Sarga 82
Yuddha Kanda
39 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तानि नागसहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् । रथानां चाग्निवर्णानां सध्वजानां सहस्रशः ॥
tāni nāgasahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām | rathānāṃ cāgnivarṇānāṃ sadhvajānāṃ sahasraśaḥ
Those thousands of elephants, and of mounted horses, and of fire-coloured chariots with their banners, by the thousand —
वे हजारों हाथी, और सवार सहित हजारों घोड़े, और ध्वजाओं सहित अग्नि के रंग के हजारों रथ —
Verse 2
राक्षसानां सहस्राणि गदापरिघयोधिनाम् । काञ्चनध्वजचित्राणां शूराणां कामरूपिणाम् ॥
rākṣasānāṃ sahasrāṇi gadāparighayodhinām | kāñcanadhvajacitrāṇāṃ śūrāṇāṃ kāmarūpiṇām
and thousands of rākṣasas, fighters with maces and iron bars, bright with golden banners, heroic, able to take any form at will —
और गदा तथा परिघ से लड़ने वाले, स्वर्णध्वजों से विचित्र, शूर, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले हजारों राक्षस —
Verse 3
निहतानि शरैस् तीक्ष्णैस् तप्तकाञ्चनभूषणैः । रावणेन प्रयुक्तानि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
nihatāni śarais tīkṣṇais taptakāñcanabhūṣaṇaiḥ | rāvaṇena prayuktāni rāmeṇākliṣṭakarmaṇā
all were slain by sharp arrows adorned with refined gold, the rākṣasas sent forth by Rāvaṇa, by Rāma of unwearied deeds.
रावण द्वारा भेजे गए वे सब अनायास कर्म करने वाले राम द्वारा तपाए हुए स्वर्ण से सजे तीखे बाणों से मार डाले गए।
Verse 4
दृष्ट्वा श्रुत्वा च संभ्रान्ता हतशेषा निशाचराः । राक्षस्यश् च समागम्य दीनाश् चिन्तापरिप्लुताः ॥
dṛṣṭvā śrutvā ca saṃbhrāntā hataśeṣā niśācarāḥ | rākṣasyaś ca samāgamya dīnāś cintāpariplutāḥ
Having seen and heard this, terrified, the surviving night-rangers, and the rākṣasīs coming together, wretched and flooded with anxiety,
यह देखकर और सुनकर घबराए हुए संहार से बचे निशाचर, और राक्षसियाँ एकत्र होकर, दीन और चिन्ता से व्याप्त होकर,
Verse 5
विधवा हतपुत्राश् च क्रोशन्त्यो हतबान्धवाः । राक्षस्यः सह संगम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन् ॥
vidhavā hataputrāś ca krośantyo hatabāndhavāḥ | rākṣasyaḥ saha saṃgamya duḥkhārtāḥ paryadevayan
widowed, their sons slain, wailing, their kinsmen slain, the rākṣasīs, having come together, afflicted with grief, lamented:
विधवा, जिनके पुत्र मारे गए थे, रुदन करती हुई, जिनके बान्धव मारे गए थे — वे राक्षसियाँ एकत्र होकर दुःख से पीड़ित होकर विलाप करने लगीं —
Verse 6
कथं शूर्पणखा वृद्धा कराला निर्णतोदरी । आससाद वने रामं कन्दर्पम् इव रूपिणम् ॥
kathaṃ śūrpaṇakhā vṛddhā karālā nirṇatodarī | āsasāda vane rāmaṃ kandarpam iva rūpiṇam
"How did Śūrpaṇakhā, aged, hideous, pot-bellied, approach Rāma in the forest — Rāma, who was like Kandarpa in his form,
"वृद्धा, कराल (विकराल), निकले हुए पेट वाली शूर्पणखा ने वन में कामदेव के समान रूप वाले राम के पास कैसे पहुँची,
Verse 7
सुकुमारं महासत्त्वं सर्वभूतहिते रतम् । तं दृष्ट्वा लोकवध्या सा हीनरूपा प्रकामिता ॥
sukumāraṃ mahāsattvaṃ sarvabhūtahite ratam | taṃ dṛṣṭvā lokavadhyā sā hīnarūpā prakāmitā
delicate, of great spirit, devoted to the welfare of all beings? Seeing him, she, worthy of the world's condemnation, of ugly form, became smitten with desire.
