Sarga 74
Yuddha Kanda
27 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवम् उक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः । धनुष्पाणिनम् आदाय त्वरमाणो जगाम सः ॥
evam uktvā tu saumitriṃ jātaharṣo vibhīṣaṇaḥ | dhanuṣpāṇinam ādāya tvaramāṇo jagāma saḥ
Having thus spoken to Saumitri, Vibhīṣaṇa, filled with joy, taking that bow-bearing one along with him, went in haste.
सौमित्रि से ऐसा कहकर हर्ष से भरा विभीषण उस धनुषधारी लक्ष्मण को साथ लेकर शीघ्रता से चला।
Verse 2
अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद् वनम् । दर्शयाम् आस तत् कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः ॥
avidūraṃ tato gatvā praviśya ca mahad vanam | darśayām āsa tat karma lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ
Then, going not far and entering a great wood, Vibhīṣaṇa showed Lakṣmaṇa that rite.
तब थोड़ी ही दूर जाकर और एक विशाल वन में प्रवेश करके विभीषण ने लक्ष्मण को वह कर्मस्थल (यज्ञस्थल) दिखाया।
Verse 3
नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम् । तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत् ॥
nīlajīmūtasaṃkāśaṃ nyagrodhaṃ bhīmadarśanam | tejasvī rāvaṇabhrātā lakṣmaṇāya nyavedayat
The splendid brother of Rāvaṇa pointed out to Lakṣmaṇa a banyan tree, resembling a dark cloud, terrible to behold.
नीले मेघ के समान, देखने में भयंकर एक वटवृक्ष को तेजस्वी रावण-भ्राता विभीषण ने लक्ष्मण को दिखाया।
Verse 4
इहोपहारं भूतानां बलवान् रावणातजः । उपहृत्य ततः पश्चात् संग्रामम् अभिवर्तते ॥
ihopahāraṃ bhūtānāṃ balavān rāvaṇātajaḥ | upahṛtya tataḥ paścāt saṃgrāmam abhivartate
"Here the mighty son of Rāvaṇa, having offered an oblation of living beings, afterward goes forth to battle.
"यहाँ महाबली रावणपुत्र प्राणियों की आहुति चढ़ाकर उसके पश्चात् युद्ध में जाता है।
Verse 5
अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः । निहन्ति समरे शत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ॥
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati rākṣasaḥ | nihanti samare śatrūn badhnāti ca śarottamaiḥ
Thereupon the rākṣasa becomes invisible to all beings; he slays his foes in battle and fetters them with his finest arrows.
तब वह राक्षस समस्त प्राणियों के लिए अदृश्य हो जाता है; वह युद्ध में शत्रुओं को मार डालता है और श्रेष्ठ बाणों से उन्हें बाँध देता है।
Verse 6
तम् अप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम् । विध्वंसय शरैस् तीक्ष्णैः सरथं साश्वसारथिम् ॥
tam apraviṣṭaṃ nyagrodhaṃ balinaṃ rāvaṇātmajam | vidhvaṃsaya śarais tīkṣṇaiḥ sarathaṃ sāśvasārathim
That mighty son of Rāvaṇa, before he has entered the banyan — destroy him with sharp arrows, chariot, horses, charioteer and all."
वटवृक्ष में प्रवेश करने से पूर्व ही उस बलवान् रावणपुत्र को रथ, घोड़ों और सारथि सहित तीखे बाणों से नष्ट कर दो।"
Verse 7
तथेत्य् उक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर् मित्रनन्दनः । बभूवावस्थितस् तत्र चित्रं विस्फारयन् धनुः ॥
tathety uktvā mahātejāḥ saumitrir mitranandanaḥ | babhūvāvasthitas tatra citraṃ visphārayan dhanuḥ
Saying "So be it," the greatly radiant Saumitri, delight of his friends, stood there, twanging his wondrous bow.
"ऐसा ही हो" कहकर मित्रों के आनन्द महातेजस्वी सौमित्रि वहाँ अपना विचित्र धनुष खींचते हुए डट गए।
Verse 8
स रथेनाग्निवर्णेन बलवान् रावणात्मजः । इन्द्रजित् कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत ॥
sa rathenāgnivarṇena balavān rāvaṇātmajaḥ | indrajit kavacī khaḍgī sadhvajaḥ pratyadṛśyata
That mighty son of Rāvaṇa, Indrajit, with his fire-coloured chariot, armoured, sword in hand, his banner flying, came into view.
