Sarga 87
Yuddha Kanda
47 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा तु राक्षसौ । तस्मिंश् च निहते वीरे विरूपाक्षे महाबले ॥
mahodaramahāpārśvau hatau dṛṣṭvā tu rākṣasau | tasmiṃś ca nihate vīre virūpākṣe mahābale
Seeing the two rākṣasas Mahodara and Mahāpārśva slain, and that heroic Virūpākṣa of great strength slain,
महोदर और महापार्श्व—इन दोनों राक्षसों को मारा गया देखकर, और उस महाबली वीर विरूपाक्ष के भी मारे जाने पर,
Verse 2
आविवेश महान् क्रोधो रावणं तु महामृधे । सूतं संचोदयाम् आस वाक्यं चेदम् उवाच ह ॥
āviveśa mahān krodho rāvaṇaṃ tu mahāmṛdhe | sūtaṃ saṃcodayām āsa vākyaṃ cedam uvāca ha
a great wrath entered Rāvaṇa in the great battle; he urged on his charioteer and spoke these words:
उस महायुद्ध में रावण के मन में महान् क्रोध समा गया; उसने अपने सारथि को प्रेरित किया और यह वचन कहा—
Verse 3
निहतानाम् अमात्यानां रुद्धस्य नगरस्य च । दुःखम् एषो ऽपनेष्यामि हत्वा तौ रामलक्ष्मणौ ॥
nihatānām amātyānāṃ ruddhasya nagarasya ca | duḥkham eṣo 'paneṣyāmi hatvā tau rāmalakṣmaṇau
"For my slain ministers and for my besieged city, I shall remove this grief by slaying those two, Rāma and Lakṣmaṇa.
"अपने मारे गए मंत्रियों का और घेरी गई इस नगरी का दुःख मैं उन दोनों राम और लक्ष्मण को मारकर दूर करूँगा।
Verse 4
रामवृक्षं रणे हन्मि सीतापुष्पफलप्रदम् । प्रशाखा यस्य सुग्रीवो जाम्बवान् कुमुदो नलः ॥
rāmavṛkṣaṃ raṇe hanmi sītāpuṣpaphalapradam | praśākhā yasya sugrīvo jāmbavān kumudo nalaḥ
I shall slay in battle the Rāma-tree, giver of the flower and fruit that is Sītā, whose branches are Sugrīva, Jāmbavān, Kumuda, and Nala."
सीता रूपी पुष्प और फल देने वाले उस राम-वृक्ष को, जिसकी शाखाएँ सुग्रीव, जाम्बवान्, कुमुद और नल हैं, मैं युद्ध में काट गिराऊँगा।"
Verse 5
स दिशो दश घोषेण रथस्यातिरथो महान् । नादयन् प्रययौ तूर्णं राघवं चाभ्यवर्तत ॥
sa diśo daśa ghoṣeṇa rathasyātiratho mahān | nādayan prayayau tūrṇaṃ rāghavaṃ cābhyavartata
That great chariot-warrior, making the ten quarters resound with the din of his chariot, went swiftly and advanced upon Rāghava.
वह महान् अतिरथी अपने रथ की गड़गड़ाहट से दसों दिशाओं को गुँजाता हुआ तुरन्त चल पड़ा और राघव की ओर बढ़ा।
Verse 6
पूरिता तेन शब्देन सनदीगिरिकानना । संचचाल मही सर्वा सवराहमृगद्विपा ॥
pūritā tena śabdena sanadīgirikānanā | saṃcacāla mahī sarvā savarāhamṛgadvipā
Filled with that sound, all the earth, with its rivers, mountains, and forests, shook, with its boars, deer, and elephants.
उस शब्द से भर उठी नदियों, पर्वतों और वनों सहित सारी पृथ्वी, अपने सूअरों, मृगों और हाथियों के साथ, काँप उठी।
Verse 7
तामसं सुमहाघोरं चकारास्त्रं सुदारुणम् । निर्ददाह कपीन् सर्वांस् ते प्रपेतुः समन्ततः ॥
tāmasaṃ sumahāghoraṃ cakārāstraṃ sudāruṇam | nirdadāha kapīn sarvāṃs te prapetuḥ samantataḥ
He wrought a most terrible, dreadful, dark weapon; it burned all the monkeys, and they fell on every side.
