Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 77

Yuddha Kanda

38 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    युध्यमानौ तु तौ दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ । शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि ॥

    yudhyamānau tu tau dṛṣṭvā prasaktau nararākṣasau | śūraḥ sa rāvaṇabhrātā tasthau saṃgrāmamūrdhani

    Seeing those two, man and rākṣasa, locked in combat, that heroic brother of Rāvaṇa stood at the forefront of the battle.

    युद्ध में जुटे उन दोनों मनुष्य और राक्षस को देखकर शूर रावण-भ्राता विभीषण संग्राम के मुहाने पर डट गया।

  2. Verse 2

    ततो विस्फारयाम् आस महद् धनुर् अवस्थितः । उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषु महाशरान् ॥

    tato visphārayām āsa mahad dhanur avasthitaḥ | utsasarja ca tīkṣṇāgrān rākṣaseṣu mahāśarān

    Then, standing firm, he drew his great bow and loosed great, sharp-pointed arrows upon the rākṣasas.

    तब डटकर उसने अपना विशाल धनुष खींचा और राक्षसों पर तीखे अग्रभाग वाले महान् बाण छोड़े।

  3. Verse 3

    ते शराः शिखिसंकाशा निपतन्तः समाहिताः । राक्षसान् दारयाम् आसुर् वज्रा इव महागिरीन् ॥

    te śarāḥ śikhisaṃkāśā nipatantaḥ samāhitāḥ | rākṣasān dārayām āsur vajrā iva mahāgirīn

    Those arrows, crested like flame, falling well-aimed, rent the rākṣasas as thunderbolts rend great mountains.

    अग्नि के समान वे बाण भली-भाँति निशाना साधकर गिरते हुए राक्षसों को वैसे ही विदीर्ण करने लगे, जैसे वज्र महान् पर्वतों को।

  4. Verse 4

    विभीषणस्यानुचरास् ते ऽपि शूलासिपट्टसैः । चिच्छेदुः समरे वीरान् राक्षसान् राक्षसोत्तमाः ॥

    vibhīṣaṇasyānucarās te 'pi śūlāsipaṭṭasaiḥ | ciccheduḥ samare vīrān rākṣasān rākṣasottamāḥ

    And those followers of Vibhīṣaṇa, best of rākṣasas, with spears, swords, and paṭṭasas, cut down the heroic rākṣasas in battle.

    विभीषण के वे अनुचर, जो राक्षसश्रेष्ठ थे, शूलों, खड्गों और पट्टिशों से युद्ध में वीर राक्षसों को काट डालने लगे।

  5. Verse 5

    राक्षसैस् तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः । बभौ मध्ये प्रहृष्टानां कलभानाम् इव द्विपः ॥

    rākṣasais taiḥ parivṛtaḥ sa tadā tu vibhīṣaṇaḥ | babhau madhye prahṛṣṭānāṃ kalabhānām iva dvipaḥ

    Surrounded by those rākṣasas, Vibhīṣaṇa then shone in their midst like an elephant amid joyous young calves.

    उन राक्षसों से घिरा हुआ वह विभीषण तब हर्षित बछड़ों के बीच गज के समान शोभित हुआ।

  6. Verse 6

    ततः संचोदयानो वै हरीन् रक्षोरणप्रियान् । उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः ॥

    tataḥ saṃcodayāno vai harīn rakṣoraṇapriyān | uvāca vacanaṃ kāle kālajño rakṣasāṃ varaḥ

    Then, urging on the monkeys who loved battle with rākṣasas, the best of rākṣasas, knower of the hour, spoke timely words:

    तब राक्षसों से युद्ध करने के प्रेमी वानरों को प्रेरित करते हुए समय के ज्ञाता राक्षसश्रेष्ठ विभीषण ने समयोचित वचन कहा —

  7. Verse 7

    एको ऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणम् इव स्थितः । एतच् छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः ॥

    eko 'yaṃ rākṣasendrasya parāyaṇam iva sthitaḥ | etac cheṣaṃ balaṃ tasya kiṃ tiṣṭhata harīśvarāḥ

    "This one alone stands like the last refuge of the rākṣasa king; this is the remnant of his force — why do you stand idle, O lords of monkeys?