अग्नि के रंग के रथ वाला वह बलवान् रावणपुत्र इन्द्रजित्, कवचधारी, खड्गधारी, ध्वजा सहित दिखाई दिया।
Verse 9
तम् उवाच महातेजाः पौलस्त्यम् अपराजितम् । समाह्वये त्वां समरे सम्यग् युद्धं प्रयच्छ मे ॥
tam uvāca mahātejāḥ paulastyam aparājitam | samāhvaye tvāṃ samare samyag yuddhaṃ prayaccha me
The greatly radiant Lakṣmaṇa said to that unconquered scion of Pulastya: "I challenge you to battle; grant me a fair fight."
महातेजस्वी लक्ष्मण ने उस अपराजित पुलस्त्यवंशी से कहा — "मैं तुझे युद्ध के लिए ललकारता हूँ; मुझे भली-भाँति युद्ध दे।"
Verse 10
एवम् उक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम् ॥
evam ukto mahātejā manasvī rāvaṇātmajaḥ | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ tatra dṛṣṭvā vibhīṣaṇam
Thus addressed, the greatly radiant, spirited son of Rāvaṇa, seeing Vibhīṣaṇa there, spoke harsh words:
ऐसा कहे जाने पर महातेजस्वी, अभिमानी रावणपुत्र ने वहाँ विभीषण को देखकर कठोर वचन कहे —
Verse 11
इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद् भ्राता पितुर् मम । कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस ॥
iha tvaṃ jātasaṃvṛddhaḥ sākṣād bhrātā pitur mama | kathaṃ druhyasi putrasya pitṛvyo mama rākṣasa
"Here you were born and bred, the very brother of my father; how do you work treachery against his son, being my uncle, O rākṣasa?
"यहीं जन्मे और पले, साक्षात् मेरे पिता के भाई — हे राक्षस! मेरे चाचा होकर तुम उनके पुत्र से इस प्रकार द्रोह कैसे करते हो?
Verse 12
न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस् तव दुर्मते । प्रमाणं न च सोदर्यं न धर्मो धर्मदूषण ॥
na jñātitvaṃ na sauhārdaṃ na jātis tava durmate | pramāṇaṃ na ca sodaryaṃ na dharmo dharmadūṣaṇa
Neither kinship, nor affection, nor birth is any measure with you, O evil-minded one, nor common womb, nor dharma, O defiler of dharma!
हे दुर्बुद्धि! हे धर्मदूषक! तुम्हारे लिए न ज्ञातिबन्धुत्व, न सौहार्द, न जाति, न सहोदरपन, और न धर्म ही कोई प्रमाण है।
Verse 13
शोच्यस् त्वम् असि दुर्बुद्धे निन्दनीयश् च साधुभिः । यस् त्वं स्वजनम् उत्सृज्य परभृत्यत्वम् आगतः ॥
śocyas tvam asi durbuddhe nindanīyaś ca sādhubhiḥ | yas tvaṃ svajanam utsṛjya parabhṛtyatvam āgataḥ
You are to be pitied, O dull-witted one, and reproached by the good — you who, forsaking your own kin, have come to the servitude of another.
हे दुर्बुद्धि! तुम शोचनीय हो और सत्पुरुषों द्वारा निन्दनीय हो — तुम जो अपने स्वजनों को छोड़कर पराई दासता में आ गए हो।
Verse 14
नैतच् छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महद् अन्तरम् । क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीचपराश्रयः ॥
naitac chithilayā buddhyā tvaṃ vetsi mahad antaram | kva ca svajanasaṃvāsaḥ kva ca nīcaparāśrayaḥ
You do not perceive, with your slack mind, this great difference: where is dwelling among one's own, and where is dependence upon a base stranger?
अपनी ढीली बुद्धि से तुम इस महान् अन्तर को नहीं समझते: कहाँ स्वजनों के बीच निवास, और कहाँ नीच पराए का आश्रय!
