Sarga 83
Yuddha Kanda
42 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले । रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिवेदितम् ॥
ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule | rāvaṇaḥ karuṇaṃ śabdaṃ śuśrāva pariveditam
But Rāvaṇa heard the piteous, mournful sound of the afflicted rākṣasīs in Laṅkā, family by family.
किन्तु रावण ने लंका में घर-घर आर्त राक्षसियों के करुण, शोकपूर्ण शब्द को सुना।
Verse 2
स तु दीर्घं विनिश्वस्य मुहूर्तं ध्यानम् आस्थितः । बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः ॥
sa tu dīrghaṃ viniśvasya muhūrtaṃ dhyānam āsthitaḥ | babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ
Sighing long and remaining a moment in thought, Rāvaṇa became exceedingly enraged, terrible to behold.
लम्बी साँस खींचकर और क्षण भर ध्यान में स्थित रहकर रावण परम क्रुद्ध, भयंकर दीखने वाला हो गया।
Verse 3
संदश्य दशनैर् ओष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः । राक्षसैर् अपि दुर्दर्शः कालाग्निर् इव मूर्छितः ॥
saṃdaśya daśanair oṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ | rākṣasair api durdarśaḥ kālāgnir iva mūrchitaḥ
Biting his lip with his teeth, his eyes red with wrath, hard to look upon even by the rākṣasas, like the fire of doom ablaze,
दाँतों से ओठ चबाते हुए, क्रोध से लाल आँखों वाला, राक्षसों के लिए भी दुर्दर्श, प्रज्वलित प्रलयाग्नि के समान वह —
Verse 4
उवाच च समीपस्थान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः । भयाव्यक्तकथांस् तत्र निर्दहन्न् इव चक्षुषा ॥
uvāca ca samīpasthān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ | bhayāvyaktakathāṃs tatra nirdahann iva cakṣuṣā
the lord of rākṣasas spoke to the rākṣasas standing near — who spoke confusedly from fear — as if consuming them with his eye:
भय से अस्पष्ट बोलते पास खड़े राक्षसों को मानो आँखों से जलाता हुआ, राक्षसेश्वर ने वहाँ उनसे कहा —
Verse 5
महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसं । शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया ॥
mahodaraṃ mahāpārśvaṃ virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ | śīghraṃ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā
"Quickly tell Mahodara and Mahāpārśva and the rākṣasa Virūpākṣa, 'Let the armies go forth,' by my command."
"महोदर, महापार्श्व और राक्षस विरूपाक्ष से शीघ्र कहो — 'मेरी आज्ञा से सेनाएँ बाहर निकलें।'"
Verse 6
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास् ते भयार्दिताः । चोदयाम् आसुर् अव्यग्रान् राक्षसांस् तान् नृपाज्ञया ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasās te bhayārditāḥ | codayām āsur avyagrān rākṣasāṃs tān nṛpājñayā
Hearing those words of his, those rākṣasas, afflicted with fear, by the king's command urged on those other, unflustered rākṣasas.
उसका वह वचन सुनकर भय से पीड़ित वे राक्षस राजा की आज्ञा से उन अव्यग्र (स्थिर) राक्षसों को प्रेरित करने लगे।
Verse 7
ते तु सर्वे तथेत्य् उक्त्वा राक्षसा घोरदर्शनाः । कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे रावणाभिमुखा ययुः ॥
te tu sarve tathety uktvā rākṣasā ghoradarśanāḥ | kṛtasvastyayanāḥ sarve rāvaṇābhimukhā yayuḥ
And all those rākṣasas of terrible aspect, saying "So be it," having performed their benedictions, went forth facing Rāvaṇa.
"ऐसा ही हो" कहकर घोरदर्शन वे सारे राक्षस स्वस्तिवाचन (मंगलकर्म) करके रावण के सामने गए।
Verse 8
प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर् विजयकाङ्क्षिणः ॥
pratipūjya yathānyāyaṃ rāvaṇaṃ te mahārathāḥ | tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bhartur vijayakāṅkṣiṇaḥ
Having duly honoured Rāvaṇa, those great chariot-warriors all stood with folded palms, desiring their master's victory.