    "यह अकेला राक्षसेन्द्र (रावण) का मानो अन्तिम आश्रय बनकर खड़ा है; यह उसकी शेष सेना है — हे वानरेश्वरो! तुम क्यों खड़े हो?

  8. Verse 8

    अस्मिन् विनिहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि । रावणं वर्जयित्वा तु शेषम् अस्य बलं हतम् ॥

    asmin vinihate pāpe rākṣase raṇamūrdhani | rāvaṇaṃ varjayitvā tu śeṣam asya balaṃ hatam

    Once this evil rākṣasa is slain at the head of battle, then, excepting Rāvaṇa, the remainder of his force is as good as slain.

    इस पापी राक्षस के रणाग्र में मारे जाने पर रावण को छोड़कर इसकी शेष सेना मारी हुई ही समझो।

  9. Verse 9

    प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश् च महाबलः । कुम्भकर्णश् च कुम्भश् च धूम्राक्षश् च निशाचरः ॥

    prahasto nihato vīro nikumbhaś ca mahābalaḥ | kumbhakarṇaś ca kumbhaś ca dhūmrākṣaś ca niśācaraḥ

    Prahasta the hero has been slain, and Nikumbha of great strength, and Kumbhakarṇa, and Kumbha, and Dhūmrākṣa the night-ranger;

    वीर प्रहस्त मारा गया, और महाबली निकुम्भ, तथा कुम्भकर्ण, और कुम्भ, और निशाचर धूम्राक्ष;

  10. Verse 10

    अकम्पनः सुपार्श्वश् च चक्रमाली च राक्षसः । कम्पनः सत्त्ववन्तश् च देवान्तकनरान्तकौ ॥

    akampanaḥ supārśvaś ca cakramālī ca rākṣasaḥ | kampanaḥ sattvavantaś ca devāntakanarāntakau

    Akampana, and Supārśva, and Cakramālī the rākṣasa, and Kampana, and the mighty ones, and Devāntaka and Narāntaka —

    अकम्पन, और सुपार्श्व, और राक्षस चक्रमाली, और कम्पन, तथा अन्य बलशाली, और देवान्तक एवं नरान्तक —

  11. Verse 11

    एतान् निहत्यातिबलान् बहून् राक्षससत्तमान् । बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु ॥

    etān nihatyātibalān bahūn rākṣasasattamān | bāhubhyāṃ sāgaraṃ tīrtvā laṅghyatāṃ goṣpadaṃ laghu

    having slain these many very mighty best of rākṣasas, and crossed the ocean with your two arms, let this little cow's-hoof-print be leapt over lightly.

    The 'cow's-hoof-print' (goṣpada) is a proverbial image of a trivial puddle: what remains is slight compared with what you have already achieved.

    इन अनेक अत्यन्त बलवान् राक्षसश्रेष्ठों को मारकर और दोनों भुजाओं से समुद्र पार करके, अब इस छोटे-से गोखुर (गाय के खुर के निशान जितने) को आसानी से लाँघ लो।

  12. Verse 12

    एतावद् इह शेषं वो जेतव्यम् इह वानराः । हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः ॥

    etāvad iha śeṣaṃ vo jetavyam iha vānarāḥ | hatāḥ sarve samāgamya rākṣasā baladarpitāḥ

    This much alone remains here for you to conquer, O monkeys; all the rākṣasas, puffed up with strength, having come together, have been slain.

    हे वानरो! यहाँ तुम्हें बस इतना ही शेष जीतना है; बल के गर्व से भरे समस्त राक्षस इकट्ठे होकर मारे जा चुके हैं।

  13. Verse 13

    अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर् मम । घृणाम् अपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुर् आत्मजम् ॥

    ayuktaṃ nidhanaṃ kartuṃ putrasya janitur mama | ghṛṇām apāsya rāmārthe nihanyāṃ bhrātur ātmajam

    It is unfitting for me to bring about the death of my brother's son; yet, casting off compassion, for Rāma's sake I would slay my brother's son.