जो सुकुमार, महान् साहसी, समस्त प्राणियों के हित में रत थे? उन्हें देखकर वह लोकनिन्द्या, कुरूपा, काम से पीड़ित हो गई।
Verse 8
कथं सर्वगुणैर् हीना गुणवन्तं महौजसं । सुमुखं दुर्मुखी रामं कामयाम् आस राक्षसी ॥
kathaṃ sarvaguṇair hīnā guṇavantaṃ mahaujasaṃ | sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ kāmayām āsa rākṣasī
How did she, bereft of all virtues, lust after the virtuous, greatly vigorous, fair-faced Rāma — she, that ill-faced rākṣasī?
समस्त गुणों से हीन उस दुर्मुखी राक्षसी ने गुणवान्, महाओजस्वी, सुन्दर मुख वाले राम की कामना कैसे की?
Verse 9
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वात् पलिनी श्वेतमूर्धजा । अकार्यम् अपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ॥
janasyāsyālpabhāgyatvāt palinī śvetamūrdhajā | akāryam apahāsyaṃ ca sarvalokavigarhitam
Through the small fortune of us, her people, that aged, white-headed one wrought a deed improper, ridiculous, and censured by all the world —
हम लोगों के अल्प भाग्य के कारण उस वृद्धा, श्वेतकेशी ने अनुचित, उपहासास्पद और समस्त लोक द्वारा निन्दित —
Verse 10
राक्षसानां विनाशाय दूषणस्य खरस्य च । चकाराप्रतिरूपा सा राघवस्य प्रधर्षणम् ॥
rākṣasānāṃ vināśāya dūṣaṇasya kharasya ca | cakārāpratirūpā sā rāghavasya pradharṣaṇam
for the destruction of the rākṣasas, and of Dūṣaṇa and Khara, that unseemly one wrought the assault upon Rāghava.
राक्षसों के विनाश के लिए, और दूषण तथा खर के विनाश के लिए — उस अशोभन (स्त्री) ने राघव पर आक्रमण (का कारण) किया।
Verse 11
तन् निमित्तम् इदं वैरं रावणेन कृतं महत् । वधाय नीता सा सीता दशग्रीवेण रक्षसा ॥
tan nimittam idaṃ vairaṃ rāvaṇena kṛtaṃ mahat | vadhāya nītā sā sītā daśagrīveṇa rakṣasā
On that account this great enmity was made by Rāvaṇa; Sītā was carried off by the ten-necked rākṣasa, only to bring about his own destruction.
उसी के कारण रावण ने यह महान् वैर किया; और दशग्रीव राक्षस ने अपने ही विनाश के लिए उस सीता का हरण किया।
Verse 12
न च सीतां दशग्रीवः प्राप्नोति जनकात्मजाम् । बद्धं बलवता वैरम् अक्षयं राघवेण ह ॥
na ca sītāṃ daśagrīvaḥ prāpnoti janakātmajām | baddhaṃ balavatā vairam akṣayaṃ rāghaveṇa ha
And the ten-necked one does not win Sītā, the daughter of Janaka; rather an undying enmity has been contracted with the mighty Rāghava.
और दशग्रीव जनकपुत्री सीता को पाता तो नहीं; उलटे उसने महाबली राघव से अक्षय वैर बाँध लिया।
Verse 13
वैदेहीं प्रार्थयानं तं विराधं प्रेक्ष्य राक्षसं । हतम् एकेन रामेण पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥
vaidehīṃ prārthayānaṃ taṃ virādhaṃ prekṣya rākṣasaṃ | hatam ekena rāmeṇa paryāptaṃ tannidarśanam
Beholding that rākṣasa Virādha, who sought the daughter of Videha, slain by Rāma single-handed — that example is enough.
वैदेही की कामना करते उस राक्षस विराध को अकेले राम द्वारा मारा गया देखकर — वही उदाहरण पर्याप्त है।
Verse 14
चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । निहतानि जनस्थाने शरैर् अग्निशिखोपमैः ॥
caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | nihatāni janasthāne śarair agniśikhopamaiḥ
Fourteen thousand rākṣasas of terrible deeds were slain at Janasthāna by arrows like flame-tongues — that example is enough.
