Sarga 90
Yuddha Kanda
33 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
लक्ष्मणेन तु तद् वाक्यम् उक्तं श्रुत्वा स राघवः । रावणाय शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे ॥
lakṣmaṇena tu tad vākyam uktaṃ śrutvā sa rāghavaḥ | rāvaṇāya śarān ghorān visasarja camūmukhe
Hearing those words spoken by Lakṣmaṇa, Rāghava loosed terrible arrows at Rāvaṇa at the head of the army.
लक्ष्मण के कहे हुए उस वचन को सुनकर राघव ने सेना के मुहाने पर रावण की ओर घोर बाण छोड़े।
Verse 2
दशग्रीवो रथस्थस् तु रामं वज्रोपमैः शरैः । आजघान महाघोरैर् धाराभिर् इव तोयदः ॥
daśagrīvo rathasthas tu rāmaṃ vajropamaiḥ śaraiḥ | ājaghāna mahāghorair dhārābhir iva toyadaḥ
But the ten-necked one, standing in his chariot, struck Rāma with arrows like thunderbolts, most dreadful, as a cloud with torrents of rain.
रथ पर बैठे दशग्रीव ने वज्र के समान अत्यन्त घोर बाणों से राम पर ऐसी मार की जैसे मेघ जल-धाराओं से बरसता है।
Verse 3
दीप्तपावकसंकाशैः शरैः काञ्चनभूषणैः । निर्बिभेद रणे रामो दशग्रीवं समाहितः ॥
dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | nirbibheda raṇe rāmo daśagrīvaṃ samāhitaḥ
With arrows resembling blazing fire, adorned with gold, Rāma, composed, pierced the ten-necked one in battle.
जलती हुई अग्नि के समान, सोने से सजे बाणों से एकाग्रचित्त राम ने युद्ध में दशग्रीव को बींध डाला।
Verse 4
भूमिस्थितस्य रामस्य रथस्थस्य च रक्षसः । न समं युद्धम् इत्य् आहुर् देवगन्धर्वदानवाः ॥
bhūmisthitasya rāmasya rathasthasya ca rakṣasaḥ | na samaṃ yuddham ity āhur devagandharvadānavāḥ
"The battle of Rāma standing on the ground and of the rākṣasa standing in his chariot is not equal," said the gods, gandharvas, and dānavas.
"भूमि पर खड़े राम का और रथ पर बैठे राक्षस का युद्ध समान नहीं है"—ऐसा देवता, गन्धर्व और दानव कहने लगे।
Verse 5
ततः काञ्चनचित्राङ्गः किंकिणीशतभूषितः । तरुणादित्यसंकाशो वैदूर्यमयकूबरः ॥
tataḥ kāñcanacitrāṅgaḥ kiṃkiṇīśatabhūṣitaḥ | taruṇādityasaṃkāśo vaidūryamayakūbaraḥ
Then a chariot, its limbs bright with gold, adorned with a hundred little bells, resembling the newly risen sun, its pole made of lapis lazuli,
तब सोने से विचित्र अंगों वाला, सैकड़ों घुँघरुओं से सजा, नवोदित सूर्य के समान, वैदूर्यमणि के जुएवाला,
Verse 6
सदश्वैः काञ्चनापीडैर् युक्तः श्वेतप्रकीर्णकैः । हरिभिः सूर्यसंकाशैर् हेमजालविभूषितैः ॥
sadaśvaiḥ kāñcanāpīḍair yuktaḥ śvetaprakīrṇakaiḥ | haribhiḥ sūryasaṃkāśair hemajālavibhūṣitaiḥ
yoked with fine horses bearing golden head-ornaments and white manes, tawny steeds resembling the sun, adorned with nets of gold,
सोने के शिरोभूषण और श्वेत चँवरों वाले उत्तम घोड़ों से जुता हुआ, सूर्य के समान तेजस्वी, सोने के जाल से सजे अश्वों वाला,
Verse 7
रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान् देवराजरथो वरः । अभ्यवर्तत काकुत्स्थम् अवतीर्य त्रिविष्टपात् ॥
rukmaveṇudhvajaḥ śrīmān devarājaratho varaḥ | abhyavartata kākutstham avatīrya triviṣṭapāt
with a banner of golden bamboo — the glorious, excellent chariot of the king of the gods, descending from the third heaven, came toward Kākutstha.