    मेरे भाई के पुत्र का वध करना मेरे लिए अनुचित है; फिर भी दया को त्यागकर राम के लिए मैं अपने भाई के पुत्र को मार डालूँ।

  14. Verse 14

    हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्शुश् चैव निरुध्यते । तद् एवैष महाबाहुर् लक्ष्मणः शमयिष्यति । वानरा घ्नन्तुं संभूय भृत्यान् अस्य समीपगान् ॥

    hantukāmasya me bāṣpaṃ cakśuś caiva nirudhyate | tad evaiṣa mahābāhur lakṣmaṇaḥ śamayiṣyati | vānarā ghnantuṃ saṃbhūya bhṛtyān asya samīpagān

    Yet, though I desire to slay him, my eyes are blocked with tears. Therefore let this mighty-armed Lakṣmaṇa quell him; and let the monkeys unite to slay his attendants who stand near him."

    इसे मारना चाहते हुए भी मेरी आँखें आँसुओं से रुक जाती हैं। इसलिए यही महाबाहु लक्ष्मण इसका दमन करें; और वानर मिलकर इसके पास खड़े अनुचरों को मार डालें।"

  15. Verse 15

    इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः । वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गलानि च विव्यधुः ॥

    iti tenātiyaśasā rākṣasenābhicoditāḥ | vānarendrā jahṛṣire lāṅgalāni ca vivyadhuḥ

    Thus urged on by that rākṣasa of surpassing fame, the monkey chiefs rejoiced and lashed their tails.

    इस प्रकार उस अत्यन्त यशस्वी राक्षस द्वारा प्रेरित वानरेन्द्र हर्षित हो उठे और अपनी पूँछें पटकने लगे।

  16. Verse 16

    ततस् ते कपिशार्दूलाः क्ष्वेडन्तश् च मुहुर् मुहुः । मुमुचुर् विविधान् नादान् मेघान् दृष्ट्वेव बर्हिणः ॥

    tatas te kapiśārdūlāḥ kṣveḍantaś ca muhur muhuḥ | mumucur vividhān nādān meghān dṛṣṭveva barhiṇaḥ

    Then those tiger-monkeys, screeching again and again, uttered manifold cries, like peacocks at the sight of clouds.

    तब वे वानरश्रेष्ठ बार-बार किलकारी मारते हुए नाना प्रकार की गर्जनाएँ करने लगे, मेघों को देखकर मोरों के समान।

  17. Verse 17

    जाम्बवान् अपि तैः सर्वैः स्वयूथैर् अभिसंवृतः । अश्मभिस् ताडयाम् आस नखैर् दन्तैश् च राक्षसान् ॥

    jāmbavān api taiḥ sarvaiḥ svayūthair abhisaṃvṛtaḥ | aśmabhis tāḍayām āsa nakhair dantaiś ca rākṣasān

    Jāmbavān too, surrounded by all his own troops, struck the rākṣasas with stones, with claws and teeth.

    जाम्बवान् भी अपने सारे यूथों से घिरकर पत्थरों से, तथा नखों और दाँतों से राक्षसों पर प्रहार करने लगा।

  18. Verse 18

    निघ्नन्तम् ऋक्षाधिपतिं राक्षसास् ते महाबलाः । परिवव्रुर् भयं त्यक्त्वा तम् अनेकविधायुधाः ॥

    nighnantam ṛkṣādhipatiṃ rākṣasās te mahābalāḥ | parivavrur bhayaṃ tyaktvā tam anekavidhāyudhāḥ

    As the lord of the bears struck them, those mighty rākṣasas, casting off fear, surrounded him, bearing manifold weapons.

    प्रहार करते हुए उस ऋक्षराज को उन महाबली राक्षसों ने भय त्यागकर नाना प्रकार के आयुध लिए घेर लिया।

  19. Verse 19

    शरैः परशुभिस् तीक्ष्णैः पट्टसैर् यष्टितोमरैः । जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर् निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम् ॥

    śaraiḥ paraśubhis tīkṣṇaiḥ paṭṭasair yaṣṭitomaraiḥ | jāmbavantaṃ mṛdhe jaghnur nighnantaṃ rākṣasīṃ camūm

    With arrows, sharp axes, paṭṭasas, staves, and lances, they struck Jāmbavān in the fray as he struck the rākṣasa host.

    बाणों, तीखे फरसों, पट्टिशों, लाठियों और तोमरों से उन्होंने युद्ध में राक्षससेना का संहार करते जाम्बवान् पर प्रहार किया।

  20. Verse 20

    स संप्रहारस् तुमुलः संजज्ञे कपिराक्षसाम् । देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः ॥

    sa saṃprahāras tumulaḥ saṃjajñe kapirākṣasām | devāsurāṇāṃ kruddhānāṃ yathā bhīmo mahāsvanaḥ

    That tumultuous clash of monkeys and rākṣasas arose, like the terrible, mighty roar of enraged gods and asuras.

