Sarga 75
Yuddha Kanda
33 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
विभीषण वचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं वेगेनाभ्युत्पपात ह ॥
vibhīṣaṇa vacaḥ śrutvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ vegenābhyutpapāta ha
Hearing Vibhīṣaṇa's words, Rāvaṇa's son, swooning with wrath, spoke harsh words and sprang up with speed.
विभीषण के वचन सुनकर क्रोध से मूर्च्छित रावणपुत्र ने कठोर वचन कहे और वेग से उछल पड़ा।
Verse 2
उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे तु समलंकृते । कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः ॥
udyatāyudhanistriṃśo rathe tu samalaṃkṛte | kālāśvayukte mahati sthitaḥ kālāntakopamaḥ
With weapon and sword upraised, stationed in his great, well-adorned chariot yoked with death-black horses, he resembled Death the Ender.
आयुध और खड्ग उठाए हुए, काले घोड़ों से जुते अपने विशाल सुसज्जित रथ पर स्थित वह प्रलयकाल के यमराज के समान था।
Verse 3
महाप्रमाणम् उद्यम्य विपुलं वेगवद् दृढम् । धनुर् भीमं परामृश्य शरांश् चामित्रनाशनान् ॥
mahāpramāṇam udyamya vipulaṃ vegavad dṛḍham | dhanur bhīmaṃ parāmṛśya śarāṃś cāmitranāśanān
Raising up his terrible bow — vast, swift, and strong — and grasping arrows that destroy foes,
विशाल, वेगवान् और दृढ़ अपने भयंकर धनुष को उठाकर और शत्रुनाशक बाणों को पकड़कर,
Verse 4
उवाचैनं समारब्धः सौमित्रिं सविभीषणम् । तांश् च वानरशार्दूलान् पश्यध्वं मे पराक्रमम् ॥
uvācainaṃ samārabdhaḥ saumitriṃ savibhīṣaṇam | tāṃś ca vānaraśārdūlān paśyadhvaṃ me parākramam
that one, setting to his work, said to Saumitri with Vibhīṣaṇa and to those tigers among monkeys: "Behold my prowess.
अपने कार्य में जुटकर उसने विभीषण सहित सौमित्रि से और उन वानरश्रेष्ठों से कहा — "मेरा पराक्रम देखो।
Verse 5
अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् । मुक्तं वर्षम् इवाकाशे वारयिष्यथ संयुगे ॥
adya matkārmukotsṛṣṭaṃ śaravarṣaṃ durāsadam | muktaṃ varṣam ivākāśe vārayiṣyatha saṃyuge
Today the irresistible shower of arrows loosed from my bow — like rain let loose in the sky — you shall try to ward off in battle.
आज मेरे धनुष से छूटी दुर्जेय बाणवर्षा को — आकाश में छोड़ी गई वृष्टि के समान — तुम युद्ध में रोकने की कोशिश करोगे।
Verse 6
अद्य वो मामका बाणा महाकार्मुकनिःसृताः । विधमिष्यन्ति गात्राणि तूलराशिम् इवानलः ॥
adya vo māmakā bāṇā mahākārmukaniḥsṛtāḥ | vidhamiṣyanti gātrāṇi tūlarāśim ivānalaḥ
Today my arrows, issuing from my great bow, shall scatter your bodies as fire scatters a heap of cotton.
आज मेरे विशाल धनुष से निकले मेरे बाण तुम्हारे शरीरों को वैसे ही छिन्न-भिन्न कर देंगे, जैसे अग्नि रूई के ढेर को।
Verse 7
तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नाञ् शूलशक्त्यृष्टितोमरैः । अद्य वो गमयिष्यामि सर्वान् एव यमक्षयम् ॥
tīkṣṇasāyakanirbhinnāñ śūlaśaktyṛṣṭitomaraiḥ | adya vo gamayiṣyāmi sarvān eva yamakṣayam
Today I shall send you all to the realm of Yama, pierced through with sharp arrows, spears, lances, scimitars, and iron clubs.
