Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 89

Yuddha Kanda

34 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः । विसृजन् एव बाणौघान् सुषेणं वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ | visṛjan eva bāṇaughān suṣeṇaṃ vākyam abravīt

    Having given a tumultuous fight to the evil-souled Rāvaṇa, loosing floods of arrows, Rāma spoke these words to Suṣeṇa:

    दुरात्मा रावण को तुमुल युद्ध देकर, बाण-समूह बरसाते हुए ही राम ने सुषेण से यह वचन कहा—

  2. Verse 2

    एष रावणवेगेन लक्ष्मणः पतितः क्षितौ । सर्पवद् वेष्टते वीरो मम शोकम् उदीरयन् ॥

    eṣa rāvaṇavegena lakṣmaṇaḥ patitaḥ kṣitau | sarpavad veṣṭate vīro mama śokam udīrayan

    "This hero Lakṣmaṇa, fallen to the earth by Rāvaṇa's force, writhes like a serpent, rousing my grief.

    "रावण के वेग से पृथ्वी पर गिरा हुआ यह वीर लक्ष्मण सर्प के समान तड़प रहा है और मेरे शोक को बढ़ा रहा है।

  3. Verse 3

    शोणितार्द्रम् इमं वीरं प्राणैर् इष्टतरं मम । पश्यतो मम का शक्तिर् योद्धुं पर्याकुलात्मनः ॥

    śoṇitārdram imaṃ vīraṃ prāṇair iṣṭataraṃ mama | paśyato mama kā śaktir yoddhuṃ paryākulātmanaḥ

    Beholding this hero, wet with blood, dearer to me than life, what strength have I, my mind distraught, to fight?

    प्राणों से भी अधिक प्रिय इस वीर को रक्त से भीगा देखते हुए, व्याकुल मन वाले मुझमें युद्ध करने की भला क्या शक्ति रही?

  4. Verse 4

    अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः । यदि पञ्चत्वम् आपन्नः प्राणैर् मे किं सुखेन वा ॥

    ayaṃ sa samaraślāghī bhrātā me śubhalakṣaṇaḥ | yadi pañcatvam āpannaḥ prāṇair me kiṃ sukhena vā

    If this my brother of auspicious marks, glorious in battle, has come to death, what use to me is life, or pleasure?

    समर में गौरव पाने वाला, शुभ लक्षणों वाला मेरा यह भाई यदि मृत्यु को प्राप्त हो गया, तो मुझे प्राणों से अथवा सुख से क्या प्रयोजन?

  5. Verse 5

    लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद् धनुः । सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर् बाष्पवशं गता । चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चोपजायते ॥

    lajjatīva hi me vīryaṃ bhraśyatīva karād dhanuḥ | sāyakā vyavasīdanti dṛṣṭir bāṣpavaśaṃ gatā | cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā copajāyate

    My valour seems to shrink in shame; my bow seems to slip from my hand; my arrows droop; my sight is overcome by tears; my anxiety grows fierce, and a longing to die arises in me."

    मेरा पराक्रम मानो लज्जित हो रहा है, धनुष मानो हाथ से छूटा जा रहा है, बाण ढीले पड़ रहे हैं, दृष्टि आँसुओं के वश हो गई है; मेरी चिन्ता तीव्र होती जा रही है और मरने की इच्छा उत्पन्न हो रही है।"

  6. Verse 6

    भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना । परं विषादम् आपन्नो विललापाकुलेन्द्रियः ॥

    bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena durātmanā | paraṃ viṣādam āpanno vilalāpākulendriyaḥ

    Seeing his brother struck down by the evil-souled Rāvaṇa, come to the utmost despair, he lamented, his senses distraught:

    दुरात्मा रावण द्वारा भाई को मारा गया देखकर परम विषाद में पड़े राम व्याकुल इन्द्रियों से विलाप करने लगे—

  7. Verse 7

    न हि युद्धेन मे कार्यं नैव प्राणैर् न सीतया । भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु ॥

    na hi yuddhena me kāryaṃ naiva prāṇair na sītayā | bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raṇapāṃsuṣu

    "I have no care for battle, nor for life, nor for Sītā, seeing my brother Lakṣmaṇa slain in the dust of battle.

