Sarga 88
Yuddha Kanda
59 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तस्मिन् प्रतिहते ऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः । क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच् चास्त्रम् अनन्तरम् ॥
tasmin pratihate 'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāc cāstram anantaram
When that weapon was beaten back, Rāvaṇa, lord of rākṣasas, doubled his wrath, and out of wrath loosed another weapon forthwith.
वह अस्त्र विफल हो जाने पर राक्षसाधिपति रावण ने अपना क्रोध दूना कर लिया और क्रोधवश तुरन्त ही दूसरा अस्त्र छोड़ा।
Verse 2
मयेन विहितं रौद्रम् अन्यद् अस्त्रं महाद्युतिः । उत्स्रष्टुं रावणो घोरं राघवाय प्रचक्रमे ॥
mayena vihitaṃ raudram anyad astraṃ mahādyutiḥ | utsraṣṭuṃ rāvaṇo ghoraṃ rāghavāya pracakrame
The greatly radiant Rāvaṇa set about to loose at Rāghava another dreadful Raudra weapon, fashioned by Maya.
महातेजस्वी रावण मय-दानव के बनाए हुए एक और घोर रौद्र अस्त्र को राघव पर छोड़ने के लिए तैयार हुआ।
Verse 3
ततः शूलानि निश्चेरुर् गदाश् च मुसलानि च । कार्मुकाद् दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः ॥
tataḥ śūlāni niścerur gadāś ca musalāni ca | kārmukād dīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ
Then spears, and maces, and pestles issued from his bow, blazing, all of adamantine essence.
तब उसके धनुष से शूल, गदाएँ और मूसल निकलने लगे—सब के सब जलते हुए और वज्र के समान कठोर।
Verse 4
कूटमुद्गरपाशाश् च दीप्ताश् चाशनयस् तथा । निष्पेतुर् विविधास् तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये ॥
kūṭamudgarapāśāś ca dīptāś cāśanayas tathā | niṣpetur vividhās tīkṣṇā vātā iva yugakṣaye
And iron mallets, maces-and-nooses, and blazing thunderbolts too, various and sharp, flew forth like winds at the ending of an age.
और लोहे के मुद्गर, कूट (फंदे सहित हथौड़े) तथा जलती हुई बिजलियाँ भी—नाना प्रकार के तीखे अस्त्र प्रलयकाल की आँधियों के समान निकल पड़े।
Verse 5
तद् अस्त्रं राघवः श्रीमान् उत्तमास्त्रविदां वरः । जघान परमास्त्रेण गन्धर्वेण महाद्युतिः ॥
tad astraṃ rāghavaḥ śrīmān uttamāstravidāṃ varaḥ | jaghāna paramāstreṇa gandharveṇa mahādyutiḥ
That weapon the illustrious Rāghava, best of those who know the supreme weapons, of great splendour, destroyed with the supreme Gandharva weapon.
उत्तम अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ, महातेजस्वी श्रीमान् राघव ने उस अस्त्र को श्रेष्ठ गान्धर्व अस्त्र से नष्ट कर दिया।
Verse 6
तस्मिन् प्रतिहते ऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना । रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरम् अस्त्रम् उदीरयत् ॥
tasmin pratihate 'stre tu rāghaveṇa mahātmanā | rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauram astram udīrayat
When that weapon was beaten back by the great-souled Rāghava, Rāvaṇa, his eyes red with wrath, sent forth the solar weapon.
महात्मा राघव के द्वारा वह अस्त्र विफल कर दिए जाने पर, क्रोध से लाल आँखों वाले रावण ने सौर (सूर्य-सम्बन्धी) अस्त्र छोड़ा।
Verse 7
ततश् चक्राणि निष्पेतुर् भास्वराणि महान्ति च । कार्मुकाद् भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः ॥
tataś cakrāṇi niṣpetur bhāsvarāṇi mahānti ca | kārmukād bhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ
Then discuses, radiant and great, issued from the bow of the wise, terribly swift ten-necked one.