भयंकर कर्म वाले चौदह हजार राक्षस जनस्थान में अग्निशिखा के समान बाणों से मार डाले गए।
Verse 15
खरश् च निहतः संख्ये दूषणस् त्रिशिरास् तथा । शरैर् आदित्यसंकाशैः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥
kharaś ca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇas triśirās tathā | śarair ādityasaṃkāśaiḥ paryāptaṃ tannidarśanam
And Khara was slain in battle, and Dūṣaṇa and Triśiras likewise, by arrows resembling the sun — that example is enough.
और खर युद्ध में मारा गया, तथा दूषण और त्रिशिरा भी, सूर्य के समान तेजस्वी बाणों से — वही उदाहरण पर्याप्त है।
Verse 16
हतो योजनबाहुश् च कबन्धो रुधिराशनः । क्रोधार्तो विनदन् सो ऽथ पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥
hato yojanabāhuś ca kabandho rudhirāśanaḥ | krodhārto vinadan so 'tha paryāptaṃ tannidarśanam
And Kabandha the blood-eater, with arms a yojana long, was slain, roaring, afflicted with wrath — that example is enough.
और एक योजन लम्बी भुजाओं वाला, रक्त खाने वाला कबन्ध, क्रोध से पीड़ित होकर गर्जना करता हुआ मारा गया — वही उदाहरण पर्याप्त है।
Verse 17
जघान बलिनं रामः सहस्रनयनात्मजम् । बालिनं मेघसंकाशं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥
jaghāna balinaṃ rāmaḥ sahasranayanātmajam | bālinaṃ meghasaṃkāśaṃ paryāptaṃ tannidarśanam
Rāma slew the mighty Vālin, son of the Thousand-eyed, who resembled a cloud — that example is enough.
राम ने मेघ के समान विशाल, सहस्राक्ष (इन्द्र) के पुत्र बलवान् वालि को मार डाला — वही उदाहरण पर्याप्त है।
Verse 18
ऋश्यमूके वसञ् शैले दीनो भग्नमनोरथः । सुग्रीवः स्थापितो राज्ये पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥
ṛśyamūke vasañ śaile dīno bhagnamanorathaḥ | sugrīvaḥ sthāpito rājye paryāptaṃ tannidarśanam
Sugrīva, dwelling wretched on Mount Ṛśyamūka, his hopes broken, was established in the kingdom — that example is enough.
ऋश्यमूक पर्वत पर रहते हुए दीन, जिसके मनोरथ भग्न हो गए थे, ऐसे सुग्रीव को राज्य पर प्रतिष्ठित किया गया — वही उदाहरण पर्याप्त है।
Verse 19
धर्मार्थसहितं वाक्यं सर्वेषां रक्षसां हितम् । युक्तं विभीषणेनोक्तं मोहात् तस्य न रोचते ॥
dharmārthasahitaṃ vākyaṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ hitam | yuktaṃ vibhīṣaṇenoktaṃ mohāt tasya na rocate
The words spoken by Vibhīṣaṇa, joined with dharma and artha, salutary to all the rākṣasas and fitting — out of delusion they please him not.
धर्म और अर्थ से युक्त, समस्त राक्षसों के हितकारी, उचित वचन, जो विभीषण ने कहे थे, वे मोह के कारण उसे अच्छे नहीं लगते।
Verse 20
विभीषणवचः कुर्याद् यदि स्म धनदानुजः । श्मशानभूता दुःखार्ता नेयं लङ्का पुरी भवेत् ॥
vibhīṣaṇavacaḥ kuryād yadi sma dhanadānujaḥ | śmaśānabhūtā duḥkhārtā neyaṃ laṅkā purī bhavet
Had the younger brother of the Wealth-giver acted on Vibhīṣaṇa's word, this city of Laṅkā would not have become a cremation-ground, afflicted with grief.