उसने एक अत्यन्त भयानक, महाघोर तामस (अंधकारमय) अस्त्र चलाया; उसने सब वानरों को जला दिया और वे चारों ओर गिर पड़े।
Verse 8
तान्य् अनीकान्य् अनेकानि रावणस्य शरोत्तमैः । दृष्ट्वा भग्नानि शतशो राघवः पर्यवस्थितः ॥
tāny anīkāny anekāni rāvaṇasya śarottamaiḥ | dṛṣṭvā bhagnāni śataśo rāghavaḥ paryavasthitaḥ
Seeing those many monkey hosts shattered by hundreds by Rāvaṇa's finest arrows, Rāghava took his stand.
रावण के उत्तम बाणों से सैकड़ों की संख्या में छिन्न-भिन्न हुई वानरों की उन अनेक सेनाओं को देखकर राघव डटकर खड़े हो गए।
Verse 9
स ददर्श ततो रामं तिष्ठन्तम् अपराजितम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विष्णुना वासवं यथा ॥
sa dadarśa tato rāmaṃ tiṣṭhantam aparājitam | lakṣmaṇena saha bhrātrā viṣṇunā vāsavaṃ yathā
Then he saw Rāma standing, unconquered, with his brother Lakṣmaṇa, like Vāsava with Viṣṇu —
तब रावण ने अपने भाई लक्ष्मण के साथ, अजेय रूप से खड़े राम को देखा—मानो विष्णु के साथ इन्द्र हों।
Verse 10
आलिखन्तम् इवाकाशम् अवष्टभ्य महद् धनुः । पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुम् अरिंदमम् ॥
ālikhantam ivākāśam avaṣṭabhya mahad dhanuḥ | padmapatraviśālākṣaṃ dīrghabāhum ariṃdamam
leaning upon his great bow as though scratching the sky, that lotus-petal-wide-eyed, long-armed subduer of foes.
अपने महान् धनुष पर टिके हुए, मानो आकाश को खुरचते हुए, कमल-पत्र के समान विशाल नेत्रों वाले, लम्बी भुजाओं वाले उस शत्रुदमन राम को उसने देखा।
Verse 11
वानरांश् च रणे भग्नान् आपतन्तं च रावणम् । समीक्ष्य राघवो हृष्टो मध्ये जग्राह कार्मुकम् ॥
vānarāṃś ca raṇe bhagnān āpatantaṃ ca rāvaṇam | samīkṣya rāghavo hṛṣṭo madhye jagrāha kārmukam
And Rāghava, seeing the monkeys broken in battle and Rāvaṇa rushing on, glad, took up his bow in their midst.
युद्ध में टूटे हुए वानरों को और आक्रमण करते हुए रावण को देखकर राघव प्रसन्न हुए और उनके बीच में ही अपना धनुष उठा लिया।
Verse 12
विस्फारयितुम् आरेभे ततः स धनुर् उत्तमम् । महावेगं महानादं निर्भिन्दन्न् इव मेदिनीम् ॥
visphārayitum ārebhe tataḥ sa dhanur uttamam | mahāvegaṃ mahānādaṃ nirbhindann iva medinīm
Then he began to draw that excellent bow, of great speed and great sound, as if splitting the earth.
तब उन्होंने, मानो पृथ्वी को चीरते हुए, अत्यन्त वेगवान् और महाध्वनि करने वाले उस उत्तम धनुष को खींचना आरम्भ किया।
Verse 13
तयोः शरपथं प्राप्य रावणो राजपुत्रयोः । स बभूव यथा राहुः समीपे शशिसूर्ययोः ॥
tayoḥ śarapathaṃ prāpya rāvaṇo rājaputrayoḥ | sa babhūva yathā rāhuḥ samīpe śaśisūryayoḥ
Reaching the arrow-path of those two princes, Rāvaṇa became like Rāhu near the moon and the sun.
उन दोनों राजकुमारों के बाण-पथ में पहुँचकर रावण ऐसा दिखा जैसे चन्द्रमा और सूर्य के समीप राहु।
Verse 14
रावणस्य च बाणौघै रामविस्फरितेन च । शब्देन राक्षसास् तेन पेतुश् च शतशस् तदा ॥
rāvaṇasya ca bāṇaughai rāmavispharitena ca | śabdena rākṣasās tena petuś ca śataśas tadā
By Rāvaṇa's floods of arrows and by the sound of Rāma's bowstring, the rākṣasas then fell by the hundred.