तब भयंकर वेगवाले बुद्धिमान् दशग्रीव के धनुष से चमकते हुए बड़े-बड़े चक्र निकल पड़े।
Verse 8
तैर् आसीद् गगनं दीप्तं संपतद्भिर् इतस् ततः । पतद्भिश् च दिशो दीप्तैश् चन्द्रसूर्यग्रहैर् इव ॥
tair āsīd gaganaṃ dīptaṃ saṃpatadbhir itas tataḥ | patadbhiś ca diśo dīptaiś candrasūryagrahair iva
By those, falling here and there, the sky became ablaze, and the quarters too, as they fell radiant, like the moon, the sun, and the planets.
इधर-उधर गिरते हुए उन चक्रों से आकाश जगमगा उठा, और दिशाएँ भी—मानो चन्द्रमा, सूर्य और ग्रह चमकते हुए गिर रहे हों।
Verse 9
तानि चिच्छेद बाणौघैश् चक्राणि तु स राघवः । आयुधानि विचित्राणि रावणस्य चमूमुखे ॥
tāni ciccheda bāṇaughaiś cakrāṇi tu sa rāghavaḥ | āyudhāni vicitrāṇi rāvaṇasya camūmukhe
Rāghava cut those discuses with floods of arrows, and the wondrous weapons of Rāvaṇa, at the head of the army.
राघव ने सेना के अग्रभाग में रावण के उन चक्रों को और उसके विचित्र अस्त्रों को बाण-समूहों से काट डाला।
Verse 10
तद् अस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः । विव्याध दशभिर् बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु ॥
tad astraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | vivyādha daśabhir bāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu
Seeing that weapon destroyed, Rāvaṇa, lord of rākṣasas, pierced Rāma with ten arrows in all his vital parts.
उस अस्त्र को नष्ट हुआ देखकर राक्षसाधिपति रावण ने राम को उनके समस्त मर्मों में दस बाणों से बींध डाला।
Verse 11
स विद्धो दशभिर् बाणैर् महाकार्मुकनिःसृतैः । रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः ॥
sa viddho daśabhir bāṇair mahākārmukaniḥsṛtaiḥ | rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ
Pierced by ten arrows issuing from the great bow by Rāvaṇa, the greatly radiant Rāghava did not tremble.
रावण के महान् धनुष से छूटे हुए दस बाणों से बिंधकर भी महातेजस्वी राघव तनिक भी न काँपे।
Verse 12
ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिंजयः । राघवस् तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः ॥
tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiṃjayaḥ | rāghavas tu susaṃkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ
Then Rāghava, exceedingly enraged, pierced the ever-victorious Rāvaṇa in all his limbs with many arrows.
तब अत्यन्त क्रुद्ध राघव ने सदा विजयी रावण को उसके समस्त अंगों में बहुत-से बाणों से बींध डाला।
Verse 13
एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली । लक्ष्मणः सायकान् सप्त जग्राह परवीरहा ॥
etasminn antare kruddho rāghavasyānujo balī | lakṣmaṇaḥ sāyakān sapta jagrāha paravīrahā
Meanwhile the mighty younger brother of Rāghava, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, enraged, took up seven arrows.
इसी बीच शत्रुवीरों का संहार करने वाले, राघव के बलवान् छोटे भाई लक्ष्मण ने क्रुद्ध होकर सात बाण उठा लिए।
Verse 14
तैः सायकैर् महावेगै रावणस्य महाद्युतिः । ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा ॥
taiḥ sāyakair mahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ | dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya ciccheda naikadhā
With those arrows of great speed, the greatly radiant one cut Rāvaṇa's banner, bearing a human head, into many pieces.
महावेगवाले उन बाणों से महातेजस्वी लक्ष्मण ने रावण की मनुष्य के सिरवाली ध्वजा को कई टुकड़ों में काट डाला।
Verse 15
सारथेश् चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम् । जहार लक्ष्मणः श्रीमान् नैरृतस्य महाबलः ॥
sāratheś cāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam | jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmān nairṛtasya mahābalaḥ
And the illustrious, mighty Lakṣmaṇa, with an arrow, struck off the head, with its blazing earrings, of that nairṛta's charioteer.
और श्रीमान् महाबली लक्ष्मण ने एक बाण से उस निशाचर के सारथि का, जलते कुण्डलों वाला सिर काट गिराया।
Verse 16
तस्य बाणैश् च चिच्छेद धनुर् गजकरोपमम् । लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर् निशितैः शरैः ॥
tasya bāṇaiś ca ciccheda dhanur gajakaropamam | lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ
And with five sharp arrows Lakṣmaṇa cut the bow of the rākṣasa king, resembling an elephant's trunk.