आज मैं तुम सबको तीखे बाणों, शूलों, शक्तियों, ऋष्टियों और तोमरों से बींधकर यमलोक पहुँचा दूँगा।
Verse 8
क्षिपतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य मे युधि । जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः ॥
kṣipataḥ śaravarṣāṇi kṣiprahastasya me yudhi | jīmūtasyeva nadataḥ kaḥ sthāsyati mamāgrataḥ
As I, quick of hand, hurl showers of arrows in battle, roaring like a thundercloud — who shall stand before me?"
युद्ध में फुर्तीले हाथ वाले, मेघ के समान गरजते हुए मुझ बाणवर्षा करते हुए के सामने भला कौन टिकेगा?"
Verse 9
तच् छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं लक्ष्मणस् तदा । अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
tac chrutvā rākṣasendrasya garjitaṃ lakṣmaṇas tadā | abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ vākyam abravīt
Hearing that roar of the rākṣasa king, Lakṣmaṇa then, his face unafraid and enraged, spoke to Rāvaṇa's son:
राक्षसेन्द्र की वह गर्जना सुनकर तब लक्ष्मण ने निर्भय मुख से, क्रुद्ध होकर, रावणपुत्र से यह वचन कहा —
Verse 10
उक्तश् च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया । कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥
uktaś ca durgamaḥ pāraḥ kāryāṇāṃ rākṣasa tvayā | kāryāṇāṃ karmaṇā pāraṃ yo gacchati sa buddhimān
"You have declared, O rākṣasa, the far shore of deeds hard to reach; but he who reaches the far shore of deeds by action — he is the wise one.
"हे राक्षस! तूने कार्यों का दुर्गम पार (कठिन लक्ष्य) तो कह दिया; किन्तु जो कार्यों का पार कर्म से पाता है, वही बुद्धिमान् है।
Verse 11
स त्वम् अर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केन चित् । वचो व्याहृत्य जानीषे कृतार्थो ऽस्मीति दुर्मते ॥
sa tvam arthasya hīnārtho duravāpasya kena cit | vaco vyāhṛtya jānīṣe kṛtārtho 'smīti durmate
You, falling short of your purpose — an aim hard for anyone to attain — merely by uttering words deem yourself to have accomplished it, O evil-minded one.
हे दुर्बुद्धि! किसी के लिए भी दुष्प्राप्य उस लक्ष्य से तू हीन (वंचित) रहते हुए भी, केवल वचन कहकर समझता है कि 'मैं कृतकार्य हो गया'।
Verse 12
अन्तर्धानगतेनाजौ यस् त्वयाचरितस् तदा । तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥
antardhānagatenājau yas tvayācaritas tadā | taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ
What you practiced in battle before, hidden from sight — that is a path trodden by thieves; it is not one frequented by heroes.
तब युद्ध में अन्तर्धान होकर जो तूने आचरण किया, वह चोरों द्वारा आचरित मार्ग है; यह वीरों द्वारा सेवित मार्ग नहीं।
Verse 13
यथा बाणपथं प्राप्य स्थितो ऽहं तव राक्षस । दर्शयस्वाद्य तत् तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे ॥
yathā bāṇapathaṃ prāpya sthito 'haṃ tava rākṣasa | darśayasvādya tat tejo vācā tvaṃ kiṃ vikatthase
As I now stand, come within range of your arrows, O rākṣasa — show forth that might today; why do you boast with words?"
हे राक्षस! जब मैं तेरे बाणों की पहुँच में आकर खड़ा हूँ, तो आज वह तेज दिखा; तू वचन से क्यों डींग हाँकता है?"
Verse 14
एवम् उक्तो धनुर् भीमं परामृश्य महाबलः । ससर्जे निशितान् बाणान् इन्द्रजित् समिजिंजय ॥
evam ukto dhanur bhīmaṃ parāmṛśya mahābalaḥ | sasarje niśitān bāṇān indrajit samijiṃjaya
Thus addressed, the mighty Indrajit, ever victorious, grasping his terrible bow, loosed whetted arrows.