    "भाई लक्ष्मण को रण की धूल में मरा हुआ देखकर अब मुझे न युद्ध से कोई प्रयोजन है, न प्राणों से और न सीता से।

  8. Verse 8

    किं मे राज्येन किं प्राणैर् युद्धे कार्यं न विद्यते । यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः ॥

    kiṃ me rājyena kiṃ prāṇair yuddhe kāryaṃ na vidyate | yatrāyaṃ nihataḥ śete raṇamūrdhani lakṣmaṇaḥ

    What use to me is kingdom, what use is life? There is nothing for me to do with the fight, where this Lakṣmaṇa lies slain at the battle's head."

    जहाँ यह लक्ष्मण युद्ध के मुहाने पर मारा जाकर पड़ा है, वहाँ मुझे राज्य से क्या, प्राणों से क्या? युद्ध से मुझे कोई काम नहीं रह जाता।"

  9. Verse 9

    रामम् आश्वासयन् वीरः सुषेणो वाक्यम् अब्रवीत् । न मृतो ऽयं महाबाहुर् लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥

    rāmam āśvāsayan vīraḥ suṣeṇo vākyam abravīt | na mṛto 'yaṃ mahābāhur lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ

    Consoling Rāma, the hero Suṣeṇa spoke these words: "This mighty-armed Lakṣmaṇa, increaser of prosperity, is not dead.

    राम को आश्वासन देते हुए वीर सुषेण ने यह वचन कहा—"शोभा बढ़ाने वाले ये महाबाहु लक्ष्मण मरे नहीं हैं।

  10. Verse 10

    न चास्य विकृतं वक्त्रं नापि श्यामं न निष्प्रभम् । सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखम् अस्याभिलक्ष्यते ॥

    na cāsya vikṛtaṃ vaktraṃ nāpi śyāmaṃ na niṣprabham | suprabhaṃ ca prasannaṃ ca mukham asyābhilakṣyate

    For his face is not distorted, nor dark, nor lusterless; bright and serene is the face that appears upon him.

    इनका मुख न विकृत है, न काला पड़ा है, न कान्तिहीन; इनका मुख तो सुन्दर प्रभा वाला और प्रसन्न दिखाई देता है।

  11. Verse 11

    पद्मरक्ततलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने । एवं न विद्यते रूपं गतासूनां विशां पते । मां विषादं कृत्वा वीर सप्राणो ऽयम् अरिंदम ॥

    padmaraktatalau hastau suprasanne ca locane | evaṃ na vidyate rūpaṃ gatāsūnāṃ viśāṃ pate | māṃ viṣādaṃ kṛtvā vīra saprāṇo 'yam ariṃdama

    His hands are red-palmed as lotuses, and his two eyes very clear; such is not the appearance of those whose life has gone, O lord of peoples; so set aside grief, O hero — he yet lives, O subduer of foes.

    इनके हाथ कमल के समान लाल हथेलियों वाले हैं और दोनों नेत्र अत्यन्त प्रसन्न; हे प्रजापति (नरेश)! जिनके प्राण चले गए हों, उनका ऐसा रूप नहीं होता; अतः हे शत्रुदमन वीर! विषाद छोड़ दें—ये सप्राण (जीवित) हैं।

  12. Verse 12

    आख्यास्यते प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले । सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर् मुहुः ॥

    ākhyāsyate prasuptasya srastagātrasya bhūtale | socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhur muhuḥ

    Of one who lies as if asleep, his limbs slack upon the ground, it shall be told by this sign, O hero: his heart, with breath, quivers again and again."

    हे वीर! भूमि पर शिथिल अंगों से सोए हुए-से पड़े इनके विषय में यह लक्षण बतला देगा—इनका हृदय साँस के साथ बार-बार काँप रहा है।"

  13. Verse 13

    एवम् उक्त्वा तु वाक्यज्ञः सुषेणो राघवं वचः । समीपस्थम् उवाचेदं हनूमन्तम् अभित्वरन् ॥

    evam uktvā tu vākyajñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ | samīpastham uvācedaṃ hanūmantam abhitvaran

    Having spoken thus to Rāghava, Suṣeṇa, knower of speech, said this to Hanumān standing near, urging him on:

    राघव से ऐसा कहकर, वचन के ज्ञाता सुषेण ने पास ही खड़े हनुमान् से शीघ्रता करते हुए यह कहा—

  14. Verse 14

    सौम्य शीघ्रम् इतो गत्वा शैलम् ओषधिपर्वतम् । पूर्वं हि कथितो यो ऽसौ वीर जाम्बवता शुभः ॥

    saumya śīghram ito gatvā śailam oṣadhiparvatam | pūrvaṃ hi kathito yo 'sau vīra jāmbavatā śubhaḥ

    "Gentle one, go swiftly from here to the mountain, the herb-mountain, which was formerly told of, O hero, by Jāmbavān, the auspicious one.

