Sarga 76
Yuddha Kanda
34 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः शरं दाशरथिः संधायामित्रकर्शनः । ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥
tataḥ śaraṃ dāśarathiḥ saṃdhāyāmitrakarśanaḥ | sasarja rākṣasendrāya kruddhaḥ sarpa iva śvasan
Then Daśaratha's son, tormentor of foes, fitting an arrow, loosed it at the rākṣasa king, enraged, hissing like a serpent.
तब शत्रुसंतापक दशरथपुत्र ने बाण सँधाकर, क्रुद्ध होकर, फुफकारते सर्प के समान राक्षसेन्द्र पर उसे छोड़ा।
Verse 2
तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा रावणात्मजः । विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत ॥
tasya jyātalanirghoṣaṃ sa śrutvā rāvaṇātmajaḥ | vivarṇavadano bhūtvā lakṣmaṇaṃ samudaikṣata
Hearing the twang of his bowstring upon the arm-guard, that son of Rāvaṇa, his face grown pale, gazed upon Lakṣmaṇa.
उसके धनुष की टंकार सुनकर वह रावणपुत्र मुख विवर्ण (पीला) करके लक्ष्मण की ओर ताकने लगा।
Verse 3
तं विषण्णमुखं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम् । सौमित्रिं युद्धसंसक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ॥
taṃ viṣaṇṇamukhaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ rāvaṇātmajam | saumitriṃ yuddhasaṃsaktaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ
Seeing that rākṣasa, son of Rāvaṇa, with downcast face, Vibhīṣaṇa said to Saumitri, engaged in the fight:
रावणपुत्र उस राक्षस को मुरझाए मुख वाला देखकर विभीषण ने युद्ध में जुटे सौमित्रि से कहा —
Verse 4
निमित्तान्य् अनुपश्यामि यान्य् अस्मिन् रावणात्मजे । त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः ॥
nimittāny anupaśyāmi yāny asmin rāvaṇātmaje | tvara tena mahābāho bhagna eṣa na saṃśayaḥ
"I observe the omens that appear upon this son of Rāvaṇa; make haste, O mighty-armed one — he is broken, there is no doubt."
"इस रावणपुत्र पर जो अपशकुन प्रकट हो रहे हैं, उन्हें मैं देख रहा हूँ; हे महाबाहो! शीघ्रता करो — यह टूट चुका है, इसमें सन्देह नहीं।"
Verse 5
ततः संधाय सौमित्रिः शरान् अग्निशिखोपमान् । मुमोच निशितांस् तस्मै सर्वान् इव विषोल्बणान् ॥
tataḥ saṃdhāya saumitriḥ śarān agniśikhopamān | mumoca niśitāṃs tasmai sarvān iva viṣolbaṇān
Then Saumitri, fitting arrows resembling flame-tongues, loosed them, whetted, at him, all like venomous serpents.
तब सौमित्रि ने अग्निशिखा के समान बाण सँधाकर, सब विषधर सर्पों के समान तीखे बाण उस पर छोड़े।
Verse 6
शक्राशनिसमस्पर्शैर् लक्ष्मणेनाहतः शरैः । मुहूर्तम् अभवन् मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ॥
śakrāśanisamasparśair lakṣmaṇenāhataḥ śaraiḥ | muhūrtam abhavan mūḍhaḥ sarvasaṃkṣubhitendriyaḥ
Struck by Lakṣmaṇa with arrows whose touch was like Indra's thunderbolt, he grew stunned for a moment, all his senses shaken.
इन्द्र के वज्र के स्पर्श के समान लक्ष्मण के बाणों से आहत होकर वह क्षण भर के लिए मूढ़ हो गया, उसकी समस्त इन्द्रियाँ क्षुब्ध हो उठीं।
Verse 7
उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः । ददर्शावस्थितं वीरं वीरो दशरथात्मजम् ॥
upalabhya muhūrtena saṃjñāṃ pratyāgatendriyaḥ | dadarśāvasthitaṃ vīraṃ vīro daśarathātmajam
Regaining his senses in a moment, his faculties returned, that hero beheld the hero, son of Daśaratha, standing firm.