यदि कुबेर का अनुज विभीषण के वचन पर आचरण करता, तो यह लंका नगरी श्मशानभूत और दुःख से पीड़ित न होती।
Verse 21
कुम्भकर्णं हतं श्रुत्वा राघवेण महाबलम् । प्रियं चेन्द्रजितं पुत्रं रावणो नावबुध्यते ॥
kumbhakarṇaṃ hataṃ śrutvā rāghaveṇa mahābalam | priyaṃ cendrajitaṃ putraṃ rāvaṇo nāvabudhyate
Hearing that the mighty Kumbhakarṇa was slain by Rāghava, and his dear son Indrajit, Rāvaṇa still does not come to his senses.
राघव द्वारा महाबली कुम्भकर्ण को, और अपने प्रिय पुत्र इन्द्रजित् को मारा गया सुनकर भी रावण होश में नहीं आता।
Verse 22
मम पुत्रो मम भ्राता मम भर्ता रणे हतः । इत्य् एवं श्रूयते शब्दो राक्षसानां कुले कुले ॥
mama putro mama bhrātā mama bhartā raṇe hataḥ | ity evaṃ śrūyate śabdo rākṣasānāṃ kule kule
'My son, my brother, my husband slain in battle!' — thus is the cry heard among the rākṣasas, family by family.
'मेरा पुत्र, मेरा भाई, मेरा पति युद्ध में मारा गया!' — इस प्रकार राक्षसों के घर-घर में यह शब्द सुनाई दे रहा है।
Verse 23
रथाश् चाश्वाश् च नागाश् च हताः शतसहस्रशः । रणे रामेण शूरेण राक्षसाश् च पदातयः ॥
rathāś cāśvāś ca nāgāś ca hatāḥ śatasahasraśaḥ | raṇe rāmeṇa śūreṇa rākṣasāś ca padātayaḥ
Chariots and horses and elephants slain by the hundred-thousand, and the rākṣasa foot-soldiers, in battle by the heroic Rāma.
शूर राम द्वारा युद्ध में रथ, घोड़े और हाथी सैकड़ों-हजारों की संख्या में मारे गए, और राक्षस पैदल सैनिक भी।
Verse 24
रुद्रो वा यदि वा विष्णुर् महेन्द्रो वा शतक्रतुः । हन्ति नो रामरूपेण यदि वा स्वयम् अन्तकः ॥
rudro vā yadi vā viṣṇur mahendro vā śatakratuḥ | hanti no rāmarūpeṇa yadi vā svayam antakaḥ
Whether it be Rudra, or Viṣṇu, or great Indra of the hundred sacrifices, who slays us in the form of Rāma, or else the Ender himself —
चाहे रुद्र हों, या विष्णु, या शतक्रतु महेन्द्र, जो राम के रूप में हमें मार रहे हैं, अथवा साक्षात् यमराज ही —
Verse 25
हतप्रवीरा रामेण निराशा जीविते वयम् । अपश्यन्त्यो भयस्यान्तम् अनाथा विलपामहे ॥
hatapravīrā rāmeṇa nirāśā jīvite vayam | apaśyantyo bhayasyāntam anāthā vilapāmahe
our heroes slain by Rāma, despairing of life, seeing no end to our fear, we helpless ones lament.
राम द्वारा हमारे वीर मारे जाकर, जीवन से निराश होकर, भय का अन्त न देखती हुई हम अनाथ (स्त्रियाँ) विलाप कर रही हैं।
Verse 26
रामहस्ताद् दशग्रीवः शूरो दत्तवरो युधि । इदं भयं महाघोरम् उत्पन्नं नावबुध्यते ॥
rāmahastād daśagrīvaḥ śūro dattavaro yudhi | idaṃ bhayaṃ mahāghoram utpannaṃ nāvabudhyate
The ten-necked hero, granted his boon, does not perceive this most dreadful danger that has arisen from Rāma's hand in battle.
वरदान पाया हुआ शूर दशग्रीव राम के हाथ से युद्ध में उत्पन्न इस अत्यन्त घोर भय को नहीं समझता।
Verse 27
न देवा न च गन्धर्वा न पिशाचा न राकसाः । उपसृष्टं परित्रातुं शक्ता रामेण संयुगे ॥
na devā na ca gandharvā na piśācā na rākasāḥ | upasṛṣṭaṃ paritrātuṃ śaktā rāmeṇa saṃyuge
Neither gods, nor gandharvas, nor piśācas, nor rākṣasas are able to save one assailed by Rāma in combat.