ऐसा कहे जाने पर संग्रामविजयी महाबली इन्द्रजित् ने अपने भयंकर धनुष को पकड़कर तीखे बाण छोड़े।
Verse 15
ते निसृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः । संप्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः ॥
te nisṛṣṭā mahāvegāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ | saṃprāpya lakṣmaṇaṃ petuḥ śvasanta iva pannagāḥ
Those arrows, loosed and of great speed, resembling serpents' venom, reaching Lakṣmaṇa, fell like hissing serpents.
छोड़े गए वे महान् वेग वाले, सर्प के विष के समान बाण लक्ष्मण तक पहुँचकर फुफकारते सर्पों के समान गिरे।
Verse 16
शरैर् अतिमहावेगैर् वेगवान् रावणात्मजः । सौमित्रिम् इन्द्रजिद् युद्धे विव्याध शुभलक्षणम् ॥
śarair atimahāvegair vegavān rāvaṇātmajaḥ | saumitrim indrajid yuddhe vivyādha śubhalakṣaṇam
With arrows of exceeding speed, the swift son of Rāvaṇa, Indrajit, pierced Saumitri of auspicious marks in the fight.
अत्यन्त महान् वेग वाले बाणों से वेगवान् रावणपुत्र इन्द्रजित् ने युद्ध में शुभलक्षण सौमित्रि को बींध डाला।
Verse 17
स शरैर् अतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः । शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान् विधूम इव पावकः ॥
sa śarair atividdhāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ | śuśubhe lakṣmaṇaḥ śrīmān vidhūma iva pāvakaḥ
His limbs deeply pierced by arrows and drenched with blood, the illustrious Lakṣmaṇa shone like a smokeless fire.
बाणों से अत्यधिक बिंधे अंगों वाले, रक्त से सने श्रीमान् लक्ष्मण धूमरहित अग्नि के समान शोभित हुए।
Verse 18
इन्द्रजित् त्व् आत्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याधिगम्य च । विनद्य सुमहानादम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
indrajit tv ātmanaḥ karma prasamīkṣyādhigamya ca | vinadya sumahānādam idaṃ vacanam abravīt
Indrajit, surveying and grasping his own feat, roaring a very great roar, spoke these words:
इन्द्रजित् अपने कर्म को देखकर और उसे (सफल) समझकर अत्यन्त महान् गर्जना करके यह वचन बोला —
Verse 19
पत्रिणः शितधारास् ते शरा मत्कार्मुकच्युताः । आदास्यन्ते ऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तगाः ॥
patriṇaḥ śitadhārās te śarā matkārmukacyutāḥ | ādāsyante 'dya saumitre jīvitaṃ jīvitāntagāḥ
"These feathered, sharp-edged arrows loosed from my bow, O Saumitri, shall today take your life, bringing your life to its end.
"हे सौमित्रे! मेरे धनुष से छूटे ये पंखयुक्त, तीखी धार वाले बाण आज तेरे जीवन को, उसका अन्त करते हुए, छीन लेंगे।
Verse 20
अद्य गोमायुसंघाश् च श्येनसंघाश् च लक्ष्मण । गृध्राश् च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया ॥
adya gomāyusaṃghāś ca śyenasaṃghāś ca lakṣmaṇa | gṛdhrāś ca nipatantu tvāṃ gatāsuṃ nihataṃ mayā
Today let troops of jackals and flocks of hawks and vultures descend upon you, lifeless, slain by me, O Lakṣmaṇa.