क्षण भर में होश में आकर, इन्द्रियाँ लौट आने पर, उस वीर ने डटे हुए वीर दशरथपुत्र को देखा।
Verse 8
सो ऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः । अब्रवीच् चैनम् आसाद्य पुनः स परुषं वचः ॥
so 'bhicakrāma saumitriṃ roṣāt saṃraktalocanaḥ | abravīc cainam āsādya punaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ
He advanced upon Saumitri, his eyes red with rage, and drawing near, again spoke to him harsh words:
रोष से लाल आँखें किए वह सौमित्रि की ओर बढ़ा और पास आकर फिर यह कठोर वचन कहा —
Verse 9
किं न स्मरसि तद् युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम् । निबद्धस् त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे ॥
kiṃ na smarasi tad yuddhe prathame matparākramam | nibaddhas tvaṃ saha bhrātrā yadā yudhi viceṣṭase
"Do you not remember my prowess in that first battle, when, bound along with your brother, you writhed in the fray?
"क्या तुझे उस पहले युद्ध में मेरा पराक्रम याद नहीं, जब भाई सहित बँधकर तू युद्ध में तड़पा था?
Verse 10
युवा खलु महायुद्धे शक्राशनिसमैः शरैः । शायिनौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ ॥
yuvā khalu mahāyuddhe śakrāśanisamaiḥ śaraiḥ | śāyinau prathamaṃ bhūmau visaṃjñau sapuraḥsarau
Surely you two youths in that great battle were first laid upon the ground, senseless, together with your attendants, by arrows like Indra's thunderbolts.
निश्चय ही तुम दोनों युवक उस महायुद्ध में पहले इन्द्र के वज्र के समान बाणों से अपने अनुचरों सहित अचेत होकर भूमि पर सुला दिए गए थे।
Verse 11
स्मृतिर् वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम् । गन्तुम् इच्छसि यस्मात् त्वं मां धर्षयितुम् इच्छसि ॥
smṛtir vā nāsti te manye vyaktaṃ vā yamasādanam | gantum icchasi yasmāt tvaṃ māṃ dharṣayitum icchasi
Either you have no memory, I think, or you plainly wish to go to the abode of Yama, since you seek to assail me.
या तो तुझे स्मृति नहीं रही, ऐसा मैं मानता हूँ, या फिर तू स्पष्टतः यमलोक जाना चाहता है, क्योंकि तू मुझ पर आक्रमण करना चाहता है।
Verse 12
यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः । अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः ॥
yadi te prathame yuddhe na dṛṣṭo matparākramaḥ | adya tvāṃ darśayiṣyāmi tiṣṭhedānīṃ vyavasthitaḥ
If my prowess was not seen by you in that first battle, today I shall show it to you; stand now, firmly stationed."
यदि उस पहले युद्ध में तूने मेरा पराक्रम न देखा हो, तो आज मैं तुझे दिखाऊँगा; अब डटकर खड़ा रह।"
Verse 13
इत्य् उक्त्वा सप्तभिर् बाणैर् अभिविव्याध लक्ष्मणम् । दशभिश् च हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः ॥
ity uktvā saptabhir bāṇair abhivivyādha lakṣmaṇam | daśabhiś ca hanūmantaṃ tīkṣṇadhāraiḥ śarottamaiḥ
Having said this, he pierced Lakṣmaṇa with seven arrows, and Hanumān with ten sharp-edged, excellent arrows.
ऐसा कहकर उसने सात बाणों से लक्ष्मण को, और तीखी धार वाले दस श्रेष्ठ बाणों से हनुमान् को बींध डाला।
Verse 14
ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान् । क्रोधाद् द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ॥
tataḥ śaraśatenaiva suprayuktena vīryavān | krodhād dviguṇasaṃrabdho nirbibheda vibhīṣaṇam
Then with a full hundred well-aimed arrows, the valiant one, twice as furious in his wrath, pierced Vibhīṣaṇa.