सोने के बाँस की ध्वजा वाला देवराज इन्द्र का वह श्रीमान् श्रेष्ठ रथ स्वर्ग से उतरकर काकुत्स्थ (राम) की ओर आया।
Verse 8
अब्रवीच् च तदा रामं सप्रतोदो रथे स्थितः । प्राञ्जलिर् मातलिर् वाक्यं सहस्राक्षस्य सारथिः ॥
abravīc ca tadā rāmaṃ sapratodo rathe sthitaḥ | prāñjalir mātalir vākyaṃ sahasrākṣasya sārathiḥ
And then, standing in the chariot, goad in hand, with folded palms, Mātali, charioteer of the Thousand-eyed, spoke these words to Rāma:
तब सहस्राक्ष (इन्द्र) का सारथि मातलि रथ पर खड़ा होकर, चाबुक हाथ में लिए, हाथ जोड़कर राम से यह वचन बोला—
Verse 9
सहस्राक्षेण काकुत्स्थ रथो ऽयं विजयाय ते । दत्तस् तव महासत्त्व श्रीमाञ् शत्रुनिबर्हणः ॥
sahasrākṣeṇa kākutstha ratho 'yaṃ vijayāya te | dattas tava mahāsattva śrīmāñ śatrunibarhaṇaḥ
"By the Thousand-eyed, O Kākutstha, this chariot has been given for your victory, O great-spirited one — the glorious, foe-crushing chariot.
"हे काकुत्स्थ! हे महासत्त्व! सहस्राक्ष इन्द्र ने आपकी विजय के लिए यह श्रीमान्, शत्रु-संहारक रथ भेजा है।
Verse 10
इदम् ऐन्द्रं महच्चापं कवचं चाग्निसंनिभम् । शराश् चादित्यसंकाशाः शक्तिश् च विमला शिताः ॥
idam aindraṃ mahaccāpaṃ kavacaṃ cāgnisaṃnibham | śarāś cādityasaṃkāśāḥ śaktiś ca vimalā śitāḥ
This great bow of Indra, and this armour bright as fire, and arrows resembling the sun, and this spotless, keen lance —
यह इन्द्र का महान् धनुष, अग्नि के समान तेजस्वी यह कवच, सूर्य के समान ये बाण, और यह निर्मल तीखी शक्ति—
Verse 11
आरुह्येमं रथं वीर राक्षसं जहि रावणम् । मया सारथिना राम महेन्द्र इव दानवान् ॥
āruhyemaṃ rathaṃ vīra rākṣasaṃ jahi rāvaṇam | mayā sārathinā rāma mahendra iva dānavān
mounting this chariot, O hero, slay the rākṣasa Rāvaṇa, with me as charioteer, O Rāma, as great Indra slew the dānavas."
हे वीर राम! इस रथ पर चढ़कर, मुझ सारथि के साथ, उस राक्षस रावण का वैसे ही वध करें जैसे महेन्द्र ने दानवों का किया।"
Verse 12
इत्य् उक्तः स परिक्रम्य रथं तम् अभिवाद्य च । आरुरोह तदा रामो लोकांल् लक्ष्म्या विराजयन् ॥
ity uktaḥ sa parikramya rathaṃ tam abhivādya ca | āruroha tadā rāmo lokāṃl lakṣmyā virājayan
Thus addressed, Rāma, circumambulating that chariot and saluting it, then mounted it, illuminating the worlds with his glory.
इस प्रकार कहे जाने पर राम उस रथ की परिक्रमा कर, उसे प्रणाम करके, अपनी श्री से लोकों को उद्भासित करते हुए उस पर आरूढ़ हुए।
Verse 13
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं द्वैरथं लोमहर्षणम् । रामस्य च महाबाहो रावणस्य च रक्षसः ॥
tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ dvairathaṃ lomaharṣaṇam | rāmasya ca mahābāho rāvaṇasya ca rakṣasaḥ
That wondrous, hair-raising chariot-duel took place, O mighty-armed one, of Rāma and of the rākṣasa Rāvaṇa.
हे महाबाहो! तब राम और राक्षस रावण का वह अद्भुत, रोमांचकारी द्वैरथ (रथी-से-रथी) युद्ध हुआ।
Verse 14
स गान्धर्वेण गान्धर्वं दैवं दैवेन राघवः । अस्त्रं राक्षसराजस्य जघान परमास्त्रवित् ॥
sa gāndharveṇa gāndharvaṃ daivaṃ daivena rāghavaḥ | astraṃ rākṣasarājasya jaghāna paramāstravit
Rāghava, knower of the supreme weapons, countered the rākṣasa king's Gandharva weapon with the Gandharva, and the divine with the divine.
