Sarga 86
Yuddha Kanda
23 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
महोदरे तु निहते महापार्श्वो महाबलः । अङ्गदस्य चमूं भीमां क्षोभयाम् आस सायकैः ॥
mahodare tu nihate mahāpārśvo mahābalaḥ | aṅgadasya camūṃ bhīmāṃ kṣobhayām āsa sāyakaiḥ
But Mahodara slain, the mighty Mahāpārśva threw into confusion the terrible army of Aṅgada with his arrows.
महोदर के मारे जाने पर महाबली महापार्श्व ने अपने बाणों से अंगद की उस भयंकर सेना को विचलित कर दिया।
Verse 2
स वानराणां मुख्यानाम् उत्तमाङ्गानि सर्वशः । पातयाम् आस कायेभ्यः फलं वृन्ताद् इवानिलः ॥
sa vānarāṇāṃ mukhyānām uttamāṅgāni sarvaśaḥ | pātayām āsa kāyebhyaḥ phalaṃ vṛntād ivānilaḥ
He felled from their bodies the heads of all the chief monkeys, as the wind fells fruit from the stalk.
जैसे वायु डंठल से फल गिरा देती है, वैसे ही उसने प्रमुख वानरों के सिर उनके धड़ों से चारों ओर काट गिराए।
Verse 3
केषां चिद् इषुभिर् बाहून् स्कन्धांश् चिछेद राक्षसः । वानराणां सुसंक्रुद्धः पार्श्वं केषां व्यदारयत् ॥
keṣāṃ cid iṣubhir bāhūn skandhāṃś cicheda rākṣasaḥ | vānarāṇāṃ susaṃkruddhaḥ pārśvaṃ keṣāṃ vyadārayat
Of some monkeys the rākṣasa, exceedingly enraged, cut off the arms and shoulders with arrows; of some he tore open the flank.
अत्यन्त क्रुद्ध उस राक्षस ने कुछ वानरों की भुजाएँ और कंधे बाणों से काट डाले, तो कुछ के पार्श्व (पसली का भाग) चीर डाले।
Verse 4
ते ऽर्दिता बाणवर्षेण महापार्श्वेन वानराः । विषादविमुखाः सर्वे बभूवुर् गतचेतसः ॥
te 'rditā bāṇavarṣeṇa mahāpārśvena vānarāḥ | viṣādavimukhāḥ sarve babhūvur gatacetasaḥ
Afflicted by the arrow-rain of Mahāpārśva, those monkeys all became despondent, turned away, their senses gone.
महापार्श्व की बाण-वर्षा से पीड़ित होकर वे सब वानर विषाद से मुख मोड़े हुए, अपनी सुध-बुध खो बैठे।
Verse 5
निरीक्ष्य बलम् उद्विग्नम् अङ्गदो राक्षसार्दितम् । वेगं चक्रे महाबाहुः समुद्र इव पर्वणि ॥
nirīkṣya balam udvignam aṅgado rākṣasārditam | vegaṃ cakre mahābāhuḥ samudra iva parvaṇi
Seeing the army agitated and tormented by the rākṣasa, the mighty-armed Aṅgada surged like the sea at the turning of the moon.
सेना को उद्विग्न और राक्षस से पीड़ित देखकर महाबाहु अंगद ने ऐसा वेग धारण किया जैसे पर्व के दिन समुद्र उमड़ पड़ता है।
Verse 6
आयसं परिघं गृह्य सूर्यरश्मिसमप्रभम् । समरे वानरश्रेष्ठो महापार्श्वे न्यपातयत् ॥
āyasaṃ parighaṃ gṛhya sūryaraśmisamaprabham | samare vānaraśreṣṭho mahāpārśve nyapātayat
Taking an iron bar bright as the sun's rays, the best of monkeys in battle brought it down upon Mahāpārśva.
सूर्य की किरणों के समान तेजस्वी लोहे का परिघ लेकर वानरश्रेष्ठ अंगद ने उसे समर में महापार्श्व पर दे मारा।
Verse 7
स तु तेन प्रहारेण महापार्श्वो विचेतनः । ससूतः स्यन्दनात् तस्माद् विसंज्ञः प्रापतद् भुवि ॥
sa tu tena prahāreṇa mahāpārśvo vicetanaḥ | sasūtaḥ syandanāt tasmād visaṃjñaḥ prāpatad bhuvi
By that blow, Mahāpārśva, insensible, together with his charioteer, fell senseless from that chariot to the ground.