    वानरों और राक्षसों का वह तुमुल संग्राम वैसे ही छिड़ गया, जैसे क्रुद्ध देवों और असुरों का भयंकर महानाद।

  21. Verse 21

    हनूमान् अपि संक्रुद्धः सालम् उत्पाट्य पर्वतात् । रक्षसां कदनं चक्रे समासाद्य सहस्रशः ॥

    hanūmān api saṃkruddhaḥ sālam utpāṭya parvatāt | rakṣasāṃ kadanaṃ cakre samāsādya sahasraśaḥ

    Hanumān too, enraged, uprooting a sāla tree from the mountain, wrought slaughter of the rākṣasas, falling upon them by the thousand.

    हनुमान् भी क्रुद्ध होकर पर्वत से एक साल वृक्ष उखाड़कर, हजारों की संख्या में राक्षसों पर टूट पड़कर उनका संहार करने लगे।

  22. Verse 22

    स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद् युधि । लक्ष्मणं परवीरघ्नं पुनर् एवाभ्यधावत ॥

    sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ pitṛvyasyendrajid yudhi | lakṣmaṇaṃ paravīraghnaṃ punar evābhyadhāvata

    Indrajit, having given his uncle a tumultuous fight in battle, rushed again upon Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes.

    युद्ध में अपने चाचा (विभीषण) को तुमुल युद्ध देकर इन्द्रजित् फिर शत्रुवीरों के संहारक लक्ष्मण पर टूट पड़ा।

  23. Verse 23

    तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ । शरौघान् अभिवर्षन्तौ जघ्नतुस् तौ परस्परम् ॥

    tau prayuddhau tadā vīrau mṛdhe lakṣmaṇarākṣasau | śaraughān abhivarṣantau jaghnatus tau parasparam

    Those two heroes then, Lakṣmaṇa and the rākṣasa, locked in battle, raining floods of arrows, struck each other.

    तब युद्ध में जुटे वे दोनों वीर — लक्ष्मण और राक्षस — बाणसमूहों की वर्षा करते हुए एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।

  24. Verse 24

    अभीक्ष्णम् अन्तर्दधतुः शरजालैर् महाबलौ । चन्द्रादित्याव् इवोष्णान्ते यथा मेघैस् तरस्विनौ ॥

    abhīkṣṇam antardadhatuḥ śarajālair mahābalau | candrādityāv ivoṣṇānte yathā meghais tarasvinau

    Those two mighty ones kept vanishing from sight again and again behind nets of arrows, like the moon and sun behind clouds at the end of the hot season — those two swift ones.

    वे दोनों महाबली बाणजालों से बार-बार अन्तर्धान होते रहे, वैसे ही जैसे वे दोनों वेगवान् ग्रीष्म के अन्त में मेघों से (ढँके) चन्द्रमा और सूर्य।

  25. Verse 25

    न ह्य् आदानं न संधानं धनुषो वा परिग्रहः । न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः ॥

    na hy ādānaṃ na saṃdhānaṃ dhanuṣo vā parigrahaḥ | na vipramokṣo bāṇānāṃ na vikarṣo na vigrahaḥ

    For neither the taking up, nor the fitting, nor the grasping of the bow, nor the loosing of the arrows, nor the drawing, nor the holding —

    क्योंकि न तो धनुष का उठाना, न बाण का सँधाना, न धनुष को पकड़ना, न बाणों का छोड़ना, न खींचना, न रोकना —

  26. Verse 26

    न मुष्टिप्रतिसंधानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् । अदृश्यत तयोस् तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात् ॥

    na muṣṭipratisaṃdhānaṃ na lakṣyapratipādanam | adṛśyata tayos tatra yudhyatoḥ pāṇilāghavāt

    nor the setting of the fist to the string, nor the delivery to the mark — of those two, as they fought, could there be seen, so deft were their hands.