न देव, न गन्धर्व, न पिशाच, न राक्षस — युद्ध में राम द्वारा आक्रान्त व्यक्ति को बचाने में समर्थ हैं।
Verse 28
उत्पाताश् चापि दृश्यन्ते रावणस्य रणे रणे । कथयिष्यन्ति रामेण रावणस्य निबर्हणम् ॥
utpātāś cāpi dṛśyante rāvaṇasya raṇe raṇe | kathayiṣyanti rāmeṇa rāvaṇasya nibarhaṇam
And portents too are seen concerning Rāvaṇa, battle after battle; they will foretell Rāvaṇa's destruction by Rāma.
और रावण के विषय में युद्ध-दर-युद्ध में अपशकुन भी दिखाई दे रहे हैं; वे राम द्वारा रावण के विनाश को बतला देंगे।
Verse 29
पितामहेन प्रीतेन देवदानवराक्षसैः । रावणस्याभयं दत्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥
pitāmahena prītena devadānavarākṣasaiḥ | rāvaṇasyābhayaṃ dattaṃ mānuṣebhyo na yācitam
By the gratified Grandsire, immunity was given to Rāvaṇa from gods, dānavas, and rākṣasas; but it was not sought from men.
प्रसन्न पितामह ने रावण को देवों, दानवों और राक्षसों से अभय दिया था; किन्तु मनुष्यों से (अभय) नहीं माँगा गया था।
Verse 30
तद् इदं मानुषान् मन्ये प्राप्तं निःसंशयं भयम् । जीवितान्तकरं घोरं रक्षसां रावणस्य च ॥
tad idaṃ mānuṣān manye prāptaṃ niḥsaṃśayaṃ bhayam | jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rakṣasāṃ rāvaṇasya ca
Therefore I think this danger, coming from men, has without doubt arrived — dreadful, life-ending, for the rākṣasas and for Rāvaṇa.
इसलिए मैं मानती हूँ कि यह मनुष्य से आया हुआ भय निःसन्देह आ पहुँचा है — राक्षसों के और रावण के लिए भयंकर, प्राणान्तकारी।
Verse 31
पीड्यमानास् तु बलिना वरदानेन रक्षसा । दीप्तैस् तपोभिर् विबुधाः पितामहम् अपूजयन् ॥
pīḍyamānās tu balinā varadānena rakṣasā | dīptais tapobhir vibudhāḥ pitāmaham apūjayan
Being oppressed by that mighty, boon-granted rākṣasa, the gods, with blazing austerities, worshipped the Grandsire.
वरदान से बलवान् उस राक्षस द्वारा पीड़ित होकर देवों ने प्रज्वलित तपस्याओं से पितामह की आराधना की।
Verse 32
देवतानां हितार्थाय महात्मा वै पितामहः । उवाच देवताः सर्वा इदं तुष्टो महद् वचः ॥
devatānāṃ hitārthāya mahātmā vai pitāmahaḥ | uvāca devatāḥ sarvā idaṃ tuṣṭo mahad vacaḥ
For the welfare of the gods, the great-souled Grandsire, gratified, spoke this great word to all the gods:
देवताओं के हित के लिए महात्मा पितामह ने प्रसन्न होकर समस्त देवताओं से यह महान् वचन कहा —
Verse 33
अद्य प्रभृति लोकांस् त्रीन् सर्वे दानवराक्षसाः । भयेन प्रावृता नित्यं विचरिष्यन्ति शाश्वतम् ॥
adya prabhṛti lokāṃs trīn sarve dānavarākṣasāḥ | bhayena prāvṛtā nityaṃ vicariṣyanti śāśvatam
'From today onward, all the dānavas and rākṣasas shall range the three worlds forever, ever wrapped in fear.'