श्रेष्ठ अस्त्रवेत्ता राघव ने राक्षसराज के गान्धर्व अस्त्र को गान्धर्व से और दिव्य अस्त्र को दिव्य से काट डाला।
Verse 15
अस्त्रं तु परमं घोरं राक्षसं राकसाधिप । ससर्ज परमक्रुद्धः पुनर् एव निशाचरः ॥
astraṃ tu paramaṃ ghoraṃ rākṣasaṃ rākasādhipa | sasarja paramakruddhaḥ punar eva niśācaraḥ
But the night-ranger, lord of rākṣasas, most enraged, loosed again a most terrible rākṣasa weapon.
किन्तु राक्षसाधिपति निशाचर रावण ने अत्यन्त क्रुद्ध होकर फिर से एक परम घोर राक्षस अस्त्र छोड़ा।
Verse 16
ते रावणधनुर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः । अभ्यवर्तन्त काकुत्स्थं सर्पा भूत्वा महाविषाः ॥
te rāvaṇadhanurmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ | abhyavartanta kākutsthaṃ sarpā bhūtvā mahāviṣāḥ
Those arrows adorned with gold, loosed from Rāvaṇa's bow, having become great venomous serpents, advanced upon Kākutstha.
रावण के धनुष से छूटे सोने से सजे वे बाण महाविषधर सर्प बनकर काकुत्स्थ की ओर बढ़े।
Verse 17
ते दीप्तवदना दीप्तं वमन्तो ज्वलनं मुखैः । रामम् एवाभ्यवर्तन्त व्यादितास्या भयानकाः ॥
te dīptavadanā dīptaṃ vamanto jvalanaṃ mukhaiḥ | rāmam evābhyavartanta vyāditāsyā bhayānakāḥ
Those serpents, of blazing mouths, vomiting blazing flame from their jaws, gaping-mouthed and terrifying, advanced upon Rāma himself.
जलते मुखवाले वे सर्प मुखों से जलती हुई ज्वाला उगलते हुए, मुँह फाड़े, भयानक रूप में राम की ही ओर बढ़े।
Verse 18
तैर् वासुकिसमस्पर्शैर् दीप्तभोगैर् महाविषैः । दिशश् च संतताः सर्वाः प्रदिशश् च समावृताः ॥
tair vāsukisamasparśair dīptabhogair mahāviṣaiḥ | diśaś ca saṃtatāḥ sarvāḥ pradiśaś ca samāvṛtāḥ
By those great venomous serpents, with the touch of Vāsuki and blazing coils, all the quarters were overspread, and the intermediate quarters covered.
वासुकि के स्पर्श के समान, जलते फनोंवाले उन महाविषधर सर्पों से समस्त दिशाएँ व्याप्त हो गईं और विदिशाएँ भी ढक गईं।
Verse 19
तान् दृष्ट्वा पन्नगान् रामः समापतत आहवे । अस्त्रं गारुत्मतं घोरं प्रादुश्चक्रे भयावहम् ॥
tān dṛṣṭvā pannagān rāmaḥ samāpatata āhave | astraṃ gārutmataṃ ghoraṃ prāduścakre bhayāvaham
Seeing those serpents coming on in the battle, Rāma brought forth the terrible, fearsome Gāruḍa weapon.
युद्ध में आते हुए उन सर्पों को देखकर राम ने भयावह, घोर गारुड़ (गरुड़-सम्बन्धी) अस्त्र प्रकट किया।
Verse 20
ते राघवधनुर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः । सुपर्णाः काञ्चना भूत्वा विचेरुः सर्पशत्रवः ॥
te rāghavadhanurmuktā rukmapuṅkhāḥ śikhiprabhāḥ | suparṇāḥ kāñcanā bhūtvā viceruḥ sarpaśatravaḥ
Those arrows, loosed from Rāghava's bow, gold-shafted and flame-bright, having become golden eagles, ranged about, foes of serpents.