रावण का यथोचित सत्कार करके वे महारथी सभी हाथ जोड़कर, अपने स्वामी की विजय की कामना करते हुए खड़े हो गए।
Verse 9
अथोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्छितः । महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसं ॥
athovāca prahasyaitān rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ | mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ
Then Rāvaṇa, swooning with wrath, laughing, said to Mahodara and Mahāpārśva and the rākṣasa Virūpākṣa:
तब क्रोध से मूर्च्छित रावण ने हँसते हुए महोदर, महापार्श्व और राक्षस विरूपाक्ष से कहा —
Verse 10
अद्य बाणैर् धनुर्मुक्तैर् युगान्तादित्यसंनिभैः । राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसाधनम् ॥
adya bāṇair dhanurmuktair yugāntādityasaṃnibhaiḥ | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādhanam
"Today, with arrows loosed from my bow, like the suns at the end of an age, I shall dispatch Rāghava and Lakṣmaṇa to the realm of Yama.
"आज धनुष से छूटे, प्रलयकाल के सूर्यों के समान बाणों से मैं राघव और लक्ष्मण को यमलोक पहुँचा दूँगा।
Verse 11
खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस् तथा । करिष्यामि प्रतीकारम् अद्य शत्रुवधाद् अहम् ॥
kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitos tathā | kariṣyāmi pratīkāram adya śatruvadhād aham
Today I shall take requital for Khara, for Kumbhakarṇa, and for Prahasta and Indrajit, by the slaying of the foe.
आज मैं शत्रु के वध से खर, कुम्भकर्ण, तथा प्रहस्त और इन्द्रजित् का प्रतिकार (बदला) लूँगा।
Verse 12
नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागरः । प्रकाशत्वं गमिष्यामि मद्बाणजलदावृताः ॥
naivāntarikṣaṃ na diśo na nadyo nāpi sāgaraḥ | prakāśatvaṃ gamiṣyāmi madbāṇajaladāvṛtāḥ
Neither the sky, nor the quarters, nor the rivers, nor the ocean shall attain visibility — all shrouded by the storm-cloud of my arrows.
मेरे बाणरूपी मेघों से ढँककर न आकाश, न दिशाएँ, न नदियाँ, और न समुद्र ही प्रकाशमान रहेंगे।
Verse 13
अद्य वानरयूथानां तानि यूथानि भागशः । धनुःसमुद्राद् उद्भूतैर् मथिष्यामि शरोर्मिभिः ॥
adya vānarayūthānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ | dhanuḥsamudrād udbhūtair mathiṣyāmi śarormibhiḥ
Today I shall churn those troops of monkey-bands, division by division, with the arrow-waves risen from the ocean of my bow.
आज मैं वानरयूथों के उन यूथों को भाग-भागकर अपने धनुषरूपी समुद्र से उठी बाणरूपी तरंगों से मथ डालूँगा।
Verse 14
व्याकोशपद्मचक्राणि पद्मकेसरवर्चसाम् । अद्य यूथतटाकानि गजवत् प्रमथाम्य् अहम् ॥
vyākośapadmacakrāṇi padmakesaravarcasām | adya yūthataṭākāni gajavat pramathāmy aham
Today, like an elephant, I shall churn up the pond-like monkey troops, whose full-blown lotuses glow with the sheen of lotus-filaments.
A conceit: the monkey host is a lotus-pond (their faces the lotuses), and Rāvaṇa the elephant that churns it.
कमलकेसरों की कान्ति वाले, खिले कमलों के चक्र (समूह) वाले वानरयूथरूपी तालाबों को आज मैं गज के समान मथ डालूँगा।
Verse 15
सशरैर् अद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः । मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैर् इव पङ्कलैः ॥
saśarair adya vadanaiḥ saṃkhye vānarayūthapāḥ | maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālair iva paṅkalaiḥ
Today the monkey troop-leaders, their faces pierced with arrows in battle, shall adorn the earth like stalked lotuses in the mud.