रावण की बाण-वर्षा से और राम के धनुष की टंकार के शब्द से उस समय राक्षस सैकड़ों की संख्या में गिर पड़े।
Verse 15
तम् इच्छन् प्रथमं योद्धुं लक्ष्मणो निशितैः शरैः । मुमोच धनुर् आयम्य शरान् अग्निशिखोपमान् ॥
tam icchan prathamaṃ yoddhuṃ lakṣmaṇo niśitaiḥ śaraiḥ | mumoca dhanur āyamya śarān agniśikhopamān
Lakṣmaṇa, wishing to fight him first, drawing his bow, loosed sharp arrows like flame-tongues.
उससे पहले युद्ध करने की इच्छा से लक्ष्मण ने धनुष खींचकर अग्नि-शिखा के समान तीखे बाण छोड़े।
Verse 16
तान् मुक्तमात्रान् आकाशे लक्ष्मणेन धनुष्मता । बाणान् बाणैर् महातेजा रावणः प्रत्यवारयत् ॥
tān muktamātrān ākāśe lakṣmaṇena dhanuṣmatā | bāṇān bāṇair mahātejā rāvaṇaḥ pratyavārayat
Those arrows, the moment they were loosed in the sky by Lakṣmaṇa the archer, the greatly radiant Rāvaṇa warded off with his own arrows.
धनुर्धर लक्ष्मण द्वारा छोड़े जाते ही आकाश में उन बाणों को महातेजस्वी रावण ने अपने बाणों से रोक दिया।
Verse 17
एकम् एकेन बाणेन त्रिभिस् त्रीन् दशभिर् दश । लक्ष्मणस्य प्रचिच्छेद दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥
ekam ekena bāṇena tribhis trīn daśabhir daśa | lakṣmaṇasya praciccheda darśayan pāṇilāghavam
One by one with a single arrow, three with three, ten with ten, he cut Lakṣmaṇa's arrows, displaying his deftness of hand.
एक को एक बाण से, तीन को तीन से, दस को दस से—इस प्रकार अपने हाथ की फुर्ती दिखाते हुए उसने लक्ष्मण के बाण काट डाले।
Verse 18
अभ्यतिक्रम्य सौमित्रिं रावणः समितिंजयः । आससाद ततो रामं स्थितं शैलम् इवाचलम् ॥
abhyatikramya saumitriṃ rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ | āsasāda tato rāmaṃ sthitaṃ śailam ivācalam
Passing beyond Saumitri, Rāvaṇa, ever victorious, then came upon Rāma, standing firm like an immovable mountain.
सदा विजयी रावण सौमित्रि को लाँघकर फिर पर्वत के समान अचल खड़े राम के पास जा पहुँचा।
Verse 19
स संख्ये रामम् आसाद्य क्रोधसंरक्तलोचनः । व्यसृजच् छरवर्णानि रावणो राघवोपरि ॥
sa saṃkhye rāmam āsādya krodhasaṃraktalocanaḥ | vyasṛjac charavarṇāni rāvaṇo rāghavopari
Having reached Rāma in battle, his eyes red with wrath, Rāvaṇa loosed showers of arrows upon Rāghava.
युद्ध में राम के पास पहुँचकर, क्रोध से लाल आँखों वाले रावण ने राघव पर बाणों की झड़ी लगा दी।
Verse 20
शरधारास् ततो रामो रावणस्य धनुश्च्युताः । दृष्ट्वैवापतिताः शीघ्रं भल्लाञ् जग्राह सत्वरम् ॥
śaradhārās tato rāmo rāvaṇasya dhanuścyutāḥ | dṛṣṭvaivāpatitāḥ śīghraṃ bhallāñ jagrāha satvaram
Then Rāma, seeing those streams of arrows loosed from Rāvaṇa's bow come falling, swiftly took up broad-headed arrows in haste.
तब राम ने रावण के धनुष से छूटी हुई उन बाण-धाराओं को आते देखते ही शीघ्रता से भल्ल (चौड़े फलवाले बाण) उठा लिए।
Verse 21
ताञ् शरौघांस् ततो भल्लैस् तीक्ष्णैश् चिच्छेद राघवः । दीप्यमानान् महावेगान् क्रुद्धान् आशीविषान् इव ॥
tāñ śaraughāṃs tato bhallais tīkṣṇaiś ciccheda rāghavaḥ | dīpyamānān mahāvegān kruddhān āśīviṣān iva
Then Rāghava cut those floods of arrows with sharp broad-arrows — arrows blazing, of great speed, like enraged venomous serpents.
