Sarga 84
Yuddha Kanda
33 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तथा तैः कृत्तगात्रैस् तु दशग्रीवेण मार्गणैः । बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिर् वृता ॥
tathā taiḥ kṛttagātrais tu daśagrīveṇa mārgaṇaiḥ | babhūva vasudhā tatra prakīrṇā haribhir vṛtā
Thus, with their bodies cut by Rāvaṇa's arrows, the earth there became strewn and covered with monkeys.
इस प्रकार दशग्रीव के बाणों से जिनके शरीर कट गए थे, उन वानरों से वहाँ पृथ्वी बिखरी हुई और ढँकी हुई हो गई।
Verse 2
रावणस्याप्रसह्यं तं शरसंपातम् एकतः । न शेकुः सहितुं दीप्तं पतंगा इव पावकम् ॥
rāvaṇasyāprasahyaṃ taṃ śarasaṃpātam ekataḥ | na śekuḥ sahituṃ dīptaṃ pataṃgā iva pāvakam
That irresistible rain of Rāvaṇa's arrows, coming from one quarter, the monkeys could not endure, as moths cannot endure a blazing fire.
एक ही ओर से आती रावण की उस दुर्निवार बाणवर्षा को वानर वैसे ही न सह सके, जैसे पतंगे जलती अग्नि को।
Verse 3
ते ऽर्दिता निशितैर् बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः । पावकार्चिःसमाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः ॥
te 'rditā niśitair bāṇaiḥ krośanto vipradudruvuḥ | pāvakārciḥsamāviṣṭā dahyamānā yathā gajāḥ
Tormented by sharp arrows, crying out, they fled, like elephants engulfed and burned by the flame-tongues of fire.
तीखे बाणों से पीड़ित होकर, चीखते हुए वे वैसे ही भाग निकले, जैसे अग्नि की ज्वालाओं से घिरे, जलते हुए हाथी।
Verse 4
प्लवंगानाम् अनीकानि महाभ्राणीव मारुतः । स ययौ समरे तस्मिन् विधमन् रावणः शरैः ॥
plavaṃgānām anīkāni mahābhrāṇīva mārutaḥ | sa yayau samare tasmin vidhaman rāvaṇaḥ śaraiḥ
As the wind scatters great clouds, so Rāvaṇa ranged in that battle, scattering the ranks of monkeys with his arrows.
जैसे वायु महान् मेघों को बिखेरती है, वैसे ही रावण उस युद्ध में अपने बाणों से वानरों की सेनाओं को बिखेरता हुआ चला।
Verse 5
कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम् । आससाद ततो युद्धे राघवं त्वरितस् तदा ॥
kadanaṃ tarasā kṛtvā rākṣasendro vanaukasām | āsasāda tato yuddhe rāghavaṃ tvaritas tadā
Having swiftly wrought slaughter among the forest-dwellers, the lord of rākṣasas then, in haste, came upon Rāghava in the battle.
वनवासियों का वेग से संहार करके राक्षसेन्द्र तब युद्ध में शीघ्रता से राघव के पास पहुँचा।
Verse 6
सुग्रीवस् तान् कपीन् दृष्ट्वा भग्नान् विद्रवतो रणे । गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे द्रुतं मनः ॥
sugrīvas tān kapīn dṛṣṭvā bhagnān vidravato raṇe | gulme suṣeṇaṃ nikṣipya cakre yuddhe drutaṃ manaḥ
Sugrīva, seeing those monkeys broken and fleeing in battle, placing Suṣeṇa in charge of the troop, set his mind swiftly upon battle.
सुग्रीव उन वानरों को युद्ध में परास्त और भागते देखकर, सुषेण को सेना का भार सौंपकर, शीघ्र ही अपना मन युद्ध में लगाने लगा।
Verse 7
आत्मनः सदृशं वीरं स तं निक्षिप्य वानरम् । सुग्रीवो ऽभिमुखः शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः ॥
ātmanaḥ sadṛśaṃ vīraṃ sa taṃ nikṣipya vānaram | sugrīvo 'bhimukhaḥ śatruṃ pratasthe pādapāyudhaḥ
Having set that monkey, a hero his equal, in command, Sugrīva set out facing the foe, armed with a tree.