और लक्ष्मण ने पाँच तीखे बाणों से राक्षसराज के हाथी की सूँड़-सदृश धनुष को काट डाला।
Verse 17
नीलमेघनिभांश् चास्य सदश्वान् पर्वतोपमान् । जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः ॥
nīlameghanibhāṃś cāsya sadaśvān parvatopamān | jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ
And Vibhīṣaṇa, leaping up, with his mace slew Rāvaṇa's fine horses, dark as clouds, like mountains.
और विभीषण ने उछलकर अपनी गदा से रावण के नील मेघ-सदृश, पर्वत के समान श्रेष्ठ घोड़ों को मार डाला।
Verse 18
हताश्वाद् वेगवान् वेगाद् अवप्लुत्य महारथात् । क्रोधम् आहारयत् तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ॥
hatāśvād vegavān vegād avaplutya mahārathāt | krodham āhārayat tīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ
Swiftly leaping down from that great chariot whose horses were slain, the swift Rāvaṇa conceived a fierce wrath toward his brother.
घोड़ों के मारे जाने पर वेगवान् रावण उस महारथ से तुरन्त कूद पड़ा और अपने भाई विभीषण के प्रति तीव्र क्रोध से भर उठा।
Verse 19
ततः शक्तिं महाशक्तिर् दीप्तां दीप्ताशनीम् इव । विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥
tataḥ śaktiṃ mahāśaktir dīptāṃ dīptāśanīm iva | vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān
Then the mighty, valiant lord of rākṣasas hurled at Vibhīṣaṇa a blazing lance, like a blazing thunderbolt.
तब महाशक्तिशाली प्रतापी राक्षसराज ने जलती हुई बिजली के समान एक चमकती शक्ति विभीषण पर फेंकी।
Verse 20
अप्राप्ताम् एव तां बाणैस् त्रिभिश् चिच्छेद लक्ष्मणः । अथोदतिष्ठत् संनादो वानराणां तदा रणे ॥
aprāptām eva tāṃ bāṇais tribhiś ciccheda lakṣmaṇaḥ | athodatiṣṭhat saṃnādo vānarāṇāṃ tadā raṇe
Lakṣmaṇa, with three arrows, cut it before it reached its mark; then a roar of the monkeys arose in the battle.
उसके लक्ष्य तक पहुँचने से पहले ही लक्ष्मण ने तीन बाणों से उसे काट डाला; तब युद्ध में वानरों का हर्षनाद उठ खड़ा हुआ।
Verse 21
स पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी । सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश् च्युता ॥
sa papāta tridhā chinnā śaktiḥ kāñcanamālinī | savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaś cyutā
Cut into three, that gold-garlanded lance fell, blazing with sparks, like a great meteor fallen from the sky.
तीन टुकड़ों में कटी हुई वह सोने की माला से युक्त शक्ति, चिनगारियों सहित जलती हुई, आकाश से गिरी महान् उल्का के समान गिर पड़ी।
Verse 22
ततः संभाविततरां कालेनापि दुरासदाम् । जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा ॥
tataḥ saṃbhāvitatarāṃ kālenāpi durāsadām | jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā
Then he took up a vast lance, even more esteemed, hard to withstand even by Time, blazing with its own splendour.
तब उसने और भी अधिक प्रतिष्ठित, काल के लिए भी दुर्धर्ष, अपने तेज से जलती हुई एक विशाल शक्ति उठा ली।
Verse 23
सा वेगिना बलवता रावणेन दुरात्मना । जज्वाल सुमहाघोरा शक्राशनिसमप्रभा ॥
sā veginā balavatā rāvaṇena durātmanā | jajvāla sumahāghorā śakrāśanisamaprabhā
Hurled by the swift, mighty, evil-souled Rāvaṇa, that most dreadful lance blazed, with the splendour of Indra's thunderbolt.