उस प्रहार से महापार्श्व अचेत हो गया और सारथि सहित संज्ञाहीन होकर उस रथ से भूमि पर गिर पड़ा।
Verse 8
सर्क्षराजस् तु तेजस्वी नीलाञ्जनचयोपमः । निष्पत्य सुमहावीर्यः स्वाद् यूथान् मेघसंनिभात् ॥
sarkṣarājas tu tejasvī nīlāñjanacayopamaḥ | niṣpatya sumahāvīryaḥ svād yūthān meghasaṃnibhāt
But the splendid bear-king, resembling a heap of dark collyrium, of surpassing valour, having sallied forth from his own cloud-like troop,
तब काले अंजन के ढेर-सा दिखने वाला, अत्यन्त पराक्रमी तेजस्वी ऋक्षराज अपने मेघ-सदृश दल से निकलकर आगे बढ़ा,
Verse 9
प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभां क्रुद्धः स विपुलां शिलाम् । अश्वाञ् जघान तरसा स्यन्दनं च बभञ्ज तम् ॥
pragṛhya giriśṛṅgābhāṃ kruddhaḥ sa vipulāṃ śilām | aśvāñ jaghāna tarasā syandanaṃ ca babhañja tam
taking up a vast rock like a mountain-peak, enraged, swiftly slew his horses and shattered that chariot.
और क्रुद्ध होकर पर्वत-शिखर के समान विशाल शिला उठाकर उसने वेग से महापार्श्व के घोड़ों को मार डाला और उसके उस रथ को भी चूर-चूर कर दिया।
Verse 10
मुहूर्ताल् लब्धसंज्ञस् तु महापार्श्वो महाबलः । अङ्गदं बहुभिर् बाणैर् भूयस् तं प्रत्यविध्यत ॥
muhūrtāl labdhasaṃjñas tu mahāpārśvo mahābalaḥ | aṅgadaṃ bahubhir bāṇair bhūyas taṃ pratyavidhyata
Regaining consciousness in a moment, the mighty Mahāpārśva pierced Aṅgada again with many arrows.
किन्तु एक मुहूर्त में ही होश में आकर महाबली महापार्श्व ने फिर से अंगद को बहुत-से बाणों से बींध डाला।
Verse 11
जाम्बवन्तं त्रिभिर् बाणैर् आजघान स्तनान्तरे । ऋक्षराजं गवाक्षं च जघान बहुभिः शरैः ॥
jāmbavantaṃ tribhir bāṇair ājaghāna stanāntare | ṛkṣarājaṃ gavākṣaṃ ca jaghāna bahubhiḥ śaraiḥ
He struck Jāmbavān with three arrows between the breasts, and struck the bear-king and Gavākṣa with many arrows.
उसने जाम्बवान् को तीन बाणों से छाती के बीच में मारा, और ऋक्षराज तथा गवाक्ष को भी बहुत-से बाणों से बेध दिया।
Verse 12
गवाक्षं जाम्बवन्तं च स दृष्ट्वा शरपीडितौ । जग्राह परिघं घोरम् अङ्गदः क्रोधमूर्छितः ॥
gavākṣaṃ jāmbavantaṃ ca sa dṛṣṭvā śarapīḍitau | jagrāha parighaṃ ghoram aṅgadaḥ krodhamūrchitaḥ
Seeing Gavākṣa and Jāmbavān tormented by arrows, Aṅgada, swooning with wrath, seized a terrible iron bar.
गवाक्ष और जाम्बवान् को बाणों से पीड़ित देखकर अंगद क्रोध से मूर्छित-सा होकर एक भयंकर परिघ उठा लिया।
Verse 13
तस्याङ्गदः प्रकुपितो राक्षसस्य तम् आयसं । दूरस्थितस्य परिघं रविरश्मिसमप्रभम् ॥
tasyāṅgadaḥ prakupito rākṣasasya tam āyasaṃ | dūrasthitasya parighaṃ raviraśmisamaprabham
Aṅgada, enraged, that iron bar bright as the sun's rays, belonging to the rākṣasa who stood at a distance —
vv. 13–14 form one sentence; the bar is grasped and hurled by Aṅgada at the distant Mahāpārśva.
दूर खड़े उस राक्षस के, सूर्य-किरणों के समान चमकते हुए उस लोहे के परिघ को—
Verse 14
द्वाभ्यां भुजाभ्यां संगृह्य भ्रामयित्वा च वेगवान् । महापार्श्वाय चिक्षेप वधार्थं वालिनः सुतः ॥
dvābhyāṃ bhujābhyāṃ saṃgṛhya bhrāmayitvā ca vegavān | mahāpārśvāya cikṣepa vadhārthaṃ vālinaḥ sutaḥ
grasping it with both arms and whirling it, the swift son of Vālin hurled it at Mahāpārśva to slay him.
वेगवान् वालि-पुत्र अंगद ने दोनों भुजाओं से पकड़कर घुमाया और महापार्श्व को मारने के लिए उस पर फेंक दिया।
Verse 15
स तु क्षिप्तो बलवता परिघस् तस्य रक्षसः । धनुश् च सशरं हस्ताच् छिरस्त्रं चाप्य् अपातयत् ॥
sa tu kṣipto balavatā parighas tasya rakṣasaḥ | dhanuś ca saśaraṃ hastāc chirastraṃ cāpy apātayat
Hurled by that mighty one, the bar struck from the rākṣasa's hand his bow with its arrow, and his helmet too.
