Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 73

Yuddha Kanda

34 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अथ तस्याम् अवस्थायां लक्ष्मणं रावणानुजः । परेषाम् अहितं वाक्यम् अर्थसाधकम् अब्रवीत् ॥

    atha tasyām avasthāyāṃ lakṣmaṇaṃ rāvaṇānujaḥ | pareṣām ahitaṃ vākyam arthasādhakam abravīt

    Then, in that situation, Rāvaṇa's younger brother spoke to Lakṣmaṇa words baneful to the foes and furthering their own aim:

    तब उस अवस्था में रावण के अनुज विभीषण ने लक्ष्मण से शत्रुओं के लिए अहितकर और अपना प्रयोजन सिद्ध करने वाले वचन कहे —

  2. Verse 2

    अस्यानीकस्य महतो भेदने यतलक्ष्मण । राक्षसेन्द्रसुतो ऽप्य् अत्र भिन्ने दृश्यो भविष्यति ॥

    asyānīkasya mahato bhedane yatalakṣmaṇa | rākṣasendrasuto 'py atra bhinne dṛśyo bhaviṣyati

    "Strive, O Lakṣmaṇa, to break this great host; once it is broken, the son of the rākṣasa king will here become visible.

    "हे लक्ष्मण! इस विशाल सेना को तोड़ने का प्रयत्न करो; इसके टूट जाने पर यहाँ राक्षसेन्द्रपुत्र भी प्रकट हो जाएगा।

  3. Verse 3

    स त्वम् इन्द्राशनिप्रख्यैः शरैर् अवकिरन् परान् । अभिद्रवाशु यावद् वै नैतत् कर्म समाप्यते ॥

    sa tvam indrāśaniprakhyaiḥ śarair avakiran parān | abhidravāśu yāvad vai naitat karma samāpyate

    Therefore, scattering the foes with arrows like Indra's thunderbolts, rush swiftly on, before this rite is completed.

    इसलिए तुम इन्द्र के वज्र के समान बाणों से शत्रुओं पर बरसते हुए शीघ्र उन पर टूट पड़ो, जब तक कि यह कर्म (होम) पूरा न हो जाए।

  4. Verse 4

    जहि वीरदुरात्मानं मायापरम् अधार्मिकम् । रावणिं क्रूरकर्माणं सर्वलोकभयावहम् ॥

    jahi vīradurātmānaṃ māyāparam adhārmikam | rāvaṇiṃ krūrakarmāṇaṃ sarvalokabhayāvaham

    Slay that evil-souled hero, master of illusion, unrighteous — Rāvaṇa's son of cruel deeds, a terror to all the worlds."

    उस दुरात्मा वीर, मायापटु, अधार्मिक, क्रूरकर्मा, समस्त लोकों के लिए भयप्रद रावणपुत्र को मार डालो।"

  5. Verse 5

    विभीषणवचः श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः । ववर्ष शरवर्षाणि राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥

    vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ | vavarṣa śaravarṣāṇi rākṣasendrasutaṃ prati

    Hearing Vibhīṣaṇa's words, Lakṣmaṇa of auspicious marks rained showers of arrows upon the son of the rākṣasa king.

    विभीषण के वचन सुनकर शुभलक्षण लक्ष्मण ने राक्षसेन्द्रपुत्र पर बाणवर्षाएँ कर दीं।

  6. Verse 6

    ऋक्षाः शाखामृगाश् चैव द्रुमाद्रिवरयोधिनः । अभ्यधावन्त सहितास् तद् अनीकम् अवस्थितम् ॥

    ṛkṣāḥ śākhāmṛgāś caiva drumādrivarayodhinaḥ | abhyadhāvanta sahitās tad anīkam avasthitam

    The bears and the tree-going monkeys, fighting with trees and the best of mountains, rushed together upon that host standing arrayed.