वेगवान्, बलवान् और दुरात्मा रावण के हाथ में वह अत्यन्त घोर, इन्द्र के वज्र के समान तेजवाली शक्ति प्रज्वलित हो उठी।
Verse 24
एतस्मिन्न् अन्तरे वीरो लक्ष्मणस् तं विभीषणम् । प्राणसंशयम् आपन्नं तूर्णम् एवाभ्यपद्यत ॥
etasminn antare vīro lakṣmaṇas taṃ vibhīṣaṇam | prāṇasaṃśayam āpannaṃ tūrṇam evābhyapadyata
In that interval, the hero Lakṣmaṇa swiftly came to that Vibhīṣaṇa, fallen into peril of his life.
इसी बीच वीर लक्ष्मण प्राणों के संकट में पड़े उस विभीषण के पास तुरन्त जा पहुँचे।
Verse 25
तं विमोक्षयितुं वीरश् चापम् आयम्य लक्ष्मणः । रावणं शक्तिहस्तं तं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥
taṃ vimokṣayituṃ vīraś cāpam āyamya lakṣmaṇaḥ | rāvaṇaṃ śaktihastaṃ taṃ śaravarṣair avākirat
To rescue him, the hero Lakṣmaṇa, drawing his bow, overwhelmed Rāvaṇa, lance in hand, with showers of arrows.
उसे बचाने के लिए वीर लक्ष्मण ने धनुष खींचकर हाथ में शक्ति लिए उस रावण को बाण-वर्षा से ढक दिया।
Verse 26
कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्ट्तेन महात्मना । न प्रहर्तुं मनश् चक्रे विमुखीकृतविक्रमः ॥
kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭtena mahātmanā | na prahartuṃ manaś cakre vimukhīkṛtavikramaḥ
Overwhelmed by the flood of arrows loosed by the great-souled one, Rāvaṇa, his prowess turned aside, did not set his mind upon striking Vibhīṣaṇa.
महात्मा लक्ष्मण द्वारा छोड़ी गई बाण-धारा से ढका हुआ रावण, अपना पराक्रम विमुख हो जाने के कारण, विभीषण पर प्रहार करने की ओर मन न लगा सका।
Verse 27
मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः । लक्ष्मणाभिमुखस् तिष्ठन्न् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ | lakṣmaṇābhimukhas tiṣṭhann idaṃ vacanam abravīt
Seeing his brother rescued by Lakṣmaṇa, that Rāvaṇa, standing facing Lakṣmaṇa, spoke these words:
अपने भाई को लक्ष्मण द्वारा बचाया गया देखकर वह रावण लक्ष्मण के सामने खड़े होकर यह वचन बोला—
Verse 28
मोक्षितस् ते बलश्लाघिन् यस्माद् एवं विभीषणः । विमुच्य राक्षसं शक्तिस् त्वयीयं विनिपात्यते ॥
mokṣitas te balaślāghin yasmād evaṃ vibhīṣaṇaḥ | vimucya rākṣasaṃ śaktis tvayīyaṃ vinipātyate
"Since Vibhīṣaṇa has thus been rescued by you, O boaster of your strength, this lance, turned from the rākṣasa, is now cast down upon you.
"अरे अपने बल की डींग हाँकने वाले! चूँकि तूने इस प्रकार विभीषण को बचा लिया है, इसलिए यह शक्ति राक्षस को छोड़कर अब तुझ पर गिराई जा रही है।
Verse 29
एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर् लोहितलक्षणा । मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणान् आदाय यास्यति ॥
eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktir lohitalakṣaṇā | madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇān ādāya yāsyati
This lance, blood-marked, having split your heart, loosed from the bar of my arm, shall go off taking your life."
रक्त से रँगी यह शक्ति तेरे हृदय को चीरकर, मेरी भुजा-रूपी परिघ से छोड़ी जाकर, तेरे प्राण लेकर ही जाएगी।"
Verse 30
इत्य् एवम् उक्त्वा तां शक्तिम् अष्टघण्टां महास्वनाम् । मयेन मायाविहिताम् अमोघां शत्रुघातिनीम् ॥
ity evam uktvā tāṃ śaktim aṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām | mayena māyāvihitām amoghāṃ śatrughātinīm
Having said this, that lance of eight bells, loud-sounding, fashioned by Maya's magic, unerring and slayer of foes,
ऐसा कहकर, आठ घण्टियों वाली, महाध्वनि करने वाली, मय की माया से रची हुई, अमोघ और शत्रुघातिनी उस शक्ति को—
Verse 31
लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीम् इव तेजसा । रावणः परमक्रुद्धश् चिक्षेप च ननाद च ॥
lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīm iva tejasā | rāvaṇaḥ paramakruddhaś cikṣepa ca nanāda ca
aiming at Lakṣmaṇa, blazing as though with energy — Rāvaṇa, most enraged, hurled it and roared.