तब राघव ने तीखे भल्लों से उन बाण-समूहों को काट डाला, जो जलते हुए, महान् वेगवाले और क्रुद्ध विषधर सर्पों के समान थे।
Verse 22
राघवो रावणं तूर्णं रावणो राघवं तथा । अन्योन्यं विविधैस् तीक्ष्णैः शरैर् अभिववर्षतुः ॥
rāghavo rāvaṇaṃ tūrṇaṃ rāvaṇo rāghavaṃ tathā | anyonyaṃ vividhais tīkṣṇaiḥ śarair abhivavarṣatuḥ
Rāghava upon Rāvaṇa swiftly, and Rāvaṇa upon Rāghava likewise, rained upon each other with manifold sharp arrows.
राघव ने रावण पर और रावण ने राघव पर—इस प्रकार दोनों ने एक-दूसरे पर तीखे नाना प्रकार के बाणों की वर्षा की।
Verse 23
चेरतुश् च चिरं चित्रं मण्डलं सव्यदक्षिणम् । बाणवेगान् समुदीक्ष्य समरेष्व् अपराजितौ ॥
ceratuś ca ciraṃ citraṃ maṇḍalaṃ savyadakṣiṇam | bāṇavegān samudīkṣya samareṣv aparājitau
And they coursed a long while in a wondrous circling, leftward and rightward, watching for the speed of each other's arrows, both unvanquished in battles.
एक-दूसरे के बाणों के वेग को ताकते हुए, युद्धों में अजेय वे दोनों चिरकाल तक बाएँ-दाएँ अद्भुत मण्डल बनाकर घूमते रहे।
Verse 24
तयोर् भूतानि वित्रेषुर् युगपत् संप्रयुध्यतोः । रौद्रयोः सायकमुचोर् यमान्तकनिकाशयोः ॥
tayor bhūtāni vitreṣur yugapat saṃprayudhyatoḥ | raudrayoḥ sāyakamucor yamāntakanikāśayoḥ
The beings trembled at those two fighting at once, fierce, loosing arrows, resembling Yama the Ender.
एक साथ युद्ध करते हुए उन दोनों भयंकर, बाण-बरसाने वाले, यमराज के समान योद्धाओं को देखकर समस्त प्राणी त्रस्त हो उठे।
Verse 25
संततं विविधैर् बाणैर् बभूव गगनं तदा । घनैर् इवातपापाये विद्युन्मालासमाकुलैः ॥
saṃtataṃ vividhair bāṇair babhūva gaganaṃ tadā | ghanair ivātapāpāye vidyunmālāsamākulaiḥ
The sky then became unbrokenly filled with manifold arrows, like the sky with clouds wreathed in garlands of lightning at the end of the hot season.
उस समय आकाश नाना प्रकार के बाणों से इस प्रकार निरन्तर भर गया जैसे वर्षा-ऋतु के अन्त में बिजली की मालाओं से व्याप्त मेघों से भर जाता है।
Verse 26
गवाक्षितम् इवाकाशं बभूव शूरवृष्टिभिः । महावेगैः सुतीक्ष्णाग्रैर् गृध्रपत्रैः सुवाजितैः ॥
gavākṣitam ivākāśaṃ babhūva śūravṛṣṭibhiḥ | mahāvegaiḥ sutīkṣṇāgrair gṛdhrapatraiḥ suvājitaiḥ
The sky became as though latticed with the heroes' showers — arrows of great speed, with very sharp points, vulture-feathered and well-fledged.
महान् वेगवाले, अत्यन्त तीखे अग्रवाले, गीध के पंखों से युक्त और भली-भाँति सँवारे गए उन वीरों की बाण-वृष्टियों से आकाश मानो झरोखों-सा जालीदार हो गया।
Verse 27
शरान्धकारं तौ भीमं चक्रतुः परमं तदा । गते ऽस्तं तपने चापि महामेघाव् इवोत्थितौ ॥
śarāndhakāraṃ tau bhīmaṃ cakratuḥ paramaṃ tadā | gate 'staṃ tapane cāpi mahāmeghāv ivotthitau
Those two then made a terrible, supreme darkness of arrows, as when the sun has set and two great clouds have risen.