अपने समान उस वीर वानर को (सेना का भार) सौंपकर सुग्रीव वृक्षरूपी आयुध लिए शत्रु के सामने चल पड़ा।
Verse 8
पार्श्वतः पृष्ठतश् चास्य सर्वे यूथाधिपाः स्वयम् । अनुजह्रुर् महाशैलान् विविधांश् च महाद्रुमान् ॥
pārśvataḥ pṛṣṭhataś cāsya sarve yūthādhipāḥ svayam | anujahrur mahāśailān vividhāṃś ca mahādrumān
At his flank and behind him, all the troop-chiefs themselves bore along great rocks and various great trees.
उसके पार्श्व और पीछे समस्त यूथाधिपति स्वयं विशाल शिलाएँ और नाना प्रकार के महावृक्ष लिए चले।
Verse 9
स नदन् युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान् । पातयन् विविधांश् चान्याञ् जघानोत्तमराक्षसान् ॥
sa nadan yudhi sugrīvaḥ svareṇa mahatā mahān | pātayan vividhāṃś cānyāñ jaghānottamarākṣasān
Roaring in battle with a mighty voice, the great Sugrīva, felling various others, slew the foremost rākṣasas.
युद्ध में महान् स्वर से गर्जना करता हुआ वह महान् सुग्रीव नाना अन्य राक्षसों को गिराता हुआ श्रेष्ठ राक्षसों को मारने लगा।
Verse 10
ममर्द च महाकायो राक्षसान् वानरेश्वरः । युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धान् अगमान् इव ॥
mamarda ca mahākāyo rākṣasān vānareśvaraḥ | yugāntasamaye vāyuḥ pravṛddhān agamān iva
And that great-bodied lord of monkeys crushed the rākṣasas, as the wind at the ending of an age crushes full-grown trees.
और उस विशालकाय वानरेश्वर ने राक्षसों को वैसे ही कुचल डाला, जैसे युगान्त के समय वायु बड़े-बड़े वृक्षों को।
Verse 11
राक्षसानाम् अनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह । अश्ववर्षं यथा मेघः पक्षिसंघेषु कानने ॥
rākṣasānām anīkeṣu śailavarṣaṃ vavarṣa ha | aśvavarṣaṃ yathā meghaḥ pakṣisaṃgheṣu kānane
Upon the ranks of the rākṣasas he rained a rain of rocks, as a cloud rains a rain of hail upon flocks of birds in a forest.
उसने राक्षसों की सेनाओं पर शिलाओं की वर्षा वैसे ही की, जैसे मेघ वन में पक्षियों के झुंडों पर ओलों की वर्षा करता है।
Verse 12
कपिराजविमुक्तैस् तैः शैलवर्षैस् तु राक्षसाः । विकीर्णशिरसः पेतुर् निकृत्ता इव पर्वताः ॥
kapirājavimuktais taiḥ śailavarṣais tu rākṣasāḥ | vikīrṇaśirasaḥ petur nikṛttā iva parvatāḥ
Struck by those showers of rocks loosed by the monkey-king, the rākṣasas fell, their heads shattered, like mountains cut down.
वानरराज द्वारा छोड़ी गई उन शिलाओं की वर्षा से राक्षस सिर फटकर कटे हुए पर्वतों के समान गिर पड़े।
Verse 13
अथ संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः । सुग्रीवेण प्रभग्नेषु पतत्सु विनदत्सु च ॥
atha saṃkṣīyamāṇeṣu rākṣaseṣu samantataḥ | sugrīveṇa prabhagneṣu patatsu vinadatsu ca
Then, as the rākṣasas were being destroyed on every side, broken by Sugrīva, falling and crying out,
तब जब सुग्रीव द्वारा परास्त राक्षस सब ओर मारे जा रहे थे, गिर रहे थे और चीख रहे थे,
Verse 14
विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः । रथाद् आप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धम् उपारुहत् ॥
virūpākṣaḥ svakaṃ nāma dhanvī viśrāvya rākṣasaḥ | rathād āplutya durdharṣo gajaskandham upāruhat
Virūpākṣa, that rākṣasa archer, proclaiming his own name, leaping down from his chariot, the invincible one, mounted the shoulder of an elephant.