तेज से मानो जलती हुई उस शक्ति को लक्ष्मण की ओर ताककर अत्यन्त क्रुद्ध रावण ने फेंका और गर्जना की।
Verse 32
सा क्षिप्ता भीमवेगेन शक्राशनिसमस्वना । शक्तिर् अभ्यपतद् वेगाल् लक्ष्मणं रणमूर्धनि ॥
sā kṣiptā bhīmavegena śakrāśanisamasvanā | śaktir abhyapatad vegāl lakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani
Hurled with terrible speed, sounding like Indra's thunderbolt, that lance flew swiftly at Lakṣmaṇa at the battle's head.
भयंकर वेग से फेंकी गई, इन्द्र के वज्र के समान शब्द करती वह शक्ति युद्ध के मुहाने पर वेग से लक्ष्मण की ओर झपटी।
Verse 33
ताम् अनुव्याहरच् छक्तिम् आपतन्तीं स राघवः । स्वस्त्यस् तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा ॥
tām anuvyāharac chaktim āpatantīṃ sa rāghavaḥ | svastyas tu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā
As that lance came falling, Rāghava uttered over it: "May it be well with Lakṣmaṇa! Become vain, your effort destroyed."
आती हुई उस शक्ति पर राघव ने यह कहा—"लक्ष्मण का कल्याण हो! तू व्यर्थ हो जा, तेरा प्रयास विफल हो जाए।"
Verse 34
न्यपतत् सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि । जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः ॥
nyapatat sā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi | jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ
It fell, of great speed, upon the broad chest of Lakṣmaṇa, like the tongue of the serpent-king, blazing, of great splendour.
किन्तु महावेगवाली, महातेजस्विनी वह शक्ति नागराज की जीभ के समान जलती हुई लक्ष्मण की विशाल छाती पर आ गिरी।
Verse 35
ततो रावणवेगेन सुदूरम् अवगाढया । शक्त्या निर्भिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः ॥
tato rāvaṇavegena sudūram avagāḍhayā | śaktyā nirbhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ
Then, by that lance driven deep by Rāvaṇa's force, his heart pierced through, Lakṣmaṇa fell to the ground.
तब रावण के वेग से बहुत गहरे धँसी उस शक्ति से हृदय बिंध जाने पर लक्ष्मण भूमि पर गिर पड़े।
Verse 36
तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः । भ्रातृस्नेहान् महातेजा विषण्णहृदयो ऽभवत् ॥
tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ | bhrātṛsnehān mahātejā viṣaṇṇahṛdayo 'bhavat
Standing near, seeing Lakṣmaṇa in that state, the greatly radiant Rāghava, through brotherly love, became dejected in heart.
पास ही खड़े राघव उस दशा में पड़े लक्ष्मण को देखकर भ्रातृ-स्नेह के कारण महातेजस्वी होते हुए भी हृदय में खिन्न हो उठे।
Verse 37
स मुहूर्तम् अनुध्याय बाष्पव्याकुललोचनः । बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः ॥
sa muhūrtam anudhyāya bāṣpavyākulalocanaḥ | babhūva saṃrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ
Brooding a moment, his eyes troubled with tears, he grew yet more enraged, like the fire at the ending of an age.
एक क्षण सोच-विचार कर, आँसुओं से भरी आँखों वाले वे प्रलयकाल की अग्नि के समान और भी अधिक क्रुद्ध हो उठे।
Verse 38
न विषादस्य कालो ऽयम् इति संचिन्त्य राघवः । चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः ॥
na viṣādasya kālo 'yam iti saṃcintya rāghavaḥ | cakre sutumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ
"This is no time for despair," thinking thus, Rāghava waged a most tumultuous battle, set upon the slaying of Rāvaṇa.