फिर उस पराक्रमी ने, क्रोध से दुगुने आवेश में भरकर, भली-भाँति चलाए गए पूरे सौ बाणों से विभीषण को बींध डाला।
Verse 15
तद् दृष्ट्वेन्द्रजितः कर्म कृतं रामानुजस् तदा । अचिन्तयित्वा प्रहसन् नैतत् किं चिद् इति ब्रुवन् ॥
tad dṛṣṭvendrajitaḥ karma kṛtaṃ rāmānujas tadā | acintayitvā prahasan naitat kiṃ cid iti bruvan
Seeing that deed done by Indrajit, Rāma's younger brother, unconcerned, laughing, and saying "This is nothing,"
इन्द्रजित् के उस किए गए कर्म को देखकर तब राम के अनुज लक्ष्मण ने उसकी परवाह न करके, हँसते हुए, "यह तो कुछ भी नहीं" कहते हुए,
Verse 16
मुमोच स शरान् घोरान् संगृह्य नरपुंगवः । अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि ॥
mumoca sa śarān ghorān saṃgṛhya narapuṃgavaḥ | abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ lakṣmaṇo yudhi
that bull among men, grasping his dreadful arrows, his face unafraid and enraged, loosed them at Rāvaṇa's son in the fight.
भयंकर बाण पकड़कर, निर्भय मुख से, क्रुद्ध होकर युद्ध में रावणपुत्र पर छोड़े — वह नरश्रेष्ठ लक्ष्मण।
Verse 17
नैवं रणगतः शूराः प्रहरन्ति निशाचर । लघवश् चाल्पवीर्याश् च सुखा हीमे शरास् तव ॥
naivaṃ raṇagataḥ śūrāḥ praharanti niśācara | laghavaś cālpavīryāś ca sukhā hīme śarās tava
"Not thus, O night-ranger, do heroes who have joined battle strike; these arrows of yours are light and of little force, and pleasant to bear.
"हे निशाचर! युद्ध में उतरे शूरवीर इस प्रकार प्रहार नहीं करते; तेरे ये बाण हल्के और अल्प बल वाले हैं, और सहने में सुखद हैं।
Verse 18
नैवं शूरास् तु युध्यन्ते समरे जयकाङ्क्षिणः । इत्य् एवं तं ब्रुवाणस् तु शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥
naivaṃ śūrās tu yudhyante samare jayakāṅkṣiṇaḥ | ity evaṃ taṃ bruvāṇas tu śaravarṣair avākirat
Not thus do heroes who long for victory fight in battle." Speaking thus to him, he overwhelmed him with showers of arrows.
विजय के इच्छुक शूरवीर युद्ध में इस प्रकार नहीं लड़ते।" — इस प्रकार उससे कहते हुए उसने उसे बाणवर्षाओं से ढँक दिया।
Verse 19
तस्य बाणैस् तु विध्वस्तं कवचं हेमभूषितम् । व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालम् इवाम्बरात् ॥
tasya bāṇais tu vidhvastaṃ kavacaṃ hemabhūṣitam | vyaśīryata rathopasthe tārājālam ivāmbarāt
Shattered by his arrows, Indrajit's gold-adorned armour broke apart upon the floor of the chariot, like a net of stars falling from the sky.
उसके बाणों से छिन्न-भिन्न होकर इन्द्रजित् का स्वर्णभूषित कवच रथ के फर्श पर वैसे ही बिखर गया, जैसे आकाश से तारों का जाल।
Verse 20
विधूतवर्मा नाराचैर् बभूव स कृतव्रणः । इन्द्रजित् समरे शूरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥
vidhūtavarmā nārācair babhūva sa kṛtavraṇaḥ | indrajit samare śūraḥ prarūḍha iva sānumān
His armour shaken off by the iron arrows, the hero Indrajit in battle became covered with wounds, like a mountain overgrown with trees.
नाराचों से कवच झड़ जाने पर युद्ध में घायल हुआ शूर इन्द्रजित् वृक्षों से भरे पर्वत के समान हो गया।
Verse 21
अभीक्ष्णं निश्वसन्तौ हि युध्येतां तुमुलं युधि । शरसंकृत्तसर्वाङ्गो सर्वतो रुधिरोक्षितौ ॥
abhīkṣṇaṃ niśvasantau hi yudhyetāṃ tumulaṃ yudhi | śarasaṃkṛttasarvāṅgo sarvato rudhirokṣitau
Breathing hard again and again, the two fought tumultuously, all their limbs gashed by arrows, drenched in blood on every side.