    न प्रत्यंचा पर मुट्ठी रखना, न लक्ष्य पर बाण पहुँचाना — वहाँ युद्ध करते उन दोनों का (कुछ भी) दिखाई देता था, इतनी तीव्र उनके हाथों की फुर्ती थी।

  27. Verse 27

    चापवेगप्रमुक्तैश् च बाणजालैः समन्ततः । अन्तरिक्षे ऽभिसंछन्ने न रूपाणि चकाशिरे । तमसा पिहितं सर्वम् आसीद् भीमतरं महत् ॥

    cāpavegapramuktaiś ca bāṇajālaiḥ samantataḥ | antarikṣe 'bhisaṃchanne na rūpāṇi cakāśire | tamasā pihitaṃ sarvam āsīd bhīmataraṃ mahat

    And with nets of arrows loosed by the force of their bows on every side, the sky overspread, no forms shone forth; all was shrouded in darkness, most terrible and vast.

    और धनुष के वेग से सब ओर छोड़े गए बाणजालों से आकाश ढँक जाने पर कोई रूप प्रकट न हुआ; सब कुछ अन्धकार से ढँक गया — अत्यन्त भयंकर और विशाल।

  28. Verse 28

    न तदानीइं ववौ वायुर् न जज्वाल च पावकः । स्वस्त्यस् तु लोकेभ्य इति जजल्पश् च महर्षयः । संपेतुश् चात्र संप्राप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः ॥

    na tadānīiṃ vavau vāyur na jajvāla ca pāvakaḥ | svastyas tu lokebhya iti jajalpaś ca maharṣayaḥ | saṃpetuś cātra saṃprāptā gandharvāḥ saha cāraṇaiḥ

    At that time the wind did not blow, nor did fire blaze; "May it be well with the worlds!" cried the great sages; and the gandharvas, arrived there with the cāraṇas, assembled.

    उस समय न वायु बही, न अग्नि जली; "लोकों का कल्याण हो" — ऐसा महर्षि कहने लगे; और वहाँ आए हुए गन्धर्व चारणों सहित एकत्र हो गए।

  29. Verse 29

    अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान् कनकभूषणान् । शरैश् चतुर्भिः सौमित्रिर् विव्याध चतुरो हयान् ॥

    atha rākṣasasiṃhasya kṛṣṇān kanakabhūṣaṇān | śaraiś caturbhiḥ saumitrir vivyādha caturo hayān

    Then Saumitri, with four arrows, pierced the four black, gold-adorned horses of the lion among rākṣasas.

    तब सौमित्रि ने चार बाणों से उस राक्षससिंह के चार काले, स्वर्णभूषित घोड़ों को बींध डाला।

  30. Verse 30

    ततो ऽपरेण भल्लेन सूतस्य विचरिष्यतः । लाघवाद् राघवः श्रीमाञ् शिरः कायाद् अपाहरत् ॥

    tato 'pareṇa bhallena sūtasya vicariṣyataḥ | lāghavād rāghavaḥ śrīmāñ śiraḥ kāyād apāharat

    Then with another broad-headed arrow, with deftness, the illustrious scion of Raghu struck off the head from the body of the charioteer as he ranged about.

    फिर दूसरे भल्ल (चौड़े फलवाले बाण) से श्रीमान् राघव (लक्ष्मण) ने फुर्ती से इधर-उधर घूमते सारथि का सिर धड़ से अलग कर दिया।

  31. Verse 31

    निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः । प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह ॥

    nihataṃ sārathiṃ dṛṣṭvā samare rāvaṇātmajaḥ | prajahau samaroddharṣaṃ viṣaṇṇaḥ sa babhūva ha

    Seeing the charioteer slain in battle, Rāvaṇa's son lost his ardour for the fight and grew downcast.

    सारथि को युद्ध में मारा गया देखकर रावणपुत्र का युद्ध का उत्साह जाता रहा और वह विषण्ण हो गया।

  32. Verse 32

    विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः । ततः परमसंहृष्टो लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन् ॥

    viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ hariyūthapāḥ | tataḥ paramasaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaṃ cābhyapūjayan

    Seeing the rākṣasa with downcast face, the monkey troop-leaders, exceedingly delighted, honoured Lakṣmaṇa.