Verse 15
गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणो ऽपि वा । निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः पर एव सः ॥
guṇavān vā parajanaḥ svajano nirguṇo 'pi vā | nirguṇaḥ svajanaḥ śreyān yaḥ paraḥ para eva saḥ
Be a stranger endowed with virtue, or one's own kin devoid of it — a kinsman, though without virtue, is the better; a stranger is a stranger still.
पराया मनुष्य गुणवान् हो, या स्वजन निर्गुण ही क्यों न हो — निर्गुण स्वजन ही श्रेष्ठ है; जो पराया है, वह पराया ही रहता है।
Verse 16
निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर । स्वजनेन त्वया शक्यं परुषं रावणानुज ॥
niranukrośatā ceyaṃ yādṛśī te niśācara | svajanena tvayā śakyaṃ paruṣaṃ rāvaṇānuja
And such is this pitilessness of yours, O night-ranger; that toward your own kin, O younger brother of Rāvaṇa, you can be so harsh."
हे निशाचर! तुम्हारी यह निर्दयता जैसी है, हे रावण के अनुज! कि अपने ही स्वजन के प्रति तुम इतने कठोर हो सकते हो।"
Verse 17
इत्य् उक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः । अजानन्न् इव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे ॥
ity ukto bhrātṛputreṇa pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ | ajānann iva macchīlaṃ kiṃ rākṣasa vikatthase
Thus addressed by his brother's son, Vibhīṣaṇa replied: "As though you knew not my nature — why, O rākṣasa, do you boast?
भाई के पुत्र द्वारा ऐसा कहे जाने पर विभीषण ने उत्तर दिया — "मेरे स्वभाव को न जानने वाले के समान, हे राक्षस! तू क्यों डींग हाँकता है?
Verse 18
राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात् । कुले यद्य् अप्य् अहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम् । गुणो ऽयं प्रथमो नॄणां तन् मे शीलम् अराक्षसं ॥
rākṣasendrasutāsādho pāruṣyaṃ tyaja gauravāt | kule yady apy ahaṃ jāto rakṣasāṃ krūrakarmaṇām | guṇo 'yaṃ prathamo nṝṇāṃ tan me śīlam arākṣasaṃ
O wicked son of the rākṣasa king, abandon this harshness out of respect. Though I was born in the line of rākṣasas of cruel deeds, this foremost virtue of men is mine: my character is un-rākṣasa-like.
हे राक्षसेन्द्र के दुष्ट पुत्र! गुरुजनों के प्रति आदर के कारण यह कठोरता छोड़ दे। यद्यपि मैं क्रूरकर्मा राक्षसों के कुल में जन्मा हूँ, तथापि मनुष्यों का यह प्रथम गुण मुझमें है — मेरा स्वभाव अराक्षसी है।
Verse 19
न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे । भ्रात्रा विषमशीलेन कथं भ्राता निरस्यते ॥
na rame dāruṇenāhaṃ na cādharmeṇa vai rame | bhrātrā viṣamaśīlena kathaṃ bhrātā nirasyate
I take no delight in cruelty, nor do I delight in adharma. By a brother of perverse character, how rightly is a brother cast out?
मैं न क्रूरता में रमता हूँ, न अधर्म में ही रमता हूँ। विषम स्वभाव वाले भाई द्वारा भला भाई कैसे त्याग दिया जाता है?
Verse 20
परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम् । सुहृदाम् अतिशङ्कां च त्रयो दोषाः क्षयावहाः ॥
parasvānāṃ ca haraṇaṃ paradārābhimarśanam | suhṛdām atiśaṅkāṃ ca trayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ
The seizing of others' goods, the touching of others' wives, and excessive mistrust of friends — these three faults bring ruin.
दूसरों के धन का हरण, पराई स्त्रियों का स्पर्श, और मित्रों के प्रति अत्यधिक सन्देह — ये तीन दोष विनाश लाने वाले हैं।
Verse 21
महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश् च विग्रहः । अभिमानश् च कोपश् च वैरित्वं प्रतिकूलता ॥
maharṣīṇāṃ vadho ghoraḥ sarvadevaiś ca vigrahaḥ | abhimānaś ca kopaś ca vairitvaṃ pratikūlatā
The dreadful slaying of great sages, enmity with all the gods, arrogance and wrath, hostility and contrariness —
महर्षियों का घोर वध, समस्त देवों से वैर, अभिमान और क्रोध, वैरभाव और प्रतिकूलता —
Verse 22
एते दोषा मम भ्रातुर् जीवितैश्वर्यनाशनाः । गुणान् प्रच्छादयाम् आसुः पर्वतान् इव तोयदाः ॥
ete doṣā mama bhrātur jīvitaiśvaryanāśanāḥ | guṇān pracchādayām āsuḥ parvatān iva toyadāḥ
these faults of my brother, destroyers of life and sovereignty, covered over his virtues as rain-clouds cover the mountains.