आज युद्ध में बाणों से बिंधे मुखों वाले वानर यूथपति पृथ्वी को वैसे ही सुशोभित करेंगे, जैसे कीचड़ में नाल सहित कमल।
Verse 16
अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम् । मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतंशतम् ॥
adya yuddhapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām | muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃśatam
Today, with a single arrow loosed in battle, I shall split a hundred upon a hundred of the monkeys fierce in combat, fighters with trees.
आज युद्ध में प्रचण्ड, वृक्षों से लड़ने वाले वानरों में से मैं एक ही बाण छोड़कर सौ-सौ को बींध डालूँगा।
Verse 17
हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः । वधेनाद्य रिपोस् तासां कर्मोम्य् अस्रप्रमार्जनम् ॥
hato bhartā hato bhrātā yāsāṃ ca tanayā hatāḥ | vadhenādya ripos tāsāṃ karmomy asrapramārjanam
For those whose husbands are slain, whose brothers are slain, and whose sons are slain — today, by the slaying of the foe, I shall do for them the wiping away of tears.
जिनके पति मारे गए, भाई मारे गए, और पुत्र मारे गए — उनके लिए आज शत्रु के वध से मैं आँसू पोंछने का कार्य करूँगा।
Verse 18
अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर् गतचेतनैः । करोमि वानरैर् युद्धे यत्नावेक्ष्य तलां महीम् ॥
adya madbāṇanirbhinnaiḥ prakīrṇair gatacetanaiḥ | karomi vānarair yuddhe yatnāvekṣya talāṃ mahīm
Today I shall so strew the earth's surface with monkeys split by my arrows, scattered and senseless, that one must search to behold the ground.
The second line is compressed; the sense is that the earth will be so covered with slain monkeys that the ground itself can scarcely be seen.
आज मेरे बाणों से विदीर्ण, बिखरे, अचेत वानरों से मैं युद्ध में पृथ्वी के तल को ऐसा (ढँक) दूँगा कि भूमि प्रयत्न से ही देखी जा सके।
Verse 19
अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनो ऽपरे । सर्वांस् तांस् तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शरार्दितैः ॥
adya gomāyavo gṛdhrā ye ca māṃsāśino 'pare | sarvāṃs tāṃs tarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarārditaiḥ
Today the jackals, the vultures, and whatever other flesh-eaters there are — all those I shall gratify with the flesh of foes stricken by my arrows.
आज सियार, गीध, और जो अन्य मांसभक्षी हैं — उन सबको मैं अपने बाणों से आहत शत्रुओं के मांस से तृप्त कर दूँगा।
Verse 20
कल्प्यतां मे रथशीघ्रं क्षिप्रम् आनीयतां धनुः । अनुप्रयान्तु मां युद्धे ये ऽवशिष्टा निशाचराः ॥
kalpyatāṃ me rathaśīghraṃ kṣipram ānīyatāṃ dhanuḥ | anuprayāntu māṃ yuddhe ye 'vaśiṣṭā niśācarāḥ
Let my chariot be made ready at once; let the bow be swiftly brought. Let whatever night-rangers remain follow after me into battle."
मेरा रथ शीघ्र तैयार किया जाए; धनुष जल्दी लाया जाए। जो निशाचर शेष बचे हैं, वे युद्ध में मेरे पीछे चलें।"
Verse 21
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वो ऽब्रवीद् वचः । बलाध्यक्षान् स्थितांस् तत्र बलं संत्वर्यताम् इति ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā mahāpārśvo 'bravīd vacaḥ | balādhyakṣān sthitāṃs tatra balaṃ saṃtvaryatām iti
Hearing those words of his, Mahāpārśva spoke to the army-commanders standing there: "Let the army make haste."
उसका वह वचन सुनकर महापार्श्व ने वहाँ खड़े सेनापतियों से कहा — "सेना जल्दी करे।"
Verse 22
बलाध्यक्षास् तु संरब्धा राक्षसांस् तान् गृहाद् गृहात् । चोदयन्तः परिययुर् लङ्कां लघुपराक्रमाः ॥
balādhyakṣās tu saṃrabdhā rākṣasāṃs tān gṛhād gṛhāt | codayantaḥ pariyayur laṅkāṃ laghuparākramāḥ
The army-commanders, excited, urging on those rākṣasas from house to house, ranged about Laṅkā, swift of prowess.