उस बलवान् के द्वारा फेंके गए परिघ ने उस राक्षस के हाथ से बाण-सहित धनुष गिरा दिया और उसका शिरस्त्राण (टोप) भी गिरा दिया।
Verse 16
तं समासाद्य वेगेन वालिपुत्रः प्रतापवान् । तलेनाभ्यहनत् क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले ॥
taṃ samāsādya vegena vāliputraḥ pratāpavān | talenābhyahanat kruddhaḥ karṇamūle sakuṇḍale
Rushing upon him with speed, the valiant son of Vālin, enraged, struck him with his palm at the root of the ear that bore an earring.
प्रतापी वालि-पुत्र ने वेग से उसके पास पहुँचकर क्रुद्ध होकर कुण्डल-युक्त कान की जड़ में थप्पड़ मारा।
Verse 17
स तु क्रुद्धो महावेगो महापार्श्वो महाद्युतिः । करेणैकेन जग्राह सुमहान्तं परश्वधम् ॥
sa tu kruddho mahāvego mahāpārśvo mahādyutiḥ | kareṇaikena jagrāha sumahāntaṃ paraśvadham
But that enraged Mahāpārśva, of great speed and great splendour, with one hand seized a very great battle-axe.
तब क्रुद्ध, महावेगवान् और महातेजस्वी महापार्श्व ने एक ही हाथ से एक बहुत बड़ा फरसा उठा लिया।
Verse 18
तं तैलधौतं विमलं शैलसारमयं दृढम् । राक्षसः परमक्रुद्धो वालिपुत्रे न्यपातयत् ॥
taṃ tailadhautaṃ vimalaṃ śailasāramayaṃ dṛḍham | rākṣasaḥ paramakruddho vāliputre nyapātayat
That axe — oil-washed, spotless, wrought of the essence of rock, and firm — the most enraged rākṣasa brought down upon the son of Vālin.
तेल से धुला हुआ, निर्मल, पत्थर के सार से बना हुआ और दृढ़ वह फरसा उस अत्यन्त क्रुद्ध राक्षस ने वालि-पुत्र पर दे मारा।
Verse 19
तेन वामांसफलके भृशं प्रत्यवपातितम् । अङ्गदो मोक्षयाम् आस सरोषः स परश्वधम् ॥
tena vāmāṃsaphalake bhṛśaṃ pratyavapātitam | aṅgado mokṣayām āsa saroṣaḥ sa paraśvadham
Brought down heavily upon his left shoulder-blade, Aṅgada, in fury, dodged that battle-axe.
बाएँ कंधे के फलक पर जोर से गिराए गए उस फरसे को अंगद ने रोष में आकर झटककर गिरा दिया।
Verse 20
स वीरो वज्रसंकाशम् अङ्गदो मुष्टिम् आत्मनः । संवर्तयन् सुसंक्रुद्धः पितुस् तुल्यपराक्रमः ॥
sa vīro vajrasaṃkāśam aṅgado muṣṭim ātmanaḥ | saṃvartayan susaṃkruddhaḥ pitus tulyaparākramaḥ
That hero Aṅgada, clenching his own fist like a thunderbolt, most enraged, of prowess equal to his father's,
वह वीर अंगद, जिसका पराक्रम अपने पिता के समान था, अत्यन्त क्रुद्ध होकर अपनी वज्र-सदृश मुट्ठी कसते हुए,
Verse 21
राक्षसस्य स्तनाभ्याशे मर्मज्ञो हृदयं प्रति । इन्द्राशनिसमस्पर्शं स मुष्टिं विन्यपातयत् ॥
rākṣasasya stanābhyāśe marmajño hṛdayaṃ prati | indrāśanisamasparśaṃ sa muṣṭiṃ vinyapātayat
knowing the vital points, brought down upon the region of the rākṣasa's breast, against his heart, a fist whose touch was like Indra's thunderbolt.
मर्मों का ज्ञाता वह अंगद राक्षस की छाती के पास, हृदय पर, इन्द्र के वज्र के स्पर्श के समान वह मुट्ठी दे मारी।
Verse 22
तेन तस्य निपातेन राक्षसस्य महामृधे । पफाल हृदयं चाशु स पपात हतो भुवि ॥
tena tasya nipātena rākṣasasya mahāmṛdhe | paphāla hṛdayaṃ cāśu sa papāta hato bhuvi
By that blow upon him, in the great battle, the rākṣasa's heart burst at once, and he fell slain to the ground.
उस महायुद्ध में उस प्रहार से राक्षस का हृदय तत्काल फट गया और वह मारा जाकर भूमि पर गिर पड़ा।
Verse 23
तस्मिन् निपतिते भूमौ तत् सैन्यं संप्रचुक्षुभे । अभवच् च महान् क्रोधः समरे रावणस्य तु ॥
tasmin nipatite bhūmau tat sainyaṃ saṃpracukṣubhe | abhavac ca mahān krodhaḥ samare rāvaṇasya tu
When he had fallen to the earth, that army was thrown into turmoil; and a great wrath arose in Rāvaṇa in the battle.
उसके भूमि पर गिरते ही वह सेना क्षुब्ध हो उठी, और युद्ध में रावण को महान् क्रोध उत्पन्न हुआ।