'आज से समस्त दानव और राक्षस तीनों लोकों में सदा भय से व्याप्त होकर शाश्वत रूप से विचरेंगे।'
Verse 34
दैवतैस् तु समागम्य सर्वैश् चेन्द्रपुरोगमैः । वृषध्वजस् त्रिपुरहा महादेवः प्रसादितः ॥
daivatais tu samāgamya sarvaiś cendrapurogamaiḥ | vṛṣadhvajas tripurahā mahādevaḥ prasāditaḥ
And the gods, having come together, all with Indra at their head, propitiated the bull-bannered one, destroyer of Tripura, Mahādeva.
और इन्द्र को आगे करके सभी देवताओं ने एकत्र होकर वृषध्वज, त्रिपुरारि महादेव को प्रसन्न किया।
Verse 35
प्रसन्नस् तु महादेवो देवान् एतद् वचो ऽब्रवीत् । उत्पत्स्यति हितार्थं वो नारी रक्षःक्षयावहा ॥
prasannas tu mahādevo devān etad vaco 'bravīt | utpatsyati hitārthaṃ vo nārī rakṣaḥkṣayāvahā
Gratified, Mahādeva spoke this word to the gods: 'For your welfare there shall be born a woman who will bring about the destruction of the rākṣasas.'
प्रसन्न होकर महादेव ने देवों से यह वचन कहा — 'तुम्हारे हित के लिए एक नारी उत्पन्न होगी, जो राक्षसों के विनाश को लाने वाली होगी।'
Verse 36
एषा देवैः प्रयुक्ता तु क्षुद् यथा दानवान् पुरा । भक्षयिष्यति नः सीता राक्षसघ्नी सरावणान् ॥
eṣā devaiḥ prayuktā tu kṣud yathā dānavān purā | bhakṣayiṣyati naḥ sītā rākṣasaghnī sarāvaṇān
This Sītā, employed by the gods — like the hunger sent against the dānavas of old — slayer of rākṣasas, will devour us together with Rāvaṇa.
देवों द्वारा नियुक्त यह सीता, पूर्वकाल में दानवों के विरुद्ध भेजी गई भूख के समान, राक्षसघातिनी होकर हमें रावण सहित निगल जाएगी।
Verse 37
रावणस्यापनीतेन दुर्विनीतस्य दुर्मतेः । अयं निष्टानको घोरः शोकेन समभिप्लुतः ॥
rāvaṇasyāpanītena durvinītasya durmateḥ | ayaṃ niṣṭānako ghoraḥ śokena samabhiplutaḥ
Through the misconduct of the ill-bred, evil-minded Rāvaṇa, this dreadful wailing, overwhelmed with grief, has arisen.
दुर्विनीत, दुर्बुद्धि रावण के दुराचार से शोक में डूबा हुआ यह घोर विलाप उठा है।
Verse 38
तं न पश्यामहे लोके यो नः शरणदो भवेत् । राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ॥
taṃ na paśyāmahe loke yo naḥ śaraṇado bhavet | rāghaveṇopasṛṣṭānāṃ kāleneva yugakṣaye
We do not see in the world one who would be a refuge-giver to us, assailed by Rāghava as by Time at the destruction of an age.
हम उस व्यक्ति को लोक में नहीं देखतीं, जो हमारा शरणदाता हो — हम राघव द्वारा युगान्त में काल (मृत्यु) के समान आक्रान्त (स्त्रियों) का।"
Verse 39
इतीव सर्वा रजनीचरस्त्रियः; परस्परं संपरिरभ्य बाहुभिः । विषेदुर् आर्तातिभयाभिपीडिता; विनेदुर् उच्चैश् च तदा सुदारुणम् ॥
itīva sarvā rajanīcarastriyaḥ; parasparaṃ saṃparirabhya bāhubhiḥ | viṣedur ārtātibhayābhipīḍitā; vinedur uccaiś ca tadā sudāruṇam
Thus all the women of the night-rangers, embracing one another with their arms, sank down, afflicted and tormented by extreme fear, and then cried aloud most dreadfully.
इस प्रकार समस्त निशाचर-स्त्रियाँ एक-दूसरे को भुजाओं से आलिंगन करके, आर्त और अत्यधिक भय से पीड़ित होकर विषण्ण हो गईं, और तब ऊँचे स्वर में अत्यन्त भयंकर रूप से विलाप करने लगीं।