    वृक्षों और पर्वतश्रेष्ठों से लड़ने वाले ऋक्ष और वानर एक साथ उस खड़ी सेना पर टूट पड़े।

  7. Verse 7

    राक्षसाश् च शितैर् बाणैर् असिभिः शक्तितोमरैः । उद्यतैः समवर्तन्त कपिसैन्यजिघांसवः ॥

    rākṣasāś ca śitair bāṇair asibhiḥ śaktitomaraiḥ | udyataiḥ samavartanta kapisainyajighāṃsavaḥ

    And the rākṣasas, with sharp arrows, swords, lances, and iron clubs upraised, closed in, bent on slaying the monkey army.

    और राक्षस तीखे बाणों, खड्गों, शक्तियों और तोमरों को उठाए हुए वानरसेना का वध करने के लिए भिड़ गए।

  8. Verse 8

    स संप्रहारस् तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम् । शब्देन महता लङ्कां नादयन् वै समन्ततः ॥

    sa saṃprahāras tumulaḥ saṃjajñe kapirakṣasām | śabdena mahatā laṅkāṃ nādayan vai samantataḥ

    That tumultuous clash of monkeys and rākṣasas arose, making Laṅkā resound on every side with a mighty roar.

    वानरों और राक्षसों का वह तुमुल संग्राम छिड़ गया, जो महान् शब्द से लंका को सब ओर गुँजा रहा था।

  9. Verse 9

    शस्त्रैर् बहुविधाकारैः शितैर् बाणैश् च पादपैः । उद्यतैर् गिरिशृङ्गैश् च घोरैर् आकाशम् आवृतम् ॥

    śastrair bahuvidhākāraiḥ śitair bāṇaiś ca pādapaiḥ | udyatair giriśṛṅgaiś ca ghorair ākāśam āvṛtam

    With weapons of many shapes, with sharp arrows and trees, and with mountain-peaks raised up, dreadful, the sky was overspread.

    नाना प्रकार के आकार वाले शस्त्रों से, तीखे बाणों और वृक्षों से, तथा उठाए गए भयंकर पर्वतशिखरों से आकाश ढँक गया।

  10. Verse 10

    ते राक्षसा वानरेषु विकृताननबाहवः । निवेशयन्तः शस्त्राणि चक्रुस् ते सुमहद् भयम् ॥

    te rākṣasā vānareṣu vikṛtānanabāhavaḥ | niveśayantaḥ śastrāṇi cakrus te sumahad bhayam

    Those rākṣasas, of distorted faces and arms, planting their weapons in the monkeys, wrought very great terror.

    विकृत मुख और भुजाओं वाले वे राक्षस वानरों में अपने शस्त्र घुसाते हुए अत्यन्त महान् भय उत्पन्न करने लगे।

  11. Verse 11

    तथैव सकलैर् वृक्षैर् गिरिशृङ्गैश् च वानराः । अभिजघ्नुर् निजघ्नुश् च समरे राक्षसर्षभान् ॥

    tathaiva sakalair vṛkṣair giriśṛṅgaiś ca vānarāḥ | abhijaghnur nijaghnuś ca samare rākṣasarṣabhān

    Likewise, with whole trees and mountain-peaks, the monkeys struck and slew the bull-rākṣasas in battle.

    वैसे ही वानरों ने समूचे वृक्षों और पर्वतशिखरों से युद्ध में राक्षसश्रेष्ठों पर प्रहार किया और उन्हें मार डाला।

  12. Verse 12

    ऋक्षवानरमुख्यैश् च महाकायैर् महाबलैः । रक्षसां वध्यमानानां महद् भयम् अजायत ॥

    ṛkṣavānaramukhyaiś ca mahākāyair mahābalaiḥ | rakṣasāṃ vadhyamānānāṃ mahad bhayam ajāyata

    At the hands of the great-bodied, mighty chiefs of bears and monkeys, as the rākṣasas were being slain, great fear arose among them.