राघव के धनुष से छूटे सोने के पंखों वाले, अग्नि के समान तेजस्वी वे बाण सोने के गरुड़ बनकर—सर्पों के शत्रु बनकर—विचरने लगे।
Verse 21
ते तान् सर्वाञ् शराञ् जघ्नुः सर्परूपान् महाजवान् । सुपर्णरूपा रामस्य विशिखाः कामरूपिणः ॥
te tān sarvāñ śarāñ jaghnuḥ sarparūpān mahājavān | suparṇarūpā rāmasya viśikhāḥ kāmarūpiṇaḥ
Those arrows of Rāma, in the form of eagles, swift of motion, able to take any form, slew all those serpent-formed arrows of great speed.
इच्छानुसार रूप धारण करने वाले, गरुड़ रूप राम के उन बाणों ने महावेगवाले उन सब सर्प-रूप बाणों को मार डाला।
Verse 22
अस्त्रे प्रतिहते क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः । अभ्यवर्षत् तदा रामं घोराभिः शरवृष्टिभिः ॥
astre pratihate kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | abhyavarṣat tadā rāmaṃ ghorābhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ
His weapon beaten back, Rāvaṇa, lord of rākṣasas, enraged, then rained upon Rāma with terrible showers of arrows.
अस्त्र के विफल हो जाने पर क्रुद्ध राक्षसाधिपति रावण ने तब राम पर घोर बाण-वृष्टियों की वर्षा की।
Verse 23
ततः शरसहस्रेण रामम् अक्लिष्टकारिणम् । अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत ॥
tataḥ śarasahasreṇa rāmam akliṣṭakāriṇam | ardayitvā śaraugheṇa mātaliṃ pratyavidhyata
Then, having tormented Rāma, the unwearied doer, with a thousand arrows, with a flood of arrows, he pierced Mātali in return.
तब अनायास ही महान् कर्म करने वाले राम को हज़ार बाणों से, बाण-समूह से पीड़ित करके उसने मातलि को भी बींध डाला।
Verse 24
पातयित्वा रथोपस्थे रथात् केतुं च काञ्चनम् । ऐन्द्रान् अभिजघानाश्वाञ् शरजालेन रावणः ॥
pātayitvā rathopasthe rathāt ketuṃ ca kāñcanam | aindrān abhijaghānāśvāñ śarajālena rāvaṇaḥ
Having felled the golden banner from the chariot to the chariot-floor, Rāvaṇa struck the Aindra horses with a net of arrows.
सोने की ध्वजा को रथ से रथ के भीतर गिराकर रावण ने बाण-जाल से इन्द्र के उन घोड़ों पर प्रहार किया।
Verse 25
विषेदुर् देवगन्धर्वा दानवाश् चारणैः सह । रामम् आर्तं तदा दृष्ट्वा सिद्धाश् च परमर्षयः ॥
viṣedur devagandharvā dānavāś cāraṇaiḥ saha | rāmam ārtaṃ tadā dṛṣṭvā siddhāś ca paramarṣayaḥ
The gods, gandharvas, and dānavas, with the cāraṇas, despaired, and the siddhas and the supreme sages, seeing Rāma then distressed.
उस समय राम को पीड़ित देखकर देवता, गन्धर्व, दानव, चारण, सिद्ध और परम ऋषि—सब विषाद में पड़ गए।
Verse 26
व्यथिता वानरेन्द्राश् च बभूवुः सविभीषणाः । रामचन्द्रमसं दृष्ट्वा ग्रस्तं रावणराहुणा ॥
vyathitā vānarendrāś ca babhūvuḥ savibhīṣaṇāḥ | rāmacandramasaṃ dṛṣṭvā grastaṃ rāvaṇarāhuṇā
And the monkey lords, with Vibhīṣaṇa, became distressed, seeing the moon that was Rāma seized by the Rāhu that was Rāvaṇa.
राम रूपी चन्द्रमा को रावण रूपी राहु से ग्रस्त देखकर विभीषण सहित वानरराज भी व्यथित हो उठे।
Verse 27
प्राजापत्यं च नक्षत्रं रोहिणीं शशिनः प्रियाम् । समाक्रम्य बुधस् तस्थौ प्रजानाम् अशुभावहः ॥
prājāpatyaṃ ca nakṣatraṃ rohiṇīṃ śaśinaḥ priyām | samākramya budhas tasthau prajānām aśubhāvahaḥ
And Budha, encroaching upon the constellation of Prajāpati — Rohiṇī, the beloved of the Moon — stood there, bringing ill to creatures.