तब धनुर्धर राक्षस विरूपाक्ष अपना नाम घोषित करके, दुर्जेय, रथ से कूदकर एक गज के कंधे पर चढ़ गया।
Verse 15
स तं द्विरदम् आरुह्य विरूपाक्षो महारथः । विनदन् भीमनिर्ह्रालं वानरान् अभ्यधावत ॥
sa taṃ dviradam āruhya virūpākṣo mahārathaḥ | vinadan bhīmanirhrālaṃ vānarān abhyadhāvata
Mounting that elephant, Virūpākṣa the great chariot-warrior, roaring a terrible roar, rushed upon the monkeys.
उस गज पर चढ़कर महारथी विरूपाक्ष भयंकर गर्जना करता हुआ वानरों पर टूट पड़ा।
Verse 16
सुग्रीवे स शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे । स्थापयाम् आसा चोद्विग्नान् राक्षसान् संप्रहर्षयन् ॥
sugrīve sa śarān ghorān visasarja camūmukhe | sthāpayām āsā codvignān rākṣasān saṃpraharṣayan
He loosed terrible arrows upon Sugrīva at the head of the army, and steadied the agitated rākṣasas, cheering them greatly.
उसने सेना के मुहाने पर सुग्रीव पर भयंकर बाण छोड़े, और उद्विग्न राक्षसों को अत्यन्त हर्षित करते हुए स्थिर कर दिया।
Verse 17
सो ऽतिविद्धः शितैर् बाणैः कपीन्द्रस् तेन रक्षसा । चुक्रोध च महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे ॥
so 'tividdhaḥ śitair bāṇaiḥ kapīndras tena rakṣasā | cukrodha ca mahākrodho vadhe cāsya mano dadhe
Deeply pierced by sharp arrows by that rākṣasa, the monkey-king grew wrathful with great wrath and set his mind upon his slaying.
उस राक्षस द्वारा तीखे बाणों से अत्यधिक बिंधा वानरराज महाक्रोध से क्रुद्ध हो उठा और उसके वध में मन लगा दिया।
Verse 18
ततः पादपम् उद्धृत्य शूरः संप्रधने हरिः । अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तं महागजम् ॥
tataḥ pādapam uddhṛtya śūraḥ saṃpradhane hariḥ | abhipatya jaghānāsya pramukhe taṃ mahāgajam
Then, uprooting a tree, the heroic monkey in the fight, springing forward, struck that great elephant of his upon the forehead.
तब युद्ध में शूर वानर एक वृक्ष उखाड़कर झपटकर उसके उस महान् गज के मस्तक पर प्रहार किया।
Verse 19
स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः । अपासर्पद् धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च ॥
sa tu prahārābhihataḥ sugrīveṇa mahāgajaḥ | apāsarpad dhanurmātraṃ niṣasāda nanāda ca
Struck by the blow of Sugrīva, that great elephant retreated a bow's length, sank down, and trumpeted.
सुग्रीव के प्रहार से आहत वह महान् गज एक धनुष भर पीछे हटकर बैठ गया और चीख उठा।
Verse 20
गजात् तु मथितात् तूर्णम् अपक्रम्य स वीर्यवान् । राक्षसो ऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम् ॥
gajāt tu mathitāt tūrṇam apakramya sa vīryavān | rākṣaso 'bhimukhaḥ śatruṃ pratyudgamya tataḥ kapim
Swiftly stepping off the shattered elephant, that valiant rākṣasa, facing his foe, then advanced upon the monkey,
मथे गए उस गज से शीघ्र उतरकर वह पराक्रमी राक्षस शत्रु के सामने होकर, तब उस वानर की ओर बढ़ा,
Verse 21
आर्षभं चर्मखड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः । भर्त्सयन्न् इव सुग्रीवम् आससाद व्यवस्थितम् ॥
ārṣabhaṃ carmakhaḍgaṃ ca pragṛhya laghuvikramaḥ | bhartsayann iva sugrīvam āsasāda vyavasthitam
and taking up a bull-hide shield and a sword, of nimble prowess, as if threatening Sugrīva, came upon him as he stood firm.