आवेश में आए सेनापति उन राक्षसों को घर-घर से प्रेरित करते हुए फुर्तीले पराक्रम से लंका में घूमने लगे।
Verse 23
ततो मुहूर्तान् निष्पेतू राक्षसा भीमविक्रमाः । नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर् भुजैः ॥
tato muhūrtān niṣpetū rākṣasā bhīmavikramāḥ | nardanto bhīmavadanā nānāpraharaṇair bhujaiḥ
Then in a moment the rākṣasas of terrible prowess sprang forth, roaring, of terrible faces, with manifold weapons in their arms:
तब क्षण भर में भयंकर पराक्रमी राक्षस, गर्जना करते, भयंकर मुख वाले, भुजाओं में नाना प्रकार के आयुध लिए बाहर निकल पड़े —
Verse 24
असिभिः पट्टसैः शूलैर् गलाभिर् मुसलैर् हलैः । शक्तिभिस् तीक्ष्णधाराभिर् महद्भिः कूटमुद्गरैः ॥
asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlair galābhir musalair halaiḥ | śaktibhis tīkṣṇadhārābhir mahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ
with swords, paṭṭasas, spears, bludgeons, pestles, and plows, with sharp-edged lances and great iron mallets,
खड्गों, पट्टिशों, शूलों, गलों (बल्लमों), मूसलों और हलों से, तीखी धार वाली शक्तियों और विशाल कूट-मुद्गरों से,
Verse 25
यष्टिभिर् विमलैश् चक्रैर् निशितैश् च परश्वधैः । भिण्डिपालैः शतघ्नीभिर् अन्यैश् चापि वरायुधैः ॥
yaṣṭibhir vimalaiś cakrair niśitaiś ca paraśvadhaiḥ | bhiṇḍipālaiḥ śataghnībhir anyaiś cāpi varāyudhaiḥ
with staves, polished discuses, and sharp axes, with slung javelins, śataghnīs, and other excellent weapons too.
लाठियों, निर्मल चक्रों और तीखे फरसों से, भिन्दिपालों, शतघ्नियों और अन्य श्रेष्ठ आयुधों से भी।
Verse 26
अथानयन् बलाध्यक्षाश् चत्वारो रावणाज्ञया । द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम् ॥
athānayan balādhyakṣāś catvāro rāvaṇājñayā | drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham
Then the four army-commanders, by Rāvaṇa's command, swiftly brought the chariot, furnished with a charioteer and yoked with eight horses.
तब रावण की आज्ञा से चारों सेनापति शीघ्र ही सारथि से युक्त, आठ घोड़ों से जुता रथ ले आए।
Verse 27
आरुरोह रथं दिव्यं दीप्यमानं स्वतेजसा । रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद् दारयन्न् इव मेदिनीम् ॥
āruroha rathaṃ divyaṃ dīpyamānaṃ svatejasā | rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryād dārayann iva medinīm
Rāvaṇa mounted that divine chariot, blazing with its own splendour, as if splitting the earth by the gravity of his spirit.
रावण अपने तेज से देदीप्यमान उस दिव्य रथ पर, अपने सत्त्व की गम्भीरता से मानो पृथ्वी को विदीर्ण करता हुआ, चढ़ा।
Verse 28
रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ । विरूपाक्षश् च दुर्धर्षो रथान् आरुरुहुस् तदा ॥
rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau | virūpākṣaś ca durdharṣo rathān āruruhus tadā
Permitted by Rāvaṇa, Mahāpārśva and Mahodara, and the invincible Virūpākṣa, then mounted their chariots.
रावण की अनुमति पाकर महापार्श्व और महोदर, तथा दुर्जेय विरूपाक्ष तब अपने-अपने रथों पर चढ़े।
Verse 29
ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दत इव मेदिनीम् । नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर् जयकाङ्क्षिणः ॥
te tu hṛṣṭā vinardanto bhindata iva medinīm | nādaṃ ghoraṃ vimuñcanto niryayur jayakāṅkṣiṇaḥ
Those rākṣasas, exulting, roaring as if cleaving the earth, loosing a terrible cry, went forth longing for victory.