हे लक्ष्मण! आज सियारों के झुंड, बाजों के झुंड और गीध तुझ पर, जो मेरे द्वारा मारा गया प्राणहीन पड़ा होगा, टूट पड़ें।
Verse 21
क्षत्रबन्धुः सदानार्यो रामः परमदुर्मतिः । भक्तं भ्रातरम् अद्यैव त्वां द्रक्ष्यति मया हतम् ॥
kṣatrabandhuḥ sadānāryo rāmaḥ paramadurmatiḥ | bhaktaṃ bhrātaram adyaiva tvāṃ drakṣyati mayā hatam
That base kinsman of kṣatriyas, ever ignoble, Rāma of utterly evil mind, shall this very day see you, his devoted brother, slain by me —
क्षत्रियकुलांगार, सदैव अनार्य, परम दुर्बुद्धि राम आज ही तुझ भक्त भाई को मेरे द्वारा मारा गया देखेगा —
Verse 22
विशस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम् । हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वाम् अद्य निहतं मया ॥
viśastakavacaṃ bhūmau vyapaviddhaśarāsanam | hṛtottamāṅgaṃ saumitre tvām adya nihataṃ mayā
your armour cleft upon the ground, your bow flung away, your head struck off, O Saumitri — you, slain by me today."
हे सौमित्रे! तुझे — जिसका कवच कटकर भूमि पर पड़ा हो, जिसका धनुष दूर फेंका गया हो, जिसका सिर काट लिया गया हो — आज मेरे द्वारा मारा गया।"
Verse 23
इति ब्रुवाणं संरब्धं परुषं रावणात्मजम् । हेतुमद्वाक्यम् अत्यर्थं लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ॥
iti bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ paruṣaṃ rāvaṇātmajam | hetumadvākyam atyarthaṃ lakṣmaṇaḥ pratyuvāca ha
To Rāvaṇa's son, thus speaking in a frenzy and harshly, Lakṣmaṇa replied with a most reasoned speech:
इस प्रकार आवेश में आकर कठोर बोलते हुए रावणपुत्र को लक्ष्मण ने अत्यन्त युक्तिसंगत वचन से उत्तर दिया —
Verse 24
अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थम् इह राक्षस । कुरु तत् कर्म येनाहं श्रद्दध्यां तव कत्थनम् ॥
akṛtvā katthase karma kimartham iha rākṣasa | kuru tat karma yenāhaṃ śraddadhyāṃ tava katthanam
"Without doing the deed, why do you boast here, O rākṣasa? Do that deed by which I might credit your boasting.
"हे राक्षस! कर्म किए बिना तू यहाँ किसलिए डींग हाँकता है? वह कर्म कर, जिससे मैं तेरी डींग पर विश्वास करूँ।
Verse 25
अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किं चिद् अप्य् अनवक्षिपन् । अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन ॥
anuktvā paruṣaṃ vākyaṃ kiṃ cid apy anavakṣipan | avikatthan vadhiṣyāmi tvāṃ paśya puruṣādana
Without uttering a harsh word, without disparaging at all, without boasting, I shall slay you — behold, O man-eater!"
हे पुरुषभक्षक! कोई कठोर वचन कहे बिना, तनिक भी अपमान किए बिना, डींग हाँके बिना मैं तुझे मार डालूँगा — देख!"
Verse 26
इत्य् उक्त्वा पञ्चनाराचान् आकर्णापूरिताञ् शरान् । निचखान महावेगांल् लक्ष्मणो राक्षसोरसि ॥
ity uktvā pañcanārācān ākarṇāpūritāñ śarān | nicakhāna mahāvegāṃl lakṣmaṇo rākṣasorasi
Having said this, Lakṣmaṇa drove into the rākṣasa's chest five iron arrows of great speed, drawn back to the ear.
ऐसा कहकर लक्ष्मण ने कान तक खींचे गए, महान् वेग वाले पाँच नाराचों को राक्षस की छाती में घुसा दिया।
Verse 27
स शरैर् आहतस् तेन सरोषो रावणात्मजः । सुप्रयुक्तैस् त्रिभिर् बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम् ॥
sa śarair āhatas tena saroṣo rāvaṇātmajaḥ | suprayuktais tribhir bāṇaiḥ prativivyādha lakṣmaṇam
Struck by those arrows, the enraged son of Rāvaṇa pierced Lakṣmaṇa in return with three well-aimed arrows.
