Sarga 85
Yuddha Kanda
29 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
हन्यमाने बले तूर्णम् अन्योन्यं ते महामृधे । सरसीव महाघर्मे सूपक्षीणे बभूवतुः ॥
hanyamāne bale tūrṇam anyonyaṃ te mahāmṛdhe | sarasīva mahāgharme sūpakṣīṇe babhūvatuḥ
As their armies swiftly slew one another in that great battle, the two became like lakes greatly dwindled in a fierce drought.
उस महायुद्ध में जब उनकी सेनाएँ शीघ्रता से एक-दूसरे को मार रही थीं, तब वे दोनों (सेनाएँ) प्रचण्ड ग्रीष्म में अत्यन्त सूख गए सरोवरों के समान हो गईं।
Verse 2
स्वबलस्य विघातेन विरूपाक्षवधेन च । बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥
svabalasya vighātena virūpākṣavadhena ca | babhūva dviguṇaṃ kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
By the destruction of his own army and by the slaying of Virūpākṣa, Rāvaṇa, lord of rākṣasas, grew doubly enraged.
अपनी सेना के विनाश से और विरूपाक्ष के वध से राक्षसाधिप रावण दुगुना क्रुद्ध हो गया।
Verse 3
प्रक्षीणं तु बलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः । बभूवास्य व्यथा युद्धे प्रेक्ष्य दैवविपर्ययम् ॥
prakṣīṇaṃ tu balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ valīmukhaiḥ | babhūvāsya vyathā yuddhe prekṣya daivaviparyayam
Seeing his army dwindled and being slain by the monkeys, distress arose in him in the battle, as he beheld the reversal of fate.
अपनी सेना को क्षीण और वानरों द्वारा मारी जाती देखकर, दैव के विपर्यय (भाग्य के उलट जाने) को देखकर, युद्ध में उसे व्यथा हुई।
Verse 4
उवाच च समीपस्थं महोदरम् अरिंदमम् । अस्मिन् काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता ॥
uvāca ca samīpasthaṃ mahodaram ariṃdamam | asmin kāle mahābāho jayāśā tvayi me sthitā
And he said to Mahodara, subduer of foes, standing near: "At this hour, O mighty-armed one, my hope of victory rests upon you.
और उसने पास खड़े शत्रुदमन महोदर से कहा — "हे महाबाहो! इस समय मेरी विजय की आशा तुझ पर टिकी है।
Verse 5
जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम् । भर्तृपिण्डस्य कालो ऽयं निर्वेष्टुं साधु युध्यताम् ॥
jahi śatrucamūṃ vīra darśayādya parākramam | bhartṛpiṇḍasya kālo 'yaṃ nirveṣṭuṃ sādhu yudhyatām
Slay the enemy host, O hero; show forth your prowess today. This is the time to repay your master's bread; fight well."
हे वीर! शत्रुसेना का संहार कर, आज अपना पराक्रम दिखा। यह स्वामी के अन्न (नमक) का ऋण चुकाने का समय है; भली-भाँति युद्ध कर।"
Verse 6
एवम् उक्तस् तथेत्य् उक्त्वा राक्षसेन्द्रं महोदरः । प्रविवेशारिसेनां स पतंग इव पावकम् ॥
evam uktas tathety uktvā rākṣasendraṃ mahodaraḥ | praviveśārisenāṃ sa pataṃga iva pāvakam
Thus addressed, Mahodara, saying "So be it" to the rākṣasa king, entered the enemy army like a moth into fire.
इस प्रकार कहे जाने पर महोदर राक्षसेन्द्र से "ऐसा ही हो" कहकर पतंगे के अग्नि में प्रवेश के समान शत्रुसेना में घुस पड़ा।
Verse 7
ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः । भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः ॥
tataḥ sa kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ mahābalaḥ | bhartṛvākyena tejasvī svena vīryeṇa coditaḥ
Then that mighty, radiant one, urged on by his master's word and by his own valour, wrought slaughter of the monkeys.
तब स्वामी के वचन से और अपने पराक्रम से प्रेरित वह महाबली तेजस्वी वानरों का संहार करने लगा।
Verse 8
प्रभग्नां समरे दृष्ट्वा वानराणां महाचमूम् । अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरम् अनन्तरम् ॥
prabhagnāṃ samare dṛṣṭvā vānarāṇāṃ mahācamūm | abhidudrāva sugrīvo mahodaram anantaram
Seeing the great army of monkeys broken in battle, Sugrīva next rushed upon Mahodara.