बार-बार जोर से साँस लेते हुए वे दोनों युद्ध में तुमुल (घमासान) लड़ते रहे, जिनके सारे अंग बाणों से कट गए थे और जो सब ओर रक्त से सने थे।
Verse 22
अस्त्राण्य् अस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः । शरान् उच्चावचाकारान् अन्तरिक्षे बबन्धतुः ॥
astrāṇy astravidāṃ śreṣṭhau darśayantau punaḥ punaḥ | śarān uccāvacākārān antarikṣe babandhatuḥ
Those best of knowers of weapons, displaying their missiles again and again, strung together arrows of high and low shapes in the sky.
अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ वे दोनों बार-बार अस्त्र दिखाते हुए ऊँचे-नीचे आकार के बाणों को आकाश में बाँधने (परस्पर जोड़ने) लगे।
Verse 23
व्यपेतदोषम् अस्यन्तौ लघुचित्रं च सुष्ठु च । उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर् नरराक्षसौ ॥
vyapetadoṣam asyantau laghucitraṃ ca suṣṭhu ca | ubhau tu tumulaṃ ghoraṃ cakratur nararākṣasau
Shooting flawlessly, swiftly, wondrously, and well, the two — man and rākṣasa — wrought a tumultuous and dreadful combat.
दोषरहित, फुर्ती से, विचित्र रूप से और भली-भाँति बाण चलाते हुए वे दोनों — मनुष्य और राक्षस — तुमुल, घोर युद्ध करने लगे।
Verse 24
तयोः पृथक्पृथग् भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः । सुघोरयोर् निष्टनतोर् गगने मेघयोर् इव ॥
tayoḥ pṛthakpṛthag bhīmaḥ śuśruve talanisvanaḥ | sughorayor niṣṭanator gagane meghayor iva
The terrible twang of the arm-guards of those two dreadful ones, thundering, was heard separately, like two clouds in the sky.
उन अत्यन्त भयंकर दोनों के हस्तत्राणों की भीषण टंकार पृथक्-पृथक् सुनाई देती थी, आकाश में गरजते दो मेघों के समान।
Verse 25
ते गात्रयोर् निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि । असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर् विविशुर् धरणीतलम् ॥
te gātrayor nipatitā rukmapuṅkhāḥ śarā yudhi | asṛgdigdhā viniṣpetur viviśur dharaṇītalam
Those gold-shafted arrows, fallen upon the bodies of the two in the fight and smeared with blood, flew off and sank into the surface of the earth.
युद्ध में उन दोनों के शरीरों में गिरे, रक्त से सने वे स्वर्णपंख वाले बाण छिटककर भूमि में समा गए।
Verse 26
अन्यैः सुनिशितैः शस्त्रैर् आकाशे संजघट्टिरे । बभञ्जुश् चिच्छिदुश् चापि तयोर् बाणाः सहस्रशः ॥
anyaiḥ suniśitaiḥ śastrair ākāśe saṃjaghaṭṭire | babhañjuś cicchiduś cāpi tayor bāṇāḥ sahasraśaḥ
With other very sharp weapons they clashed in the sky; the arrows of the two broke and cut one another by the thousand.
अन्य अत्यन्त तीखे शस्त्रों से वे आकाश में टकराए; और उन दोनों के बाण हजारों की संख्या में एक-दूसरे को तोड़ते और काटते रहे।
Verse 27
स बभूव रणे घोरस् तयोर् बाणमयश् चयः । अग्निभ्याम् इव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश् चयः ॥
sa babhūva raṇe ghoras tayor bāṇamayaś cayaḥ | agnibhyām iva dīptābhyāṃ satre kuśamayaś cayaḥ
There arose in the battle a dreadful heap made of their arrows, like a heap of kuśa grass at a sacrifice kindled by two blazing fires.
युद्ध में उन दोनों के बाणों का वह भयंकर ढेर वैसा हो गया, जैसे यज्ञ में दो जलती अग्नियों से (प्रज्वलित) कुश का ढेर।
Verse 28
तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः । सपुष्पाव् इव निष्पत्रौ वने शाल्मलिकुंशुकौ ॥
tayoḥ kṛtavraṇau dehau śuśubhāte mahātmanoḥ | sapuṣpāv iva niṣpatrau vane śālmalikuṃśukau
The wounded bodies of those two great souls shone like a śālmali and a kiṃśuka tree in the forest, leafless but in flower.