जैसे सूर्यास्त के समय दो महामेघ उमड़ आएँ, वैसे ही उन दोनों ने उस समय बाणों का भयंकर घोर अंधकार कर दिया।
Verse 28
बभूव तुमुलं युद्धम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः । अनासाद्यम् अचिन्त्यं च वृत्रवासवयोर् इव ॥
babhūva tumulaṃ yuddham anyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ | anāsādyam acintyaṃ ca vṛtravāsavayor iva
There arose a tumultuous battle of the two seeking each other's death, unassailable and inconceivable, like that of Vṛtra and Vāsava.
एक-दूसरे का वध चाहने वाले उन दोनों का तुमुल युद्ध छिड़ गया—दुर्धर्ष और अचिन्त्य, वृत्र और इन्द्र के युद्ध के समान।
Verse 29
उभौ हि परमेष्वासाव् उभौ शस्त्रविशारदौ । उभौ चास्त्रविदां मुख्याव् उभौ युद्धे विचेरतुः ॥
ubhau hi parameṣvāsāv ubhau śastraviśāradau | ubhau cāstravidāṃ mukhyāv ubhau yuddhe viceratuḥ
For both were supreme archers, both skilled in weapons, both foremost among knowers of missiles; both coursed about in the fight.
वे दोनों ही श्रेष्ठ धनुर्धर थे, दोनों ही शस्त्रों में निपुण, दोनों ही अस्त्रवेत्ताओं में मुख्य; दोनों युद्ध में विचरण करते रहे।
Verse 30
उभौ हि येन व्रजतस् तेन तेन शरोर्मयः । ऊर्मयो वायुना विद्धा जग्मुः सागरयोर् इव ॥
ubhau hi yena vrajatas tena tena śarormayaḥ | ūrmayo vāyunā viddhā jagmuḥ sāgarayor iva
For wherever those two went, there went the arrow-waves, like waves on two oceans driven by the wind.
वे दोनों जिधर-जिधर जाते, उधर-उधर बाणों की लहरें भी जातीं—जैसे वायु से उठी तरंगें दो समुद्रों में उठती हैं।
Verse 31
ततः संसक्तहस्तस् तु रावणो लोकरावणः । नाराचमालां रामस्य ललाटे प्रत्यमुञ्चत ॥
tataḥ saṃsaktahastas tu rāvaṇo lokarāvaṇaḥ | nārācamālāṃ rāmasya lalāṭe pratyamuñcata
Then Rāvaṇa, the terror of the worlds, his hand busy, released a garland of iron arrows upon Rāma's forehead.
तब लोकों को रुलाने वाले रावण ने हाथ की फुर्ती से राम के ललाट पर लोहे के बाणों की एक माला छोड़ी।
Verse 32
रौद्रचापप्रयुक्तां तां नीलोत्पलदलप्रभाम् । शिरसा धारयन् रामो न व्यथां प्रत्यपद्यत ॥
raudracāpaprayuktāṃ tāṃ nīlotpaladalaprabhām | śirasā dhārayan rāmo na vyathāṃ pratyapadyata
That garland, loosed from his dreadful bow, with the sheen of blue-lotus petals, Rāma bore upon his head and felt no pain.
उस भयंकर धनुष से छोड़ी हुई, नील-कमल की पंखुड़ियों की आभावाली उस बाण-माला को राम ने सिर पर धारण किया और तनिक भी व्यथा अनुभव नहीं की।
Verse 33
अथ मन्त्रान् अपि जपन् रौद्रम् अस्त्रम् उदीरयन् । शरान् भूयः समादाय रामः क्रोधसमन्वितः ॥
atha mantrān api japan raudram astram udīrayan | śarān bhūyaḥ samādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ
Then, muttering mantras and invoking the Raudra weapon, Rāma, filled with wrath, again took up his arrows.
तब मंत्रों का जप करते हुए और रौद्र अस्त्र का आह्वान करते हुए क्रोध से भरे राम ने फिर से बाण उठा लिए।
Verse 34
मुमोच च महातेजाश् चापम् आयम्य वीर्यवान् । ताञ् शरान् राक्षसेन्द्राय चिक्षेपाच्छिन्नसायकः ॥
mumoca ca mahātejāś cāpam āyamya vīryavān | tāñ śarān rākṣasendrāya cikṣepācchinnasāyakaḥ
And the greatly radiant, valiant one, drawing his bow, loosed those arrows; with his shafts unbroken, he hurled them at the rākṣasa king.