    "हे सौम्य! यहाँ से शीघ्र जाकर उस औषधि-पर्वत पर जाओ, जिसका वर्णन पहले जाम्बवान् ने किया था, हे वीर! वह शुभ पर्वत—

  15. Verse 15

    दक्षिणे शिखरे तस्य जाताम् ओषधिम् आनय । विशल्यकरणी नाम विशल्यकरणीं शुभाम् ॥

    dakṣiṇe śikhare tasya jātām oṣadhim ānaya | viśalyakaraṇī nāma viśalyakaraṇīṃ śubhām

    On its southern peak, fetch the herb that is born there, named Viśalyakaraṇī, the auspicious dart-extractor,

    उसके दक्षिण शिखर पर उत्पन्न हुई औषधि को ले आओ—विशल्यकरणी नामक वह शुभ औषधि जो शल्य (फँसे हुए अस्त्र) को निकाल देती है,

  16. Verse 16

    सौवर्णकरणीं चापि तथा संजीवनीम् अपि । संधानकरणीं चापि गत्वा शीघ्रम् इहानय । संजीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः ॥

    sauvarṇakaraṇīṃ cāpi tathā saṃjīvanīm api | saṃdhānakaraṇīṃ cāpi gatvā śīghram ihānaya | saṃjīvanārthaṃ vīrasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ

    and the Sauvarṇakaraṇī too, and likewise the Saṃjīvanī, and the Saṃdhānakaraṇī; go swiftly and bring them here, for the reviving of the hero, the great-souled Lakṣmaṇa."

    और सौवर्णकरणी भी, तथा वैसे ही संजीवनी और संधानकरणी भी—जाकर शीघ्र यहाँ ले आओ, महात्मा वीर लक्ष्मण को पुनर्जीवित करने के लिए।"

  17. Verse 17

    इत्य् एवम् उक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम् । चिन्ताम् अभ्यगमच् छ्रीमान् अजानंस् ता महौषधीः ॥

    ity evam ukto hanumān gatvā cauṣadhiparvatam | cintām abhyagamac chrīmān ajānaṃs tā mahauṣadhīḥ

    Thus addressed, the illustrious Hanumān, having gone to the herb-mountain, fell into anxiety, not knowing those great herbs.

    इस प्रकार कहे जाने पर श्रीमान् हनुमान् औषधि-पर्वत पर जाकर उन महौषधियों को न पहचानते हुए चिन्ता में पड़ गए।

  18. Verse 18

    तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेर् अमितौजसः । इदम् एव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः ॥

    tasya buddhiḥ samutpannā māruter amitaujasaḥ | idam eva gamiṣyāmi gṛhītvā śikharaṃ gireḥ

    A thought arose in Hanumān, son of the Wind, of boundless energy: "I shall go back carrying this very peak of the mountain.

    अपरिमित तेजवाले पवनपुत्र हनुमान् के मन में यह विचार उठा—"मैं इस पर्वत का शिखर ही लेकर लौट चलूँगा।

  19. Verse 19

    अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीम् अहम् । कालात्ययेन दोषः स्याद् वैक्लव्यं च महद् भवेत् ॥

    agṛhya yadi gacchāmi viśalyakaraṇīm aham | kālātyayena doṣaḥ syād vaiklavyaṃ ca mahad bhavet

    If I go without taking the Viśalyakaraṇī, there would be fault from the loss of time, and great distress would arise."

    यदि मैं विशल्यकरणी को लिए बिना जाता हूँ, तो समय बीत जाने से दोष हो जाएगा और महान् विपत्ति आ पड़ेगी।"

  20. Verse 20

    इति संचिन्त्य हनुमान् गत्वा क्षिप्रं महाबलः । उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमाञ् शिखरं गिरेः ॥

    iti saṃcintya hanumān gatvā kṣipraṃ mahābalaḥ | utpapāta gṛhītvā tu hanūmāñ śikharaṃ gireḥ

    Thinking thus, the mighty Hanumān, going swiftly and grasping the peak of the mountain, sprang up.