उन बाणों से आहत होकर क्रुद्ध रावणपुत्र ने तीन भली-भाँति चलाए गए बाणों से लक्ष्मण को बदले में बींध डाला।
Verse 28
स बभूव महाभीमो नरराक्षससिंहयोः । विमर्दस् तुमुलो युद्धे परस्परवधैषिणोः ॥
sa babhūva mahābhīmo nararākṣasasiṃhayoḥ | vimardas tumulo yuddhe parasparavadhaiṣiṇoḥ
There arose a most terrible, tumultuous clash in that battle between the lion among men and the lion among rākṣasas, each seeking the other's death.
एक-दूसरे के वध के इच्छुक, नरसिंह (लक्ष्मण) और राक्षससिंह (इन्द्रजित्) के बीच युद्ध में वह अत्यन्त भयंकर, तुमुल संग्राम हुआ।
Verse 29
उभौ हि बलसंपन्नाव् उभौ विक्रमशालिनौ । उभाव् अपि सुविक्रान्तौ सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ ॥
ubhau hi balasaṃpannāv ubhau vikramaśālinau | ubhāv api suvikrāntau sarvaśastrāstrakovidau
For both were endowed with strength, both resplendent in valour, both exceedingly bold, both skilled in all weapons and missiles.
क्योंकि दोनों ही बलसम्पन्न थे, दोनों ही पराक्रमशाली, दोनों ही अत्यन्त साहसी और समस्त शस्त्रास्त्रों के ज्ञाता थे।
Verse 30
उभौ परमदुर्जेयाव् अतुल्यबलतेजसौ । युयुधाते महावीरौ ग्रहाव् इव नभो गतौ ॥
ubhau paramadurjeyāv atulyabalatejasau | yuyudhāte mahāvīrau grahāv iva nabho gatau
Both exceedingly hard to vanquish, of incomparable strength and splendour, those two great heroes fought like two planets ranging the sky.
दोनों ही अत्यन्त दुर्जेय, अतुलनीय बल और तेज वाले वे महावीर आकाश में विचरते दो ग्रहों के समान लड़े।
Verse 31
बलवृत्राव् इव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ । युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाव् इव ॥
balavṛtrāv iva hi tau yudhi vai duṣpradharṣaṇau | yuyudhāte mahātmānau tadā kesariṇāv iva
Like Bala and Vṛtra, those two, unassailable in battle, those great souls fought then like two lions.
युद्ध में अजेय वे दोनों बल (इन्द्र) और वृत्र के समान, वे महात्मा तब दो सिंहों के समान लड़े।
Verse 32
बहून् अवसृजन्तौ हि मार्गणौघान् अवस्थितौ । नरराक्षससिंहौ तौ प्रहृष्टाव् अभ्ययुध्यताम् ॥
bahūn avasṛjantau hi mārgaṇaughān avasthitau | nararākṣasasiṃhau tau prahṛṣṭāv abhyayudhyatām
Loosing many floods of arrows and standing firm, those two — a lion among men and a lion among rākṣasas — fought on joyously.
बहुत-से बाणसमूह छोड़ते हुए, डटे रहकर, वे दोनों — नरसिंह और राक्षससिंह — हर्षित होकर लड़ते रहे।
Verse 33
सुसंप्रहृष्टौ नरराक्षसोत्तमौ; जयैषिणौ मार्गणचापधारिणौ । परस्परं तौ प्रववर्षतुर् भृशं; शरौघवर्षेण बलाहकाव् इव ॥
susaṃprahṛṣṭau nararākṣasottamau; jayaiṣiṇau mārgaṇacāpadhāriṇau | parasparaṃ tau pravavarṣatur bhṛśaṃ; śaraughavarṣeṇa balāhakāv iva
Greatly exultant, those two best of men and rākṣasas, seeking victory, bearing arrows and bows, poured fiercely upon each other with showers of arrows, like two storm-clouds.
अत्यन्त हर्षित, विजय के इच्छुक, बाण और धनुष धारण किए वे दोनों नरश्रेष्ठ और राक्षसश्रेष्ठ दो मेघों के समान एक-दूसरे पर बाणसमूहों की वर्षा से अत्यन्त रूप से बरसने लगे।