वानरों की विशाल सेना को युद्ध में परास्त देखकर सुग्रीव तुरन्त महोदर पर टूट पड़ा।
Verse 9
प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधर समां शिलाम् । चिक्षेप च महातेजास् तद् वधाय हरीश्वरः ॥
pragṛhya vipulāṃ ghorāṃ mahīdhara samāṃ śilām | cikṣepa ca mahātejās tad vadhāya harīśvaraḥ
Grasping a vast, terrible rock the size of a mountain, the greatly radiant lord of monkeys hurled it for his slaying.
विशाल, भयंकर, पर्वत के समान एक शिला उठाकर महातेजस्वी वानरेश्वर ने उसके वध के लिए फेंकी।
Verse 10
ताम् आपतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः । असंभ्रान्तस् ततो बाणैर् निर्बिभेद दुरासदाम् ॥
tām āpatantīṃ sahasā śilāṃ dṛṣṭvā mahodaraḥ | asaṃbhrāntas tato bāṇair nirbibheda durāsadām
Seeing that rock suddenly hurtling down, Mahodara, unflustered, then split that irresistible rock with arrows.
उस सहसा आती हुई शिला को देखकर महोदर ने विचलित हुए बिना बाणों से उस दुर्निवार शिला को विदीर्ण कर डाला।
Verse 11
रक्षसा तेन बाणौघैर् निकृत्ता सा सहस्रधा । निपपात शिलाभूमौ गृध्रचक्रम् इवाकुलम् ॥
rakṣasā tena bāṇaughair nikṛttā sā sahasradhā | nipapāta śilābhūmau gṛdhracakram ivākulam
Cut a thousandfold by the floods of arrows of that rākṣasa, it fell to the rocky ground like a scattered flock of vultures.
उस राक्षस के बाणसमूहों से हजारों टुकड़ों में कटी हुई वह शिला बिखरे हुए गीधों के झुंड के समान शिलाभूमि पर गिर पड़ी।
Verse 12
तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्छितः । सालम् उत्पाट्य चिक्षेप रक्षसे रणमूर्धनि । शरैश् च विददारैनं शूरः परपुरंजयः ॥
tāṃ tu bhinnāṃ śilāṃ dṛṣṭvā sugrīvaḥ krodhamūrchitaḥ | sālam utpāṭya cikṣepa rakṣase raṇamūrdhani | śaraiś ca vidadārainaṃ śūraḥ parapuraṃjayaḥ
Seeing that rock broken, Sugrīva, swooning with wrath, uprooting a sāla tree, hurled it at the rākṣasa at the battle's head; and that hero, conqueror of enemy cities, tore him with arrows.
उस शिला को टूटा देखकर क्रोध से मूर्च्छित सुग्रीव ने एक साल वृक्ष उखाड़कर रणाग्र में उस राक्षस पर फेंका; और शत्रुनगरीविजयी उस शूर ने बाणों से उसे विदीर्ण कर डाला।
Verse 13
स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि । आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन् । परिघाग्रेण वेगेन जघानास्य हयोत्तमान् ॥
sa dadarśa tataḥ kruddhaḥ parighaṃ patitaṃ bhuvi | āvidhya tu sa taṃ dīptaṃ parighaṃ tasya darśayan | parighāgreṇa vegena jaghānāsya hayottamān
Then, enraged, Sugrīva saw an iron bar fallen upon the ground; brandishing that blazing bar and showing it to him, with its tip and with speed he slew Mahodara's finest horses.
तब क्रुद्ध सुग्रीव ने भूमि पर गिरी हुई एक परिघ देखी; उस जलती परिघ को घुमाकर, उसे दिखाते हुए, परिघ के अग्रभाग से वेग के साथ उसके उत्तम घोड़ों को मार डाला।
Verse 14
तस्माद् धतहयाद् वीरः सो ऽवप्लुत्य महारथात् । गदां जग्राह संक्रुद्धो राक्षसो ऽथ महोदरः ॥
tasmād dhatahayād vīraḥ so 'vaplutya mahārathāt | gadāṃ jagrāha saṃkruddho rākṣaso 'tha mahodaraḥ
Leaping down from that great chariot whose horses were slain, the hero, the enraged rākṣasa Mahodara, then seized a mace.