मेरे भाई के ये जीवन और ऐश्वर्य का नाश करने वाले दोष उसके गुणों को वैसे ही ढँक गए, जैसे मेघ पर्वतों को।
Verse 23
दोषैर् एतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव । नेयम् अस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता ॥
doṣair etaiḥ parityakto mayā bhrātā pitā tava | neyam asti purī laṅkā na ca tvaṃ na ca te pitā
Because of these faults, my brother — your father — was forsaken by me. Neither shall this city of Laṅkā endure, nor you, nor your father.
इन दोषों के कारण मैंने अपने भाई — तेरे पिता — को छोड़ दिया। न यह लंका नगरी बचेगी, न तू, और न तेरा पिता।
Verse 24
अतिमानी च बालश् च दुर्विनीतश् च राक्षस । बद्धस् त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद् यद् इच्छसि ॥
atimānī ca bālaś ca durvinītaś ca rākṣasa | baddhas tvaṃ kālapāśena brūhi māṃ yad yad icchasi
Arrogant and childish and ill-bred, O rākṣasa, you are bound in the noose of Death; say to me whatever you will.
हे राक्षस! अत्यन्त अभिमानी, बालक और दुर्विनीत तू काल के पाश में बँधा है; जो चाहे, मुझसे कह ले।
Verse 25
अद्य ते व्यसनं प्राप्तं किम् इह त्वं तु वक्ष्यसि । प्रवेष्टुं न त्वया शक्यो न्यग्रोधो राक्षसाधम ॥
adya te vyasanaṃ prāptaṃ kim iha tvaṃ tu vakṣyasi | praveṣṭuṃ na tvayā śakyo nyagrodho rākṣasādhama
Today calamity has come upon you — what then will you say here? You shall not be able to enter the banyan, O vilest of rākṣasas.
आज तुझ पर विपत्ति आ पड़ी है — अब तू यहाँ क्या कहेगा? हे राक्षसाधम! तू वटवृक्ष में प्रवेश न कर सकेगा।
Verse 26
धर्षयित्वा तु काकुत्स्थौ न शक्यं जीवितुं त्वया । युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह । हतस् त्वं देवता कार्यं करिष्यसि यमक्षये ॥
dharṣayitvā tu kākutsthau na śakyaṃ jīvituṃ tvayā | yudhyasva naradevena lakṣmaṇena raṇe saha | hatas tvaṃ devatā kāryaṃ kariṣyasi yamakṣaye
Having assailed the two Kākutsthas, you cannot live; fight in battle with the man-god Lakṣmaṇa; slain, you shall do the gods' business in the realm of Yama.
दोनों काकुत्स्थों (राम-लक्ष्मण) पर आक्रमण करके तू जीवित न रह सकेगा; युद्ध में नरदेव लक्ष्मण से लड़; मारे जाने पर तू यमलोक में देवताओं का कार्य करेगा।
Verse 27
निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं; कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम् । न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं; त्वम् अद्य जीवन् सबलो गमिष्यसि ॥
nidarśayasvātmabalaṃ samudyataṃ; kuruṣva sarvāyudhasāyakavyayam | na lakṣmaṇasyaitya hi bāṇagocaraṃ; tvam adya jīvan sabalo gamiṣyasi
Show forth your mustered might; spend all your weapons and arrows; for once you have come within range of Lakṣmaṇa's arrows, you shall not this day depart alive with your host."
अपने उमड़े हुए बल को दिखा; अपने समस्त आयुधों और बाणों को खर्च कर दे; क्योंकि लक्ष्मण के बाणों की पहुँच में आकर आज तू सेना सहित जीवित न जा सकेगा।"