with tears.

    इस प्रकार राक्षसराज की वे दीन स्त्रियाँ, दुःख से पीड़ित होकर, आँसुओं से धुँधली आँखों वाली, कुररी पक्षियों के समान विलाप करने लगीं।