    ऐसा सोचकर महाबली हनुमान् शीघ्र जाकर, उस पर्वत का शिखर पकड़कर ऊपर उड़ चले।

  21. Verse 21

    ओषधीर् नावगछामि ता अहं हरिपुंगव । तद् इदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस् तस्याहृतं मया ॥

    oṣadhīr nāvagachāmi tā ahaṃ haripuṃgava | tad idaṃ śikharaṃ kṛtsnaṃ gires tasyāhṛtaṃ mayā

    "I do not recognize those herbs, O bull among monkeys; therefore this entire peak of that mountain has been brought by me."

    "हे वानरश्रेष्ठ! मैं उन औषधियों को नहीं पहचानता, इसीलिए उस पर्वत का यह सारा शिखर मैं उखाड़ लाया हूँ।"

  22. Verse 22

    एवं कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम् । सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः ॥

    evaṃ kathayamānaṃ taṃ praśasya pavanātmajam | suṣeṇo vānaraśreṣṭho jagrāhotpāṭya cauṣadhīḥ

    Praising the son of the Wind who spoke thus, Suṣeṇa, best of monkeys, uprooting the herbs, took them.

    इस प्रकार कहने वाले पवनपुत्र की प्रशंसा करते हुए वानरश्रेष्ठ सुषेण ने औषधियों को उखाड़कर ले लिया।

  23. Verse 23

    ततः संक्षोदयित्वा ताम् ओषधिं वानरोत्तमः । लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः ॥

    tataḥ saṃkṣodayitvā tām oṣadhiṃ vānarottamaḥ | lakṣmaṇasya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ sumahādyutiḥ

    Then, having ground that herb, the best of monkeys, the greatly radiant Suṣeṇa, gave it to Lakṣmaṇa through the nose.

    तब महातेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेण ने उस औषधि को पीसकर लक्ष्मण को नाक से सुँघाया।

  24. Verse 24

    सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा । विशल्यो विरुजः शीघ्रम् उदतिष्ठन् महीतलात् ॥

    saśalyaḥ sa samāghrāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā | viśalyo virujaḥ śīghram udatiṣṭhan mahītalāt

    Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, pierced with the dart, having inhaled it, freed of the dart and of pain, swiftly rose up from the surface of the earth.

    शल्य-सहित पड़े, शत्रुवीरों का संहार करने वाले लक्ष्मण उसे सूँघकर, शल्य और पीड़ा से मुक्त होकर, शीघ्र ही भूमि-तल से उठ खड़े हुए।

  25. Verse 25

    समुत्थितं ते हरयो भूतलात् प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् । साधु साध्व् इति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन् ॥

    samutthitaṃ te harayo bhūtalāt prekṣya lakṣmaṇam | sādhu sādhv iti suprītāḥ suṣeṇaṃ pratyapūjayan

    Seeing Lakṣmaṇa risen from the ground, the monkeys, greatly pleased, honoured Suṣeṇa, crying "Well done! Well done!"

    लक्ष्मण को भूमि से उठा हुआ देखकर वे वानर अत्यन्त प्रसन्न होकर "साधु! साधु!" कहते हुए सुषेण का सम्मान करने लगे।

  26. Verse 26

    एह्य् एहीत्य् अब्रवीद् रामो लक्ष्मणं परवीरहा । सस्वजे स्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥

    ehy ehīty abravīd rāmo lakṣmaṇaṃ paravīrahā | sasvaje snehagāḍhaṃ ca bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ

    "Come, come!" said Rāma, slayer of enemy heroes, to Lakṣmaṇa; and he embraced him warmly with affection, his eyes troubled with tears.

    शत्रुवीरों का संहार करने वाले राम ने लक्ष्मण से "आओ, आओ" कहा और आँसुओं से व्याकुल नेत्रों वाले उन्होंने स्नेह से गाढ़ा आलिंगन किया।

  27. Verse 27

    अब्रवीच् च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस् तदा । दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात् पुनर् आगतम् ॥

    abravīc ca pariṣvajya saumitriṃ rāghavas tadā | diṣṭyā tvāṃ vīra paśyāmi maraṇāt punar āgatam

    And embracing Saumitri, Rāghava then said: "By good fortune, O hero, I see you returned again from death.

    तब राघव ने सौमित्रि को गले लगाकर कहा—"हे वीर! सौभाग्य से मैं तुम्हें मृत्यु से पुनः लौटा हुआ देख रहा हूँ।

  28. Verse 28

    न हि मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा । को हि मे जीवितेनार्थस् त्वयि पञ्चत्वम् आगते ॥

    na hi me jīvitenārthaḥ sītayā ca jayena vā | ko hi me jīvitenārthas tvayi pañcatvam āgate

    For I have no concern with life, nor with Sītā, nor with victory; what use to me is life, you having come to death?"