और महातेजस्वी पराक्रमी राम ने धनुष खींचकर उन बाणों को छोड़ा; अखण्डित बाणों वाले उन्होंने उन्हें राक्षसराज पर फेंका।
Verse 35
ते महामेघसंकाशे कवचे पतिताः शराः । अवध्ये राक्षसेन्द्रस्य न व्यथां जनयंस् तदा ॥
te mahāmeghasaṃkāśe kavace patitāḥ śarāḥ | avadhye rākṣasendrasya na vyathāṃ janayaṃs tadā
Those arrows, falling upon the armour that resembled a great cloud — the invulnerable armour of the rākṣasa king — then caused no pain.
महामेघ के समान, राक्षसराज के उस अभेद्य कवच पर गिरे वे बाण उस समय कोई व्यथा उत्पन्न न कर सके।
Verse 36
पुनर् एवाथ तं रामो रथस्थं राक्षसाधिपम् । ललाटे परमास्त्रेण सर्वास्त्रकुशलो ऽभिनत् ॥
punar evātha taṃ rāmo rathasthaṃ rākṣasādhipam | lalāṭe paramāstreṇa sarvāstrakuśalo 'bhinat
Then again Rāma, skilled in all weapons, struck the rākṣasa king, seated in his chariot, upon the forehead with a supreme arrow.
तब फिर सब अस्त्रों में कुशल राम ने रथ पर बैठे उस राक्षसाधिपति के ललाट पर एक श्रेष्ठ अस्त्र से प्रहार किया।
Verse 37
ते भित्त्वा बाणरूपाणि पञ्चशीर्षा इवोरगाः । श्वसन्तो विविशुर् भूमिं रावणप्रतिकूलताः ॥
te bhittvā bāṇarūpāṇi pañcaśīrṣā ivoragāḥ | śvasanto viviśur bhūmiṃ rāvaṇapratikūlatāḥ
Those arrows, piercing through Rāvaṇa's shafts like five-headed serpents, hissing, entered the earth, rebuffed by Rāvaṇa.
वे बाण रावण के बाणरूपी रुकावटों को भेदकर, पाँच फनवाले सर्पों के समान फुफकारते हुए, रावण से विमुख होकर भूमि में समा गए।
Verse 38
निहत्य राघवस्यास्त्रं रावणः क्रोधमूर्छितः । आसुरं सुमहाघोरम् अन्यद् अस्त्रं समाददे ॥
nihatya rāghavasyāstraṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ | āsuraṃ sumahāghoram anyad astraṃ samādade
Having destroyed Rāghava's weapon, Rāvaṇa, swooning with wrath, took up another most dreadful Āsura weapon.
राघव के अस्त्र को नष्ट करके, क्रोध से मूर्छित-सा रावण एक और अत्यन्त घोर आसुर अस्त्र उठा लिया।
Verse 39
सिंहव्याघ्रमुखांश् चान्यान् कङ्ककाक मुखान् अपि । गृध्रश्येनमुखांश् चापि सृगालवदनांस् तथा ॥
siṃhavyāghramukhāṃś cānyān kaṅkakāka mukhān api | gṛdhraśyenamukhāṃś cāpi sṛgālavadanāṃs tathā
Arrows with the faces of lions and tigers, and others with the faces of herons and crows, and of vultures and hawks, and likewise jackal-faced,
सिंह और व्याघ्र के मुखवाले, तथा दूसरे कंक और कौए के मुखवाले, और गीध तथा बाज़ के मुखवाले, और इसी प्रकार सियार के मुखवाले,
Verse 40
ईहामृगमुहांश् चान्यान् व्यादितास्यान् भयावहान् । पञ्चास्यांल् लेलिहानांश् च ससर्ज निशिताञ् शरान् ॥
īhāmṛgamuhāṃś cānyān vyāditāsyān bhayāvahān | pañcāsyāṃl lelihānāṃś ca sasarja niśitāñ śarān
and others with the faces of wolves, gaping-mouthed and terrifying, five-faced and lolling-tongued — such sharp arrows he loosed.