    राक्षस को मुरझाए मुख वाला देखकर वानर यूथपति तब अत्यन्त प्रसन्न होकर लक्ष्मण का अभिनन्दन करने लगे।

  33. Verse 33

    ततः प्रमाथी शरभो रभसो गन्धमादनः । अमृष्यमाणाश् चत्वारश् चक्रुर् वेगं हरीश्वराः ॥

    tataḥ pramāthī śarabho rabhaso gandhamādanaḥ | amṛṣyamāṇāś catvāraś cakrur vegaṃ harīśvarāḥ

    Then Pramāthī, Śarabha, Rabhasa, and Gandhamādana — those four lords of monkeys, unable to bear it, made a rush.

    तब प्रमाथी, शरभ, रभस और गन्धमादन — ये चारों वानरेश्वर, इसे न सह सकने के कारण, वेग से टूट पड़े।

  34. Verse 34

    ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णम् उत्पत्य वानराः । चतुर्षु सुमहावीर्या निपेतुर् भीमविक्रमाः ॥

    te cāsya hayamukhyeṣu tūrṇam utpatya vānarāḥ | caturṣu sumahāvīryā nipetur bhīmavikramāḥ

    And those four monkeys of surpassing valour and terrible prowess, swiftly leaping up, fell upon his four chief horses.

    और वे अत्यन्त महापराक्रमी, भयंकर पराक्रमी वानर शीघ्र उछलकर उसके चार प्रमुख घोड़ों पर जा गिरे।

  35. Verse 35

    तेषाम् अधिष्ठितानां तैर् वानरैः पर्वतोपमैः । मुखेभ्यो रुधिरं व्यक्तं हयानां समवर्तत ॥

    teṣām adhiṣṭhitānāṃ tair vānaraiḥ parvatopamaiḥ | mukhebhyo rudhiraṃ vyaktaṃ hayānāṃ samavartata

    As those mountain-like monkeys pressed upon them, blood plainly flowed from the mouths of the horses.

    पर्वत के समान उन वानरों द्वारा दबाए जाने पर उन घोड़ों के मुखों से स्पष्ट रूप से रक्त बहने लगा।

  36. Verse 36

    ते निहत्य हयांस् तस्य प्रमथ्य च महारथम् । पुनर् उत्पत्य वेगेन तस्थुर् लक्ष्मणपार्श्वतः ॥

    te nihatya hayāṃs tasya pramathya ca mahāratham | punar utpatya vegena tasthur lakṣmaṇapārśvataḥ

    Having slain his horses and crushed his great chariot, leaping up again with speed, they stood at Lakṣmaṇa's side.

    उसके घोड़ों को मारकर और उसके महारथ को तोड़कर वे फिर वेग से उछलकर लक्ष्मण के पास आकर खड़े हो गए।

  37. Verse 37

    स हताश्वाद् अवप्लुत्य रथान् मथितसारथेः । शरवर्षेण सौमित्रिम् अभ्यधावत रावणिः ॥

    sa hatāśvād avaplutya rathān mathitasāratheḥ | śaravarṣeṇa saumitrim abhyadhāvata rāvaṇiḥ

    His horses slain, leaping down from the chariot whose charioteer was crushed, that son of Rāvaṇa rushed upon Saumitri with a shower of arrows.

    घोड़े मारे जाने और सारथि कुचले जाने पर रथ से कूदकर वह रावणपुत्र बाणवर्षा के साथ सौमित्रि पर टूट पड़ा।

  38. Verse 38

    ततो महेन्द्रप्रतिमंह् स लक्ष्मणः; पदातिनं तं निशितैः शरोत्तमैः । सृजन्तम् आदौ निशिताञ् शरोत्तमान्; भृशं तदा बाणगणैर् न्यवारयत् ॥

    tato mahendrapratimaṃh sa lakṣmaṇaḥ; padātinaṃ taṃ niśitaiḥ śarottamaiḥ | sṛjantam ādau niśitāñ śarottamān; bhṛśaṃ tadā bāṇagaṇair nyavārayat

    Then Lakṣmaṇa, resembling great Indra, as that foot-fighter first loosed sharp, excellent arrows, fiercely warded him off with volleys of arrows.

    तब महेन्द्र के समान तेजस्वी उस लक्ष्मण ने पैदल खड़े उस राक्षस को, जो पहले तीखे श्रेष्ठ बाण छोड़ रहा था, उस समय बाणसमूहों से अत्यन्त रूप से रोक दिया।