    विशालकाय, महाबली ऋक्ष और वानरमुख्यों के हाथों मारे जाते हुए राक्षसों में महान् भय उत्पन्न हो गया।

  13. Verse 13

    स्वम् अनीकं विषण्णं तु श्रुत्वा शत्रुभिर् अर्दितम् । उदतिष्ठत दुर्धर्षस् तत् कर्मण्य् अननुष्ठिते ॥

    svam anīkaṃ viṣaṇṇaṃ tu śrutvā śatrubhir arditam | udatiṣṭhata durdharṣas tat karmaṇy ananuṣṭhite

    Hearing that his own army was dismayed and tormented by the enemy, that invincible one rose up, though his rite was not yet performed.

    अपनी सेना को विषण्ण और शत्रुओं से पीड़ित सुनकर वह दुर्जेय (इन्द्रजित्), यद्यपि वह कर्म (होम) पूरा नहीं हुआ था, उठ खड़ा हुआ।

  14. Verse 14

    वृक्षान्धकारान् निष्क्रम्य जातक्रोधः स रावणिः । आरुरोह रथं सज्जं पूर्वयुक्तं स राक्षसः ॥

    vṛkṣāndhakārān niṣkramya jātakrodhaḥ sa rāvaṇiḥ | āruroha rathaṃ sajjaṃ pūrvayuktaṃ sa rākṣasaḥ

    Coming forth from the darkness of the trees, that Rāvaṇa's son, his wrath kindled, mounted his ready chariot, already yoked, that rākṣasa.

    वृक्षों के अन्धकार से बाहर निकलकर क्रोध से भरा वह रावणपुत्र राक्षस पहले से जुते अपने तैयार रथ पर चढ़ा।

  15. Verse 15

    स भीमकार्मुकशरः कृष्णाञ्जनचयोपमः । रक्तास्यनयनः क्रूरो बभौ मृत्युर् इवान्तकः ॥

    sa bhīmakārmukaśaraḥ kṛṣṇāñjanacayopamaḥ | raktāsyanayanaḥ krūro babhau mṛtyur ivāntakaḥ

    With terrible bow and arrows, resembling a heap of black collyrium, red of mouth and eye, cruel, he shone like Death the Ender.

    भयंकर धनुष और बाणों वाला, काले काजल के ढेर के समान, लाल मुख और नेत्रों वाला, क्रूर वह मृत्यु के समान यमराज-सा शोभित हुआ।

  16. Verse 16

    दृष्ट्वैव तु रथस्थं तं पर्यवर्तत तद् बलम् । रक्षसां भीमवेगानां लक्ष्मणेन युयुत्सताम् ॥

    dṛṣṭvaiva tu rathasthaṃ taṃ paryavartata tad balam | rakṣasāṃ bhīmavegānāṃ lakṣmaṇena yuyutsatām

    Seeing him mounted in his chariot, that host of rākṣasas of terrible speed, eager to fight with Lakṣmaṇa, rallied round.

    उसे रथ पर स्थित देखते ही लक्ष्मण से युद्ध के इच्छुक भयंकर वेग वाले राक्षसों की वह सेना चारों ओर से उसके पास इकट्ठी हो गई।

  17. Verse 17

    तस्मिन् काले तु हनुमान् उद्यम्य सुदुरासदम् । धरणीधरसंकाशी महावृक्षम् अरिंदमः ॥

    tasmin kāle tu hanumān udyamya sudurāsadam | dharaṇīdharasaṃkāśī mahāvṛkṣam ariṃdamaḥ

    At that moment Hanumān, subduer of foes, resembling a mountain, raised up a great tree most hard to withstand.

    उस समय शत्रुदमन, पर्वत के समान विशाल हनुमान् ने एक अत्यन्त दुर्जेय महावृक्ष उठाया।

  18. Verse 18

    स राक्षसानां तत् सैन्यं कालाग्निर् इव निर्दहन् । चकार बहुभिर् वृक्षैर् निःसंज्ञं युधि वानरः ॥

    sa rākṣasānāṃ tat sainyaṃ kālāgnir iva nirdahan | cakāra bahubhir vṛkṣair niḥsaṃjñaṃ yudhi vānaraḥ

    That monkey, consuming the army of rākṣasas like the fire of doom, with his many trees rendered them senseless in the fight.