घोड़े मारे जाने पर उस महारथ से कूदकर वीर, क्रुद्ध राक्षस महोदर ने तब एक गदा उठाई।
Verse 15
गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः । नर्दन्तौ गोवृषप्रख्यौ घनाव् इव सविद्युतौ ॥
gadāparighahastau tau yudhi vīrau samīyatuḥ | nardantau govṛṣaprakhyau ghanāv iva savidyutau
Those two heroes, mace and bar in hand, met in battle, roaring, like two bulls, like two clouds charged with lightning.
गदा और परिघ हाथ में लिए वे दोनों वीर युद्ध में भिड़ गए, गर्जना करते हुए दो बैलों के समान, बिजली से युक्त दो मेघों के समान।
Verse 16
आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः । पपात स गदोद्भिन्नः परिघस् तस्य भूतले ॥
ājaghāna gadāṃ tasya parigheṇa harīśvaraḥ | papāta sa gadodbhinnaḥ parighas tasya bhūtale
The lord of monkeys struck his mace with the bar; split by the bar, that mace fell to the ground.
वानरेश्वर ने परिघ से उसकी गदा पर प्रहार किया; परिघ से छिन्न होकर उसकी वह गदा भूमि पर गिर पड़ी।
Verse 17
ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात् । आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम् ॥
tato jagrāha tejasvī sugrīvo vasudhātalāt | āyasaṃ musalaṃ ghoraṃ sarvato hemabhūṣitam
Then the radiant Sugrīva seized from the surface of the earth a dreadful iron pestle, adorned all over with gold.
तब तेजस्वी सुग्रीव ने पृथ्वी के तल से सब ओर स्वर्ण से सजा, भयंकर लोहे का मूसल उठाया।
Verse 18
तं समुद्यम्य चिक्षेप सो ऽप्य् अन्यां व्याक्षिपद् गदाम् । भिन्नाव् अन्योन्यम् आसाद्य पेततुर् धरणीतले ॥
taṃ samudyamya cikṣepa so 'py anyāṃ vyākṣipad gadām | bhinnāv anyonyam āsādya petatur dharaṇītale
Raising it, he hurled it; and Mahodara too flung another mace; broken, colliding with each other, they fell to the earth.
उसे उठाकर उसने फेंका; और उसने भी दूसरी गदा फेंकी; एक-दूसरे से टकराकर छिन्न होकर वे भूमि पर गिर पड़े।
Verse 19
ततो भग्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः । तेजो बलसमाविष्टौ दीप्ताव् इव हुताशनौ ॥
tato bhagnapraharaṇau muṣṭibhyāṃ tau samīyatuḥ | tejo balasamāviṣṭau dīptāv iva hutāśanau
Then, their weapons broken, the two came together with their fists, filled with energy and strength, like two blazing fires.
तब आयुध टूट जाने पर वे दोनों मुट्ठियों से भिड़ गए, तेज और बल से भरे हुए दो जलती अग्नियों के समान।
Verse 20
जघ्नतुस् तौ तदान्योन्यं नेदतुश् च पुनः पुनः । तलैश् चान्योन्यम् आहत्य पेततुर् धरणीतले ॥
jaghnatus tau tadānyonyaṃ nedatuś ca punaḥ punaḥ | talaiś cānyonyam āhatya petatur dharaṇītale
They struck each other then and roared again and again; striking each other with palm-blows, they fell to the earth.
तब वे दोनों एक-दूसरे पर प्रहार करने और बार-बार गर्जना करने लगे; थप्पड़ों से एक-दूसरे पर प्रहार करके वे भूमि पर गिर पड़े।
Verse 21
उत्पेततुस् ततस् तूर्णं जघ्नतुश् च परस्परम् । भुजैश् चिक्षेपतुर् वीराव् अन्योन्यम् अपराजितौ ॥
utpetatus tatas tūrṇaṃ jaghnatuś ca parasparam | bhujaiś cikṣepatur vīrāv anyonyam aparājitau
Then swiftly they sprang up and struck each other; with their arms the two heroes flung each other about, both unvanquished.
फिर शीघ्र उछलकर वे एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे; अपराजित वे दोनों वीर भुजाओं से एक-दूसरे को फेंकने लगे।
Verse 22
आजहार तदा खग्डम् अदूरपरिवर्तिनम् । राक्षसश् चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः ॥
ājahāra tadā khagḍam adūraparivartinam | rākṣasaś carmaṇā sārdhaṃ mahāvego mahodaraḥ
Then the rākṣasa Mahodara, of great speed, took up a sword turning near at hand, together with a shield.