हर्षित होकर, मानो पृथ्वी को विदीर्ण करते हुए गर्जना करते, घोर नाद छोड़ते वे विजय के इच्छुक होकर बाहर निकले।
Verse 30
ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर् वृतः । निर्ययाव् उद्यतधनुः कालान्तकयमोमपः ॥
tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalair vṛtaḥ | niryayāv udyatadhanuḥ kālāntakayamomapaḥ
Then the radiant Rāvaṇa, surrounded by the forces of the rākṣasa host, went forth to battle, his bow upraised, like Yama the Ender at the hour of doom.
तब तेजस्वी रावण राक्षससेनाओं से घिरकर, धनुष उठाए, प्रलयकाल के यमराज के समान युद्ध के लिए निकला।
Verse 31
ततः प्रजवनाश्वेन रथेन स महारथः । द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥
tataḥ prajavanāśvena rathena sa mahārathaḥ | dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau
Then that great chariot-warrior went forth with his swift-horsed chariot by that gate where Rāma and Lakṣmaṇa were.
तब वह महारथी अत्यन्त वेगवान् घोड़ों वाले रथ से उस द्वार से बाहर निकला, जहाँ वे राम और लक्ष्मण थे।
Verse 32
ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश् च तिमिरावृताः । द्विजाश् च नेदुर् घोराश् च संचचाल च मेदिनी ॥
tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaś ca timirāvṛtāḥ | dvijāś ca nedur ghorāś ca saṃcacāla ca medinī
Then the sun lost its light, and the quarters were wrapped in gloom; the birds cried dreadfully, and the earth quaked.
तब सूर्य की प्रभा नष्ट हो गई और दिशाएँ अन्धकार से ढँक गईं; पक्षी भयंकर रूप से चीखने लगे और पृथ्वी काँप उठी।
Verse 33
ववर्ष रुधिरं देवश् चस्खलुश् च तुरंगमाः । ध्वजाग्रे न्यपतद् गृध्रो विनेदुश् चाशिवं शिवाः ॥
vavarṣa rudhiraṃ devaś caskhaluś ca turaṃgamāḥ | dhvajāgre nyapatad gṛdhro vineduś cāśivaṃ śivāḥ
The sky rained blood, and the horses stumbled; a vulture alighted on the banner-top, and the jackals howled inauspiciously.
आकाश ने रक्त बरसाया और घोड़े लड़खड़ा गए; ध्वजा के अग्रभाग पर गीध आ बैठा और सियार अमंगल रूप से चिल्लाने लगे।
Verse 34
नयनं चास्फुरद् वामं सव्यो बाहुर् अकम्पत । विवर्णवदनश् चासीत् किं चिद् अभ्रश्यत स्वरः ॥
nayanaṃ cāsphurad vāmaṃ savyo bāhur akampata | vivarṇavadanaś cāsīt kiṃ cid abhraśyata svaraḥ
His left eye throbbed, his left arm trembled, his face grew pale, and his voice faltered somewhat.
उसकी बाईं आँख फड़की, बाईं भुजा काँपी, मुख विवर्ण (पीला) हो गया, और स्वर कुछ लड़खड़ा गया।
Verse 35
ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः । रणे निधनशंसीनि रूपाण्य् एतानि जज्ञिरे ॥
tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ | raṇe nidhanaśaṃsīni rūpāṇy etāni jajñire
Then, as the ten-necked rākṣasa sallied forth to battle, these forms foreboding death in the fight appeared.
तब युद्ध के लिए निकलते दशग्रीव राक्षस के समक्ष रण में मृत्यु की सूचना देने वाले ये रूप प्रकट हुए।
Verse 36
अन्तरिक्षात् पपातोल्का निर्घातसमनिस्वना । विनेदुर् अशिवं गृध्रा वायसैर् अनुनादिताः ॥
antarikṣāt papātolkā nirghātasamanisvanā | vinedur aśivaṃ gṛdhrā vāyasair anunāditāḥ
From the sky fell a meteor with a sound like a thunderclap; the vultures cried inauspiciously, echoed by the crows.