    प्रलयकाल की अग्नि के समान राक्षसों की उस सेना को जलाते हुए उस वानर ने अनेक वृक्षों से युद्ध में उन्हें अचेत कर दिया।

  19. Verse 19

    विध्वंसयन्तं तरसा दृष्ट्वैव पवनात्मजम् । राक्षसानां सहस्राणि हनूमन्तम् अवाकिरन् ॥

    vidhvaṃsayantaṃ tarasā dṛṣṭvaiva pavanātmajam | rākṣasānāṃ sahasrāṇi hanūmantam avākiran

    Seeing the son of the Wind swiftly destroying them, thousands of rākṣasas showered their weapons upon Hanumān.

    वेग से विध्वंस करते हुए पवनपुत्र को देखते ही हजारों राक्षसों ने हनुमान् पर शस्त्र बरसा दिए।

  20. Verse 20

    शितशूलधराः शूलैर् असिभिश् चासिपाणयः । शक्तिभिः शक्तिहस्ताश् च पट्टसैः पट्टसायुधाः ॥

    śitaśūladharāḥ śūlair asibhiś cāsipāṇayaḥ | śaktibhiḥ śaktihastāś ca paṭṭasaiḥ paṭṭasāyudhāḥ

    Bearing sharp spears, spear in hand; with swords, sword in hand; with lances, lance in hand; with paṭṭasas, paṭṭasa-armed;

    तीखे शूल धारण करने वाले शूलों से, खड्गधारी खड्गों से, शक्तिधारी शक्तियों से, पट्टिशधारी पट्टिशों से,

  21. Verse 21

    परिघैश् च गदाभिश् च कुन्तैश् च शुभदर्शनैः । शतशश् च शतघ्नीभिर् आयसैर् अपि मुद्गरैः ॥

    parighaiś ca gadābhiś ca kuntaiś ca śubhadarśanaiḥ | śataśaś ca śataghnībhir āyasair api mudgaraiḥ

    with iron bars and maces and fair-shaped pikes, and by the hundred with śataghnīs and iron mallets;

    परिघों और गदाओं से, और सुन्दर दीखने वाले कुन्तों से, तथा सैकड़ों की संख्या में शतघ्नियों और लोहे के मुद्गरों से भी,

  22. Verse 22

    घोरैः परशुभिश् चैव भिण्डिपालैश् च राक्षसाः । मुष्टिभिर् वज्रवेगैश् च तलैर् अशनिसंनिभैः ॥

    ghoraiḥ paraśubhiś caiva bhiṇḍipālaiś ca rākṣasāḥ | muṣṭibhir vajravegaiś ca talair aśanisaṃnibhaiḥ

    with dreadful axes and with slung javelins, the rākṣasas; and with fists swift as the thunderbolt and palm-blows like lightning,

    और भयंकर फरसों तथा भिन्दिपालों से राक्षसों ने, और वज्र के वेग वाले मुक्कों तथा बिजली के समान थप्पड़ों से,

  23. Verse 23

    अभिजघ्नुः समासाद्य समन्तात् पर्वतोपमम् । तेषाम् अपि च संक्रुद्धश् चकार कदनं महत् ॥

    abhijaghnuḥ samāsādya samantāt parvatopamam | teṣām api ca saṃkruddhaś cakāra kadanaṃ mahat

    they closed in and struck him on every side, him who was like a mountain; and he, enraged, wrought great slaughter among them in turn.