"यह विषाद का समय नहीं है"—ऐसा सोचकर राघव ने रावण-वध पर दृढ़-प्रतिज्ञ होकर अत्यन्त तुमुल युद्ध किया।
Verse 39
स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे । लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगम् इवाचलम् ॥
sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave | lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagam ivācalam
Then Rāma saw Lakṣmaṇa, split by the lance in that great battle, blood-smeared, like a mountain with a serpent upon it.
तब राम ने उस महायुद्ध में शक्ति से बिंधे, रक्त से सने लक्ष्मण को देखा—मानो सर्प-युक्त कोई पर्वत हो।
Verse 40
ताम् अपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा । यत्नतस् ते हरिश्रेष्ठा न शेकुर् अवमर्दितुम् । अर्दिताश् चैव बाणौघैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ॥
tām api prahitāṃ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā | yatnatas te hariśreṣṭhā na śekur avamarditum | arditāś caiva bāṇaughaiḥ kṣiprahastena rakṣasā
And that lance, hurled by the mighty Rāvaṇa, the best of monkeys, for all their effort, could not wrench out; and they were tormented by the floods of arrows of the swift-handed rākṣasa.
बलवान् रावण द्वारा फेंकी गई उस शक्ति को वे श्रेष्ठ वानर प्रयत्न करने पर भी निकाल न सके; और साथ ही वे फुर्तीले हाथवाले राक्षस की बाण-वर्षा से भी पीड़ित हो रहे थे।
Verse 41
सौमित्रिं सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम् । तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम् । बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवद् विचकर्ष च ॥
saumitriṃ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam | tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām | babhañja samare kruddho balavad vicakarṣa ca
Having pierced through Saumitri, that lance had entered the surface of the earth; grasping that terrible lance with both hands, Rāma, enraged in battle, broke it and wrenched it out with force.
सौमित्रि को आर-पार बींधकर वह शक्ति पृथ्वी-तल में घुस गई थी; उस भयावह शक्ति को राम ने दोनों हाथों से पकड़कर, युद्ध में क्रुद्ध होकर, तोड़ दिया और बलपूर्वक खींच निकाला।
Verse 42
तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा । शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः ॥
tasya niṣkarṣataḥ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā | śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ
As he was wrenching out the lance, arrows that pierce the vitals were made to fall by the mighty Rāvaṇa upon all his limbs.
शक्ति को खींच निकालते समय बलवान् रावण ने मर्मभेदी बाण उनके समस्त अंगों पर बरसा दिए।
Verse 43
अचिन्तयित्वा तान् बाणान् समाश्लिष्या च लक्ष्मणम् । अब्रवीच् च हनूमन्तं सुग्रीवं चैव राघवः । लक्ष्मणं परिवार्येह तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः ॥
acintayitvā tān bāṇān samāśliṣyā ca lakṣmaṇam | abravīc ca hanūmantaṃ sugrīvaṃ caiva rāghavaḥ | lakṣmaṇaṃ parivāryeha tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ
Heedless of those arrows, embracing Lakṣmaṇa, Rāghava said to Hanumān and Sugrīva: "Surround Lakṣmaṇa and stand here, O best of monkeys.
उन बाणों की परवाह न करके, लक्ष्मण को गले लगाकर राघव ने हनुमान् और सुग्रीव से कहा—"हे वानरश्रेष्ठो! यहाँ लक्ष्मण को घेरकर खड़े रहो।
Verse 44
पराक्रमस्य कालो ऽयं संप्राप्तो मे चिरेप्सितः । पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः । काङ्क्षितः स्तोककस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम् ॥
parākramasya kālo 'yaṃ saṃprāpto me cirepsitaḥ | pāpātmāyaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ | kāṅkṣitaḥ stokakasyeva gharmānte meghadarśanam
This long-wished-for hour of my prowess has come; let this evil-souled ten-necked one of sinful resolve be slain — longed for as the cātaka longs for the sight of a cloud at the end of the hot season.
मेरे पराक्रम का चिर-अभिलषित यह समय आ पहुँचा है; पाप-बुद्धिवाले इस पापात्मा दशग्रीव का वध हो जाए—मैं उसे वैसे ही चाहता हूँ जैसे चातक ग्रीष्म के अन्त में मेघ के दर्शन को चाहता है।
Verse 45
अस्मिन् मुहूर्ते नचिरात् सत्यं प्रतिशृणोमि वः । अरावणम् अरामं वा जगद् द्रक्ष्यथ वानराः ॥
asmin muhūrte nacirāt satyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ | arāvaṇam arāmaṃ vā jagad drakṣyatha vānarāḥ
In this very hour, before long, I promise you the truth: you shall see, O monkeys, the world either without Rāvaṇa or without Rāma.