आकाश से वज्रपात के समान शब्द करती उल्का गिरी; गीध अमंगल रूप से चिल्लाए, कौओं ने उनका स्वर दोहराया।
Verse 37
एतान् अचिन्तयन् घोरान् उत्पातान् समुपस्थितान् । निर्ययौ रावणो मोहाद् वधार्थी कालचोदितः ॥
etān acintayan ghorān utpātān samupasthitān | niryayau rāvaṇo mohād vadhārthī kālacoditaḥ
Heedless of these terrible portents that had arisen, Rāvaṇa went forth out of delusion, seeking slaughter, driven on by his doom.
उपस्थित हुए इन भयंकर उत्पातों की चिन्ता न करके रावण मोह से, वध का इच्छुक होकर, काल से प्रेरित होकर निकल पड़ा।
Verse 38
तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम् । वानराणाम् अपि चमूर् युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥
teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām | vānarāṇām api camūr yuddhāyaivābhyavartata
At the sound of the chariots of those great-souled rākṣasas, the army of monkeys too advanced for battle.
उन महात्मा राक्षसों के रथों की ध्वनि से वानरों की सेना भी युद्ध के लिए ही आगे बढ़ी।
Verse 39
तेषां सुतुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम् । अन्योन्यम् आह्वयानानां क्रुद्धानां जयम् इच्छताम् ॥
teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām | anyonyam āhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayam icchatām
There arose a most tumultuous battle of those monkeys and rākṣasas, challenging one another, enraged, desiring victory.
एक-दूसरे को ललकारते, क्रुद्ध, विजय के इच्छुक उन वानरों और राक्षसों का अत्यन्त तुमुल युद्ध हुआ।
Verse 40
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः । वानराणाम् अनीकेषु चकार कदनं महत् ॥
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | vānarāṇām anīkeṣu cakāra kadanaṃ mahat
Then the enraged ten-necked one, with arrows adorned with gold, wrought great slaughter among the monkey-divisions.
तब क्रुद्ध दशग्रीव ने स्वर्णभूषित बाणों से वानरों की सेनाओं में महान् संहार किया।
Verse 41
निकृत्तशिरसः के चिद् रावणेन वलीमुखाः । निरुच्छ्वासा हताः के चित् के चित् पार्श्वेषु दारिताः । के चिद् विभिन्नशिरसः के चिच् चक्षुर्विवर्जिताः ॥
nikṛttaśirasaḥ ke cid rāvaṇena valīmukhāḥ | nirucchvāsā hatāḥ ke cit ke cit pārśveṣu dāritāḥ | ke cid vibhinnaśirasaḥ ke cic cakṣurvivarjitāḥ
Some of the monkeys had their heads cut off by Rāvaṇa; some were slain, breathless; some were split in the flanks; some had cloven heads; some were bereft of eyes.
रावण द्वारा कुछ वानरों के सिर काट डाले गए; कुछ श्वासहीन होकर मारे गए; कुछ पार्श्वों में विदीर्ण हुए; कुछ के सिर फट गए; कुछ आँखों से रहित हो गए।
Verse 42
दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो; यतो यतो ऽभ्येति रथेन संख्ये । ततस् ततस् तस्य शरप्रवेगं; सोढुं न शेकुर् हरियूथपास् ते ॥
daśānanaḥ krodhavivṛttanetro; yato yato 'bhyeti rathena saṃkhye | tatas tatas tasya śarapravegaṃ; soḍhuṃ na śekur hariyūthapās te
The ten-faced one, his eyes rolling with wrath — wherever he came with his chariot in the fight, there those monkey troop-leaders could not endure the force of his arrows.
क्रोध से घूमती आँखों वाला वह दशमुख रावण युद्ध में जिधर-जिधर रथ से आता, उधर-उधर वे वानर यूथपति उसके बाणों के वेग को न सह सके।