    पर्वत के समान उस हनुमान् के पास आकर सब ओर से उस पर प्रहार किया; और उसने भी क्रुद्ध होकर बदले में उनका महान् संहार किया।

  24. Verse 24

    स ददर्श कपिश्रेष्ठम् अचलोपमम् इन्द्रजित् । सूदयानम् अमित्रघ्नम् अमित्रान् पवनात्मजम् ॥

    sa dadarśa kapiśreṣṭham acalopamam indrajit | sūdayānam amitraghnam amitrān pavanātmajam

    Indrajit beheld that best of monkeys, like a mountain, slayer of foes, the son of the Wind, destroying his enemies.

    इन्द्रजित् ने पर्वत के समान, शत्रुओं का संहार करते हुए, शत्रुहन्ता उस पवनपुत्र कपिश्रेष्ठ को देखा।

  25. Verse 25

    स सारथिम् उवाचेदं याहि यत्रैष वानरः । क्षयम् एव हि नः कुर्याद् राक्षसानाम् उपेक्षितः ॥

    sa sārathim uvācedaṃ yāhi yatraiṣa vānaraḥ | kṣayam eva hi naḥ kuryād rākṣasānām upekṣitaḥ

    He said this to his charioteer: "Go to where this monkey is; for, if neglected, he would surely bring destruction upon us rākṣasas."

    उसने अपने सारथि से यह कहा — "जहाँ यह वानर है, वहाँ चलो; क्योंकि उपेक्षित छोड़ दिया जाए तो यह हम राक्षसों का विनाश ही कर देगा।"

  26. Verse 26

    इत्य् उक्तः सारथिस् तेन ययौ यत्र स मारुतिः । वहन् परमदुर्धर्षं स्थितम् इन्द्रजितं रथे ॥

    ity uktaḥ sārathis tena yayau yatra sa mārutiḥ | vahan paramadurdharṣaṃ sthitam indrajitaṃ rathe

    Thus addressed by him, the charioteer drove to where the son of the Wind was, bearing the utterly invincible Indrajit stationed in the chariot.

    उसके इस प्रकार कहने पर सारथि अत्यन्त दुर्जेय इन्द्रजित् को रथ पर बैठाए हुए वहाँ चला, जहाँ वह पवनपुत्र था।

  27. Verse 27

    सो ऽभ्युपेत्य शरान् खड्गान् पट्टसासिपरश्वधान् । अभ्यवर्षत दुर्धर्षः कपिमूर्ध्नि स राक्षसः ॥

    so 'bhyupetya śarān khaḍgān paṭṭasāsiparaśvadhān | abhyavarṣata durdharṣaḥ kapimūrdhni sa rākṣasaḥ

    Having drawn near, that invincible rākṣasa rained down arrows, swords, paṭṭasas, scimitars, and axes upon the monkey's head.

    पास आकर उस दुर्जेय राक्षस ने वानर के सिर पर बाणों, खड्गों, पट्टिशों, तलवारों और फरसों की वर्षा कर दी।

  28. Verse 28

    तानि शस्त्राणि घोराणि प्रतिगृह्य स मारुतिः । रोषेण महताविषो वाक्यं चेदम् उवाच ह ॥

    tāni śastrāṇi ghorāṇi pratigṛhya sa mārutiḥ | roṣeṇa mahatāviṣo vākyaṃ cedam uvāca ha

    Receiving those terrible weapons, the son of the Wind, in great wrath and past enduring, spoke these words:

    उन भयंकर शस्त्रों को झेलकर महान् क्रोध से असह्य होकर पवनपुत्र ने यह वचन कहा —

  29. Verse 29

    युध्यस्व यदि शूरो ऽसि रावणात्मज दुर्मते । वायुपुत्रं समासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि ॥

    yudhyasva yadi śūro 'si rāvaṇātmaja durmate | vāyuputraṃ samāsādya na jīvan pratiyāsyasi

    "Fight, if you are a hero, O evil-minded son of Rāvaṇa! Having met the son of the Wind, you shall not return alive.