हे वानरो! इसी मुहूर्त में, थोड़ी ही देर में, मैं तुमसे सच कहता हूँ—तुम इस जगत् को या तो रावण-रहित देखोगे या राम-रहित।
Verse 46
राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम् । वैदेह्याश् च परामर्शं रक्षोभिश् च समागमम् ॥
rājyanāśaṃ vane vāsaṃ daṇḍake paridhāvanam | vaidehyāś ca parāmarśaṃ rakṣobhiś ca samāgamam
The loss of my kingdom, the dwelling in the forest, the ranging through Daṇḍaka, the outrage against the daughter of Videha, and the encounter with the rākṣasas —
राज्य का नाश, वन में वास, दण्डक में भटकना, वैदेही का अपमान और राक्षसों से भेंट—
Verse 47
प्राप्तं दुःखं महद् घोरं क्लेशं च निरयोपमम् । अद्य सर्वम् अहं त्यक्ष्ये हत्वा तं रावणं रणे ॥
prāptaṃ duḥkhaṃ mahad ghoraṃ kleśaṃ ca nirayopamam | adya sarvam ahaṃ tyakṣye hatvā taṃ rāvaṇaṃ raṇe
the great, dreadful grief I have suffered, and the torment like hell — all of it I shall today cast off, having slain that Rāvaṇa in battle.
जो महान् घोर दुःख और नरक के समान क्लेश मैंने भोगा है, उस सबको मैं आज उस रावण को युद्ध में मारकर त्याग दूँगा।
Verse 48
यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतम् इदं मया । सुग्रीवश् च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे ॥
yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītam idaṃ mayā | sugrīvaś ca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe
For whose sake this monkey army was assembled by me, and Sugrīva established in the kingdom after slaying Vālin in battle;
जिसके लिए मैंने यह वानर-सेना एकत्र की, और युद्ध में वालि को मारकर सुग्रीव को राज्य पर बिठाया;
Verse 49
यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर् बद्धश् च सागरे । सो ऽयम् अद्य रणे पापश् चक्षुर्विषयम् आगतः ॥
yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ setur baddhaś ca sāgare | so 'yam adya raṇe pāpaś cakṣurviṣayam āgataḥ
for whose sake the ocean was crossed and a bridge bound across the sea — this sinful one has today come within range of my sight in battle.
जिसके लिए समुद्र लाँघा गया और सागर पर सेतु बाँधा गया—वही यह पापी आज युद्ध में मेरी दृष्टि की सीमा में आ गया है।
Verse 50
चक्षुर्विषयम् आगम्य नायं जीवितुम् अर्हति । दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः ॥
cakṣurviṣayam āgamya nāyaṃ jīvitum arhati | dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ
Having come within range of my sight, he does not deserve to live — Rāvaṇa come into the gaze of me, as into the gaze of a serpent whose very look is poison.
मेरी दृष्टि की सीमा में आ जाने पर यह जीवित रहने योग्य नहीं—जैसे दृष्टिविष सर्प की दृष्टि में आया प्राणी, वैसे ही रावण मेरी दृष्टि में।
Verse 51
स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुंगवाः । आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च ॥
svasthāḥ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṃgavāḥ | āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṃ rāvaṇasya ca
Seated at ease upon the mountain-tops, O invincible bulls among monkeys, behold this battle of mine and of Rāvaṇa.
हे दुर्धर्ष वानरश्रेष्ठो! स्वस्थ होकर, पर्वत-शिखरों पर बैठकर मेरे और रावण के इस युद्ध को देखो।
Verse 52
अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे । त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः ॥
adya rāmasya rāmatvaṃ paśyantu mama saṃyuge | trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ
Today let the three worlds, with the gandharvas, with the gods, with the sages and cāraṇas, behold the Rāma-ness of Rāma in my combat.