और प्रजापति के नक्षत्र—चन्द्रमा की प्रिया रोहिणी—पर आक्रमण करके बुध प्रजाओं के लिए अशुभ लाता हुआ आकाश में स्थित हो गया।
Verse 28
सधूमपरिवृत्तोर्मिः प्रज्वलन्न् इव सागरः । उत्पपात तदा क्रुद्धः स्पृशन्न् इव दिवाकरम् ॥
sadhūmaparivṛttormiḥ prajvalann iva sāgaraḥ | utpapāta tadā kruddhaḥ spṛśann iva divākaram
Its waves rolling with smoke, the ocean, as if ablaze, rose up then, enraged, as though touching the sun.
धुएँ के साथ लहरें घुमाता हुआ, मानो जलता हुआ समुद्र उस समय क्रुद्ध होकर, मानो सूर्य को छूता हुआ उमड़ पड़ा।
Verse 29
शस्त्रवर्णः सुपरुषो मन्दरश्मिर् दिवाकरः । अदृश्यत कबन्धाङ्गः संसक्तो धूमकेतुना ॥
śastravarṇaḥ suparuṣo mandaraśmir divākaraḥ | adṛśyata kabandhāṅgaḥ saṃsakto dhūmaketunā
Weapon-coloured, very harsh, its rays dimmed, the sun was seen with a headless-trunk form, conjoined with a comet.
शस्त्र के रंग का, अत्यन्त रूखा, मन्द किरणों वाला सूर्य धूमकेतु से जुड़कर कबन्ध (धड़-मात्र) शरीर वाला-सा दिखाई देने लगा।
Verse 30
कोसलानां च नक्षत्रं व्यक्तम् इन्द्राग्निदैवतम् । आक्रम्याङ्गारकस् तस्थौ विशाखाम् अपि चाम्बरे ॥
kosalānāṃ ca nakṣatraṃ vyaktam indrāgnidaivatam | ākramyāṅgārakas tasthau viśākhām api cāmbare
And Aṅgāraka, encroaching upon the constellation of the Kosalas — plainly the one whose deities are Indra and Agni — stood in the sky, upon Viśākhā as well.
और कोसलों के नक्षत्र—जिसके देवता स्पष्टतः इन्द्र और अग्नि हैं, उस विशाखा पर भी—आक्रमण करके अंगारक (मंगल) आकाश में स्थित हो गया।
Verse 31
दशास्यो विंशतिभुजः प्रगृहीतशरासनः । अदृश्यत दशग्रीवो मैनाक इव पर्वतः ॥
daśāsyo viṃśatibhujaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ | adṛśyata daśagrīvo maināka iva parvataḥ
Ten-faced, twenty-armed, his bow grasped, the ten-necked one was seen like the mountain Maināka.
दस मुखोंवाला, बीस भुजाओंवाला, धनुष धारण किए वह दशग्रीव मैनाक पर्वत के समान दिखाई दे रहा था।
Verse 32
निरस्यमानो रामस् तु दशग्रीवेण रक्षसा । नाशकद् अभिसंधातुं सायकान् रणमूर्धनि ॥
nirasyamāno rāmas tu daśagrīveṇa rakṣasā | nāśakad abhisaṃdhātuṃ sāyakān raṇamūrdhani
Being driven back by the ten-necked rākṣasa, Rāma could not fit his arrows to the bow at the head of battle.
दशग्रीव राक्षस द्वारा पीछे धकेले जाते हुए राम युद्ध के मुहाने पर अपने बाण धनुष पर चढ़ा न सके।
Verse 33
स कृत्वा भ्रुकुटीं क्रुद्धः किं चित् संरक्तलोचनः । जगाम सुमहाक्रोधं निर्दहन्न् इव चक्षुषा ॥
sa kṛtvā bhrukuṭīṃ kruddhaḥ kiṃ cit saṃraktalocanaḥ | jagāma sumahākrodhaṃ nirdahann iva cakṣuṣā
He, enraged, knitting his brows, his eyes somewhat red, went into very great wrath, as if burning the foe with his eye.
तब क्रुद्ध होकर भौंह चढ़ाए, कुछ लाल आँखों वाले वे, मानो नेत्र से ही शत्रु को भस्म करते हुए, अत्यन्त महान् क्रोध में चले गए।