    "हे दुर्बुद्धि रावणपुत्र! यदि तू शूर है तो युद्ध कर! पवनपुत्र के सामने आकर तू जीवित लौटकर न जाएगा।

  30. Verse 30

    बाहुभ्यां संप्रयुध्यस्व यदि मे द्वन्द्वम् आहवे । वेगं सहस्व दुर्बुद्धे ततस् त्वं रक्षसां वरः ॥

    bāhubhyāṃ saṃprayudhyasva yadi me dvandvam āhave | vegaṃ sahasva durbuddhe tatas tvaṃ rakṣasāṃ varaḥ

    Fight me with your two arms, if you dare a duel in battle; endure my force, O dull-witted one — then shall you be reckoned the best of rākṣasas."

    यदि तुझमें साहस है तो युद्ध में मुझसे द्वन्द्व कर, दोनों भुजाओं से लड़; हे दुर्बुद्धि! मेरे वेग को सह ले, तब तू राक्षसों में श्रेष्ठ (कहलाएगा)।"

  31. Verse 31

    हनूमन्तं जिघांसन्तं समुद्यतशरासनम् । रावणात्मजम् आचष्टे लक्ष्मणाय विभीषणः ॥

    hanūmantaṃ jighāṃsantaṃ samudyataśarāsanam | rāvaṇātmajam ācaṣṭe lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ

    Vibhīṣaṇa pointed out to Lakṣmaṇa the son of Rāvaṇa, bent on slaying Hanumān, his bow raised high:

    हनुमान् को मारने के इच्छुक, धनुष ऊँचा उठाए रावणपुत्र को विभीषण ने लक्ष्मण को दिखाया —

  32. Verse 32

    यस् तु वासवनिर्जेता रावणस्यात्मसंभवः । स एष रथम् आस्थाय हनूमन्तं जिघांसति ॥

    yas tu vāsavanirjetā rāvaṇasyātmasaṃbhavaḥ | sa eṣa ratham āsthāya hanūmantaṃ jighāṃsati

    "He who is the conqueror of Vāsava, sprung from Rāvaṇa himself — this very one, mounted in his chariot, seeks to slay Hanumān.

    "जो इन्द्र को जीतने वाला, रावण से ही उत्पन्न है — यही रथ पर चढ़कर हनुमान् को मारना चाहता है।

  33. Verse 33

    तम् अप्रतिमसंस्थानैः शरैः शत्रुविदारणैः । जीवितान्तकरैर् घोरैः सौमित्रे रावणिं जहि ॥

    tam apratimasaṃsthānaiḥ śaraiḥ śatruvidāraṇaiḥ | jīvitāntakarair ghoraiḥ saumitre rāvaṇiṃ jahi

    Him, O Saumitri, slay — Rāvaṇa's son — with arrows of matchless make, foe-rending, grim, and life-ending."

    हे सौमित्रे! उस रावणपुत्र को अनुपम बनावट वाले, शत्रु को विदीर्ण करने वाले, प्राणान्तकारी भयंकर बाणों से मार डालो।"

  34. Verse 34

    इत्य् एवम् उक्तस् तु तदा महात्मा; विभीषणेनारिविभीषणेन । ददर्श तं पर्वतसंनिकाशं; रथस्थितं भीमबलं दुरासदम् ॥

    ity evam uktas tu tadā mahātmā; vibhīṣaṇenārivibhīṣaṇena | dadarśa taṃ parvatasaṃnikāśaṃ; rathasthitaṃ bhīmabalaṃ durāsadam

    Thus addressed then by Vibhīṣaṇa, terror of his foes, the great-souled one beheld that foe, like a mountain, standing in his chariot, of terrible strength and hard to assail.

    तब शत्रुओं को भयभीत करने वाले विभीषण के इस प्रकार कहने पर महात्मा लक्ष्मण ने पर्वत के समान विशाल, रथ पर स्थित, भयंकर बल वाले, दुर्जेय उस शत्रु को देखा।