आज गन्धर्वों, देवताओं, ऋषियों और चारणों सहित तीनों लोक मेरे इस संग्राम में राम का राम-त्व देखें।
Verse 53
अद्य कर्म करिष्यामि यल् लोकाः सचराचराः । सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद् भूमिर् धरिष्यति ॥
adya karma kariṣyāmi yal lokāḥ sacarācarāḥ | sadevāḥ kathayiṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati
Today I shall do a deed such that the worlds with their moving and unmoving beings, with the gods, shall tell of it, as long as the earth shall endure."
आज मैं ऐसा कर्म करूँगा जिसे चराचर-सहित, देवता-सहित लोक तब तक कहते रहेंगे जब तक पृथ्वी टिकी रहेगी।"
Verse 54
एवम् उक्त्वा शितैर् बाणैस् तप्तकाञ्चनभूषणैः । आजघान दशग्रीवं रणे रामः समाहितः ॥
evam uktvā śitair bāṇais taptakāñcanabhūṣaṇaiḥ | ājaghāna daśagrīvaṃ raṇe rāmaḥ samāhitaḥ
Having spoken thus, with sharp arrows adorned with refined gold, Rāma, composed, struck the ten-necked one in battle.
ऐसा कहकर, तपाए हुए सोने से सजे तीखे बाणों से एकाग्रचित्त राम ने युद्ध में दशग्रीव पर प्रहार किया।
Verse 55
अथ प्रदीप्तैर् नाराचैर् मुसलैश् चापि रावणः । अभ्यवर्षत् तदा रामं धाराभिर् इव तोयदः ॥
atha pradīptair nārācair musalaiś cāpi rāvaṇaḥ | abhyavarṣat tadā rāmaṃ dhārābhir iva toyadaḥ
Then with blazing iron arrows and with pestles too, Rāvaṇa rained upon Rāma, as a cloud with torrents of rain.
तब रावण ने जलते हुए लोहे के बाणों और मूसलों से राम पर वैसी वर्षा की जैसे मेघ जल-धाराओं से करता है।
Verse 56
रामरावणमुक्तानाम् अन्योन्यम् अभिनिघ्नताम् । शराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः ॥
rāmarāvaṇamuktānām anyonyam abhinighnatām | śarāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ
Of the arrows loosed by Rāma and Rāvaṇa, striking one another, there arose a tumultuous din — of arrows and arrows.
राम और रावण के छोड़े हुए, परस्पर टकराते बाणों का—बाणों से बाणों का—तुमुल शब्द होने लगा।
Verse 57
ते भिन्नाश् च विकीर्णाश् च रामरावणयोः शराः । अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निपेतुर् धरणीतले ॥
te bhinnāś ca vikīrṇāś ca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ | antarikṣāt pradīptāgrā nipetur dharaṇītale
Those arrows of Rāma and Rāvaṇa, broken and scattered, their tips ablaze, fell from the sky to the surface of the earth.
राम और रावण के वे टूटे और बिखरे हुए बाण, अपने जलते अग्रभागों सहित, आकाश से पृथ्वी-तल पर गिर पड़े।
Verse 58
तयोर् ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर् महान् । त्रासनः सर्वबूतानां स बभूवाद्भुतोपमः ॥
tayor jyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayor mahān | trāsanaḥ sarvabūtānāṃ sa babhūvādbhutopamaḥ
The great twang of the arm-guards of those two, Rāma and Rāvaṇa, terrifying to all beings, became like a wonder.
राम और रावण—उन दोनों के ज्यातल (धनुष की डोरी और दस्ताने) का वह महान् शब्द समस्त प्राणियों को त्रास देने वाला और अद्भुत-सा हो उठा।
Verse 59
स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभिर्; महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः । भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो; यथानिलेनाभिहतो बलाहकः ॥
sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhir; mahātmanā dīptadhanuṣmatārditaḥ | bhayāt pradudrāva sametya rāvaṇo; yathānilenābhihato balāhakaḥ
Overwhelmed by showers of nets of arrows, tormented by the great-souled wielder of the blazing bow, Rāvaṇa, in fear, after the encounter, fled, like a cloud driven by the wind.
महात्मा राम की बाण-जाल की वर्षा से ढका और जलते धनुष धारण करने वाले उनसे पीड़ित होकर, भिड़ने के बाद रावण भय से ऐसे भाग निकला जैसे वायु से आहत कोई बादल।