उन दोनों महात्माओं के घायल शरीर वन में पत्ररहित किन्तु पुष्पयुक्त साल और किंशुक वृक्षों के समान शोभित हुए।
Verse 29
चक्रतुस् तुमुलं घोरं संनिपातं मुहुर् मुहुः । इन्द्रजिल् लक्ष्मणश् चैव परस्परजयैषिणौ ॥
cakratus tumulaṃ ghoraṃ saṃnipātaṃ muhur muhuḥ | indrajil lakṣmaṇaś caiva parasparajayaiṣiṇau
Indrajit and Lakṣmaṇa, each seeking to conquer the other, made a tumultuous, dreadful onslaught again and again.
एक-दूसरे पर विजय के इच्छुक इन्द्रजित् और लक्ष्मण ने बार-बार तुमुल, भयंकर आक्रमण किया।
Verse 30
लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश् चापि लक्ष्मणम् । अन्योन्यं ताव् अभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रत्यपद्यताम् ॥
lakṣmaṇo rāvaṇiṃ yuddhe rāvaṇiś cāpi lakṣmaṇam | anyonyaṃ tāv abhighnantau na śramaṃ pratyapadyatām
Lakṣmaṇa struck Rāvaṇa's son in the fight, and Rāvaṇa's son struck Lakṣmaṇa; striking one another, the two felt no fatigue.
युद्ध में लक्ष्मण ने रावणपुत्र पर, और रावणपुत्र ने भी लक्ष्मण पर प्रहार किया; एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए वे दोनों थकान को प्राप्त न हुए।
Verse 31
बाणजालैः शरीरस्थैर् अवगाढैस् तरस्विनौ । शुशुभाते महावीरौ विरूढाव् इव पर्वतौ ॥
bāṇajālaiḥ śarīrasthair avagāḍhais tarasvinau | śuśubhāte mahāvīrau virūḍhāv iva parvatau
With nets of arrows embedded and sunk deep in their bodies, those two swift great heroes shone like two sprouting mountains.
शरीरों में धँसे, गहराई तक घुसे बाणजालों से वे दोनों वेगवान् महावीर अंकुरित हुए दो पर्वतों के समान शोभित हुए।
Verse 32
तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर् भृशम् । बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ॥
tayo rudhirasiktāni saṃvṛtāni śarair bhṛśam | babhrājuḥ sarvagātrāṇi jvalanta iva pāvakāḥ
All their limbs, drenched with blood and densely studded with arrows, gleamed like blazing fires.
रक्त से सने, बाणों से घने ढके उन दोनों के सारे अंग जलती हुई अग्नियों के समान चमकने लगे।
Verse 33
तयोर् अथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः । न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्य् उपजग्मतुः ॥
tayor atha mahān kālo vyatīyād yudhyamānayoḥ | na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpy upajagmatuḥ
Then a great while passed as those two fought, yet neither came to any turning from the battle, nor to weariness.
तब युद्ध करते उन दोनों का महान् समय बीत गया, फिर भी वे दोनों न युद्ध से विमुखता को प्राप्त हुए और न थकान को ही।
Verse 34
अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं; समरमुखेष्व् अजितस्य लक्ष्मणस्य । प्रियहितम् उपपादयन् महौजाः; समरम् उपेत्य विभीषणो ऽवतस्थे ॥
atha samarapariśramaṃ nihantuṃ; samaramukheṣv ajitasya lakṣmaṇasya | priyahitam upapādayan mahaujāḥ; samaram upetya vibhīṣaṇo 'vatasthe
Then, to end the battle-fatigue of Lakṣmaṇa, unconquered in the van of battle, the mighty Vibhīṣaṇa, rendering what was dear and salutary, came into the fight and took his stand.
तब रणाग्र में अजेय लक्ष्मण की युद्ध-थकान को दूर करने के लिए, उनका प्रिय और हित करते हुए, महान् ओजस्वी विभीषण युद्ध में आकर डट गया।