तथा और भी भेड़िये के मुखवाले, फैले मुँहवाले, भयावह, पाँच मुखवाले और लपलपाती जीभवाले—ऐसे तीखे बाण उसने छोड़े।
Verse 41
शरान् खरमुखांश् चान्यान् वराहमुखसंस्थितान् । श्वानकुक्कुटवक्त्रांश् च मकराशीविषाननान् ॥
śarān kharamukhāṃś cānyān varāhamukhasaṃsthitān | śvānakukkuṭavaktrāṃś ca makarāśīviṣānanān
Arrows with the faces of donkeys, and others set with boar-faces, with the mouths of dogs and cocks, and with the faces of makaras and venomous serpents —
गधे के मुखवाले बाण, और दूसरे सूअर के मुख से युक्त, कुत्ते और मुर्गे के मुखवाले, तथा मगर और विषधर सर्प के मुखवाले—
Verse 42
एतांश् चान्यांश् च मायाभिः ससर्ज निशिताञ् शरान् । रामं प्रति महातेजाः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥
etāṃś cānyāṃś ca māyābhiḥ sasarja niśitāñ śarān | rāmaṃ prati mahātejāḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan
these and others, by his magic arts, the greatly radiant one loosed — sharp arrows against Rāma, enraged, hissing like a serpent.
इन्हें और ऐसे ही दूसरे तीखे बाणों को महातेजस्वी रावण ने माया से छोड़ा—राम के विरुद्ध, सर्प के समान फुफकारते हुए, क्रुद्ध होकर।
Verse 43
आसुरेण समाविष्टः सो ऽस्त्रेण रघुनन्दनः । ससर्जास्त्रं महोत्साहः पावकं पावकोपमः ॥
āsureṇa samāviṣṭaḥ so 'streṇa raghunandanaḥ | sasarjāstraṃ mahotsāhaḥ pāvakaṃ pāvakopamaḥ
Overcome by the Āsura weapon, that delight of the Raghus, of great energy, resembling fire, loosed the fire-weapon.
उस आसुर अस्त्र से घिर जाने पर महान् उत्साहवाले, अग्नि के समान तेजस्वी रघुनन्दन राम ने आग्नेय अस्त्र छोड़ा।
Verse 44
अग्निदीप्तमुखान् बाणांस् तथा सूर्यमुखान् अपि । चन्द्रार्धचन्द्रवक्त्रांश् च धूमकेतुमुखान् अपि ॥
agnidīptamukhān bāṇāṃs tathā sūryamukhān api | candrārdhacandravaktrāṃś ca dhūmaketumukhān api
Arrows with fire-blazing faces, and likewise with sun-faces, with the faces of the moon and the half-moon, and with the faces of comets,
अग्नि के समान जलते मुखवाले बाण, तथा सूर्य के मुखवाले, चन्द्रमा और अर्धचन्द्र के मुखवाले, और धूमकेतु के मुखवाले,
Verse 45
ग्रहनक्षत्रवर्णांश् च महोल्का मुखसंस्थितान् । विद्युज्जिह्वोपमांश् चान्यान् ससर्ज निशिताञ् शरान् ॥
grahanakṣatravarṇāṃś ca maholkā mukhasaṃsthitān | vidyujjihvopamāṃś cānyān sasarja niśitāñ śarān
and others of the colours of planets and constellations, set with the faces of great meteors, and others resembling tongues of lightning — such sharp arrows he loosed.
तथा ग्रहों और नक्षत्रों के वर्णवाले, महान् उल्का के मुख से युक्त, और बिजली की जीभ के समान दूसरे—ऐसे तीखे बाण उन्होंने छोड़े।
Verse 46
ते रावणशरा घोरा राघवास्त्रसमाहताः । विलयं जग्मुर् आकाशे जग्मुश् चैव सहस्रशः ॥
te rāvaṇaśarā ghorā rāghavāstrasamāhatāḥ | vilayaṃ jagmur ākāśe jagmuś caiva sahasraśaḥ
Those terrible arrows of Rāvaṇa, struck by Rāghava's weapon, went to dissolution in the sky and perished by the thousand.
राघव के अस्त्र से आहत होकर रावण के वे घोर बाण आकाश में ही विलीन हो गए और हज़ारों की संख्या में नष्ट हो गए।
Verse 47
तद् अस्त्रं निहतं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा । हृष्टा नेदुस् ततः सर्वे कपयः कामरूपिणः ॥
tad astraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | hṛṣṭā nedus tataḥ sarve kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ
Seeing that weapon destroyed by Rāma of unwearied deeds, all the monkeys, able to take any form at will, delighted, roared.
अनायास ही महान् कर्म करने वाले राम के द्वारा उस अस्त्र को नष्ट हुआ देखकर, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले सब वानर प्रसन्न होकर गर्जना करने लगे।