और बैल के चर्म की ढाल तथा खड्ग पकड़कर, फुर्तीले पराक्रम वाला वह, मानो सुग्रीव को धमकाता हुआ, डटे हुए (सुग्रीव) के पास पहुँचा।
Verse 22
स हि तस्याभिसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् । विरूपाक्षाय चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम् ॥
sa hi tasyābhisaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām | virūpākṣāya cikṣepa sugrīvo jaladopamām
For Sugrīva, exceedingly enraged at him, taking up a great rock resembling a cloud, hurled it at Virūpākṣa.
क्योंकि उस पर अत्यन्त क्रुद्ध सुग्रीव ने मेघ के समान विशाल एक महान् शिला उठाकर विरूपाक्ष पर फेंकी।
Verse 23
स तां शिलाम् आपतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुंगवः । अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत् तदा ॥
sa tāṃ śilām āpatantīṃ dṛṣṭvā rākṣasapuṃgavaḥ | apakramya suvikrāntaḥ khaḍgena prāharat tadā
Seeing that rock hurtling down, that bull among rākṣasas, exceedingly valiant, stepping aside, struck it with his sword.
उस आती हुई शिला को देखकर वह अत्यन्त पराक्रमी राक्षसश्रेष्ठ हटकर तब खड्ग से उस पर प्रहार किया।
Verse 24
तेन खड्गेन संक्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे । कवचं पातयाम् आस स खड्गाभिहतो ऽपतत् ॥
tena khaḍgena saṃkruddhaḥ sugrīvasya camūmukhe | kavacaṃ pātayām āsa sa khaḍgābhihato 'patat
Enraged, with that sword he brought down the armour from Sugrīva's breast at the army's head; and Sugrīva, struck by the sword, fell.
क्रुद्ध होकर उस खड्ग से उसने सेना के मुहाने पर सुग्रीव की छाती का कवच गिरा दिया; और खड्ग से आहत होकर सुग्रीव गिर पड़ा।
Verse 25
स समुत्थाय पतितः कपिस् तस्य व्यसर्जयत् । तलप्रहारम् अशनेः समानं भीमनिस्वनम् ॥
sa samutthāya patitaḥ kapis tasya vyasarjayat | talaprahāram aśaneḥ samānaṃ bhīmanisvanam
Fallen, the monkey, rising up, delivered against him a palm-blow equal to the thunderbolt, of terrible sound.
गिरा हुआ वह वानर उठकर उस पर वज्र के समान, भयंकर शब्द वाला थप्पड़ का प्रहार करने लगा।
Verse 26
तलप्रहारं तद् रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम् । नैपुण्यान् मोचयित्वैनं मुष्टिनोरस्य् अताडयत् ॥
talaprahāraṃ tad rakṣaḥ sugrīveṇa samudyatam | naipuṇyān mocayitvainaṃ muṣṭinorasy atāḍayat
That rākṣasa, warding off by his skill the palm-blow raised by Sugrīva, struck him upon the chest with his fist.
सुग्रीव द्वारा उठाए गए उस थप्पड़ के प्रहार को वह राक्षस अपनी निपुणता से बचाकर उसकी छाती पर मुट्ठी से मारने लगा।
Verse 27
ततस् तु संक्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः । मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा ॥
tatas tu saṃkruddhataraḥ sugrīvo vānareśvaraḥ | mokṣitaṃ cātmano dṛṣṭvā prahāraṃ tena rakṣasā
Then Sugrīva, lord of monkeys, grown yet more wrathful, seeing his own blow warded off by that rākṣasa,
तब और भी अधिक क्रुद्ध वानरेश्वर सुग्रीव ने अपने प्रहार को उस राक्षस द्वारा बचाया गया देखकर,
Verse 28
स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः । ततो न्यपातयत् क्रोधाच् छङ्खदेशे महातलम् ॥
sa dadarśāntaraṃ tasya virūpākṣasya vānaraḥ | tato nyapātayat krodhāc chaṅkhadeśe mahātalam
the monkey saw an opening in that Virūpākṣa; then in wrath he brought down a great palm upon the temple.