    मुझे न जीवन से प्रयोजन था, न सीता से, न विजय से; तुम्हारे मृत्यु को प्राप्त हो जाने पर मुझे जीवन से भला क्या प्रयोजन?"

  29. Verse 29

    इत्य् एवं वदतस् तस्य राघवस्य महात्मनः । खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    ity evaṃ vadatas tasya rāghavasya mahātmanaḥ | khinnaḥ śithilayā vācā lakṣmaṇo vākyam abravīt

    As the great-souled Rāghava spoke thus, Lakṣmaṇa, grieved, with a feeble voice, spoke these words:

    महात्मा राघव के इस प्रकार कहने पर खिन्न लक्ष्मण ने शिथिल वाणी से यह वचन कहा—

  30. Verse 30

    तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम । लघुः कश् चिद् इवासत्त्वो नैवं वक्तुम् इहार्हसि ॥

    tāṃ pratijñāṃ pratijñāya purā satyaparākrama | laghuḥ kaś cid ivāsattvo naivaṃ vaktum ihārhasi

    "Having made that vow of old, O truly valorous one, you ought not to speak thus here, like some petty, spiritless person.

    "हे सत्यपराक्रमी! पहले वह प्रतिज्ञा करके अब आपको किसी तुच्छ, निःसत्त्व व्यक्ति के समान ऐसा नहीं कहना चाहिए।

  31. Verse 31

    न प्रतिज्ञां हि कुर्वन्ति वितथां साधवो ऽनघ । लक्ष्मणं हि महत् त्व् अस्य प्रतिज्ञापरिपालनम् ॥

    na pratijñāṃ hi kurvanti vitathāṃ sādhavo 'nagha | lakṣmaṇaṃ hi mahat tv asya pratijñāparipālanam

    For the good do not render their vow false, O sinless one; and the keeping of one's vow is the great mark of such a one.

    The text reads 'lakṣmaṇaṃ' where sense and most readings suggest 'lakṣaṇaṃ' ('a mark, characteristic'); rendered accordingly.

    हे निष्पाप! सज्जन अपनी प्रतिज्ञा मिथ्या नहीं करते; प्रतिज्ञा का पालन ही तो ऐसे पुरुष का महान् लक्षण है।

  32. Verse 32

    नैराश्यम् उपगन्तुं ते तद् अलं मत्कृते ऽनघ । वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञाम् अनुपालय ॥

    nairāśyam upagantuṃ te tad alaṃ matkṛte 'nagha | vadhena rāvaṇasyādya pratijñām anupālaya

    So enough of coming to despair for my sake, O sinless one; by the slaying of Rāvaṇa this very day, fulfil your vow.

    हे निष्पाप! मेरे लिए इस प्रकार निराशा में पड़ना रहने दीजिए; आज रावण के वध से अपनी प्रतिज्ञा का पालन कीजिए।

  33. Verse 33

    न जीवन् यास्यते शत्रुस् तव बाणपथं गतः । नर्दतस् तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः ॥

    na jīvan yāsyate śatrus tava bāṇapathaṃ gataḥ | nardatas tīkṣṇadaṃṣṭrasya siṃhasyeva mahāgajaḥ

    The foe, come within the path of your arrows, shall not go off alive, like a great elephant before a roaring, sharp-fanged lion.

    आपके बाण-पथ में आया हुआ शत्रु जीवित नहीं जाएगा—जैसे गरजते हुए तीखे दाढ़ों वाले सिंह के सामने महान् गज।

  34. Verse 34

    अहं तु वधम् इच्छामि शीघ्रम् अस्य दुरात्मनः । यावद् अस्तं न यात्य् एष कृतकर्मा दिवाकरः ॥

    ahaṃ tu vadham icchāmi śīghram asya durātmanaḥ | yāvad astaṃ na yāty eṣa kṛtakarmā divākaraḥ

    But I wish the swift slaying of this evil-souled one — before this sun, its work done, goes to its setting."

    और मैं चाहता हूँ कि इस दुरात्मा का वध शीघ्र हो जाए—इससे पहले कि अपना काम पूरा करके यह सूर्य अस्त हो जाए।"