तब महान् वेग वाले राक्षस महोदर ने पास ही पड़े एक खड्ग को ढाल सहित उठाया।
Verse 23
तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह । जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः ॥
tathaiva ca mahākhaḍgaṃ carmaṇā patitaṃ saha | jagrāha vānaraśreṣṭhaḥ sugrīvo vegavattaraḥ
Likewise Sugrīva, best of monkeys, of still greater speed, seized the great sword that had fallen together with its shield.
वैसे ही और भी अधिक वेगवान् वानरश्रेष्ठ सुग्रीव ने ढाल सहित गिरे हुए एक महान् खड्ग को उठाया।
Verse 24
तौ तु रोषपरीताङ्गौ नर्दन्ताव् अभ्यधावताम् । उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ ॥
tau tu roṣaparītāṅgau nardantāv abhyadhāvatām | udyatāsī raṇe hṛṣṭau yudhi śastraviśāradau
Those two, their limbs filled with fury, roaring, rushed at each other, swords raised, delighting in battle, skilled in weapons.
रोष से भरे अंगों वाले वे दोनों गर्जना करते हुए एक-दूसरे पर टूट पड़े, खड्ग उठाए, युद्ध में हर्षित, शस्त्रविद्या में निपुण।
Verse 25
दक्षिणं मण्डलं चोभौ तौ तूर्णं संपरीयतुः । अन्योन्यम् अभिसंक्रुद्धौ जये प्रणिहिताव् उभौ ॥
dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ cobhau tau tūrṇaṃ saṃparīyatuḥ | anyonyam abhisaṃkruddhau jaye praṇihitāv ubhau
And both swiftly circled to the right; enraged at each other, both intent upon victory.
और वे दोनों शीघ्रता से दाहिनी ओर घेरा बनाते हुए घूमने लगे; एक-दूसरे पर अत्यन्त क्रुद्ध, दोनों विजय में संलग्न।
Verse 26
स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः । महाचर्मणि तं खड्गं पातयाम् आस दुर्मतिः ॥
sa tu śūro mahāvego vīryaślāghī mahodaraḥ | mahācarmaṇi taṃ khaḍgaṃ pātayām āsa durmatiḥ
But that hero of great speed, boasting of his valour — the evil-minded Mahodara — brought down his sword upon Sugrīva's great shield.
किन्तु उस महान् वेग वाले, पराक्रम की डींग हाँकने वाले शूर, दुर्बुद्धि महोदर ने वह खड्ग सुग्रीव की विशाल ढाल पर दे मारा।
Verse 27
लग्नम् उत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः । जहार सशिरस् त्राणं कुण्डलोपहितं शिरः ॥
lagnam utkarṣataḥ khaḍgaṃ khaḍgena kapikuñjaraḥ | jahāra saśiras trāṇaṃ kuṇḍalopahitaṃ śiraḥ
As Mahodara was pulling out the sword lodged in the shield, the elephant among monkeys with his own sword struck off his head, with its helmet and earrings.
ढाल में फँसे खड्ग को महोदर जब खींच रहा था, तभी कपिश्रेष्ठ सुग्रीव ने अपने खड्ग से शिरस्त्राण और कुण्डलों सहित उसका सिर काट डाला।
Verse 28
निकृत्तशिरसस् तस्य पतितस्य महीतले । तद् बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न तिष्ठति ॥
nikṛttaśirasas tasya patitasya mahītale | tad balaṃ rākṣasendrasya dṛṣṭvā tatra na tiṣṭhati
Seeing him, his head cut off, fallen upon the earth, that army of the rākṣasa king did not hold its ground there.
सिर कटकर भूमि पर गिरे हुए उसे देखकर राक्षसेन्द्र की वह सेना वहाँ न टिक सकी।
Verse 29
हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः । चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश् च राघवः ॥
hatvā taṃ vānaraiḥ sārdhaṃ nanāda mudito hariḥ | cukrodha ca daśagrīvo babhau hṛṣṭaś ca rāghavaḥ
Having slain him, the monkey, with the monkeys, delighted, roared; and the ten-necked one grew wrathful, while Rāghava appeared glad.
उसे मारकर वह वानर, वानरों सहित, हर्षित होकर गरज उठा; और दशग्रीव क्रुद्ध हुआ, जबकि राघव हर्षित दिखाई दिए।