उस वानर ने उस विरूपाक्ष में एक अवसर (खाली स्थान) देखा; तब क्रोध से उसकी कनपटी पर एक महान् थप्पड़ दे मारा।
Verse 29
महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ । पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं स समुद्वमन् ॥
mahendrāśanikalpena talenābhihataḥ kṣitau | papāta rudhiraklinnaḥ śoṇitaṃ sa samudvaman
Struck to the ground by that palm, like the thunderbolt of great Indra, drenched with blood, he fell, vomiting blood.
महेन्द्र के वज्र के समान उस थप्पड़ से आहत होकर वह रक्त से भीगा, रक्त उगलता हुआ भूमि पर गिर पड़ा।
Verse 30
विवृत्तनयनं क्रोधात् सफेन रुधिराप्लुतम् । ददृशुस् ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् ॥
vivṛttanayanaṃ krodhāt saphena rudhirāplutam | dadṛśus te virūpākṣaṃ virūpākṣataraṃ kṛtam
With eyes rolling from wrath, foaming and bathed in blood, they saw Virūpākṣa made yet more ill-eyed than his name.
क्रोध से घूमती आँखों वाले, फेन सहित रक्त से सने उस विरूपाक्ष को उन्होंने अपने नाम से भी अधिक विरूप-नेत्र (विकृत आँखों वाला) बना हुआ देखा।
Verse 31
स्फुरन्तं परिवर्जन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम् । करुणं च विनर्दान्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ॥
sphurantaṃ parivarjantaṃ pārśvena rudhirokṣitam | karuṇaṃ ca vinardāntaṃ dadṛśuḥ kapayo ripum
The monkeys saw their foe quivering, rolling onto his side, blood-drenched, and roaring piteously.
काँपते, करवट बदलते, रक्त से सने और करुण रूप से गर्जना करते अपने शत्रु को वानरों ने देखा।
Verse 32
तथा तु तौ संयति संप्रयुक्तौ; तरस्विनौ वानरराक्षसानाम् । बलार्णवौ सस्वनतुः सभीमं; महार्णवौ द्वाव् इव भिन्नवेलौ ॥
tathā tu tau saṃyati saṃprayuktau; tarasvinau vānararākṣasānām | balārṇavau sasvanatuḥ sabhīmaṃ; mahārṇavau dvāv iva bhinnavelau
Thus those two swift ones, engaged in battle — the two oceans of the armies of monkeys and rākṣasas — resounded fearfully, like two great seas with their shores burst.
इस प्रकार युद्ध में जुटे वे दोनों वेगवान् — वानरों और राक्षसों की सेनाओं के दो समुद्र — वैसे ही भयंकर रूप से गूँज उठे, जैसे तट टूटने पर दो महासागर।
Verse 33
विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं; महाबलं तं हरिपार्थिवेन । बलं समस्तं कपिराक्षसानाम्; उन्मत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव ॥
vināśitaṃ prekṣya virūpanetraṃ; mahābalaṃ taṃ haripārthivena | balaṃ samastaṃ kapirākṣasānām; unmattagaṅgāpratimaṃ babhūva
Seeing the mighty ill-eyed one destroyed by the monkey-king, the whole army of monkeys and rākṣasas became like the Gaṅgā in flood.
वानरराज सुग्रीव द्वारा उस महाबली विरूपाक्ष (विकृत नेत्र वाले) को नष्ट हुआ देखकर वानरों और राक्षसों की समूची सेना उमड़ती गंगा के समान हो उठी।