Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 72

Yuddha Kanda

33 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोककर्शितः । नोपधारयते व्यक्तं यद् उक्तं तेन रक्षसा ॥

    tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokakarśitaḥ | nopadhārayate vyaktaṃ yad uktaṃ tena rakṣasā

    Hearing those words of his, Rāghava, worn with grief, did not clearly grasp what had been spoken by that rākṣasa.

    उसके वे वचन सुनकर शोक से कृश राघव उस राक्षस (विभीषण) द्वारा कही गई बात को स्पष्ट रूप से समझ न सके।

  2. Verse 2

    ततो धैर्यम् अवष्टभ्य रामः परपुरंजयः । विभीषणम् उपासीनम् उवाच कपिसंनिधौ ॥

    tato dhairyam avaṣṭabhya rāmaḥ parapuraṃjayaḥ | vibhīṣaṇam upāsīnam uvāca kapisaṃnidhau

    Then, summoning his fortitude, Rāma, conqueror of enemy cities, said to Vibhīṣaṇa seated near, in the presence of the monkeys:

    तब शत्रुनगरीविजयी राम धैर्य धारण करके पास बैठे विभीषण से वानरों के समक्ष बोले —

  3. Verse 3

    नैरृताधिपते वाक्यं यद् उक्तं ते विभीषण । भूयस् तच् छ्रोतुम् इच्छामि ब्रूहि यत् ते विवक्षितम् ॥

    nairṛtādhipate vākyaṃ yad uktaṃ te vibhīṣaṇa | bhūyas tac chrotum icchāmi brūhi yat te vivakṣitam

    "O lord of the nairṛtas, Vibhīṣaṇa, the words you spoke — I wish to hear them again; tell me what you mean to say."

    "हे नैरृताधिप विभीषण! तुमने जो वचन कहे, उन्हें मैं फिर से सुनना चाहता हूँ; जो तुम कहना चाहते हो, वह कहो।"

  4. Verse 4

    राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः । यत् तत् पुनर् इदं वाक्यं बभाषे स विभीषणः ॥

    rāghavasya vacaḥ śrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | yat tat punar idaṃ vākyaṃ babhāṣe sa vibhīṣaṇaḥ

    Hearing Rāghava's words, Vibhīṣaṇa, skilled in speech, spoke again these words that he had uttered:

    राघव के वचन सुनकर वाक्यकुशल विभीषण ने जो बात कही थी, वही यह वचन फिर कहा —

  5. Verse 5

    यथाज्ञप्तं महाबाहो त्वया गुल्मनिवेशनम् । तत् तथानुष्ठितं वीर त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ॥

    yathājñaptaṃ mahābāho tvayā gulmaniveśanam | tat tathānuṣṭhitaṃ vīra tvadvākyasamanantaram

    "As was commanded by you, O mighty-armed one, the posting of the guards — that, O hero, has been carried out just so, straightway upon your word.

    "हे महाबाहो! जैसी आपने पहरेदारों की तैनाती का आदेश दिया था, हे वीर! वह आपके वचन के तुरन्त बाद वैसे ही पूरी कर दी गई है।

  6. Verse 6

    तान्य् अनीकानि सर्वाणि विभक्तानि समन्ततः । विन्यस्ता यूथपाश् चैव यथान्यायं विभागशः ॥

    tāny anīkāni sarvāṇi vibhaktāni samantataḥ | vinyastā yūthapāś caiva yathānyāyaṃ vibhāgaśaḥ

    All those troops have been arrayed on every side, and the troop-leaders stationed in due order, division by division.

    वे सारी सेनाएँ सब ओर विभाजित कर दी गई हैं, और यूथपति भी यथोचित रूप से विभागवार तैनात कर दिए गए हैं।

  7. Verse 7

    भूयस् तु मम विजाप्यं तच् छृणुष्व महायशः । त्वय्य् अकारणसंतप्ते संतप्तहृदया वयम् ॥

    bhūyas tu mama vijāpyaṃ tac chṛṇuṣva mahāyaśaḥ | tvayy akāraṇasaṃtapte saṃtaptahṛdayā vayam

    But hear once more this submission of mine, O greatly renowned one: while you are needlessly tormented, our hearts too are tormented.

    किन्तु हे महायशस्वी! मेरा वह निवेदन फिर सुनिए: आपके अकारण संतप्त होने पर हमारे हृदय भी संतप्त हैं।

  8. Verse 8

    त्यज राजन्न् इमं शोकं मिथ्या संतापम् आगतम् । तद् इयं त्यज्यतां चिन्ता शत्रुहर्षविवर्धनी ॥

    tyaja rājann imaṃ śokaṃ mithyā saṃtāpam āgatam | tad iyaṃ tyajyatāṃ cintā śatruharṣavivardhanī

    Give up, O king, this grief that has come upon you without cause; let this anxiety, which swells the enemy's joy, be cast away.

    हे राजन्! बिना कारण आए इस शोक को त्यागिए; शत्रु का हर्ष बढ़ाने वाली यह चिन्ता छोड़ दी जाए।

  9. Verse 9

    उद्यमः क्रियतां वीर हर्षः समुपसेव्यताम् । प्राप्तव्या यदि ते सीता हन्तव्यश् व्च निशाचराः ॥

    udyamaḥ kriyatāṃ vīra harṣaḥ samupasevyatām | prāptavyā yadi te sītā hantavyaś vca niśācarāḥ

    Let effort be made, O hero; let gladness be cultivated — if Sītā is to be regained by you and the night-rangers slain.

    हे वीर! उद्यम कीजिए, हर्ष का सेवन कीजिए — यदि आपको सीता पुनः पानी है और निशाचरों का वध करना है।

  10. Verse 10

    रघुनन्दन वक्ष्यामि श्रूयतां मे हितं वचः । साध्व् अयं यातु सौमित्रिर् बलेन महता वृतः । निकुम्भिलायां संप्राप्य हन्तुं रावणिम् आहवे ॥

    raghunandana vakṣyāmi śrūyatāṃ me hitaṃ vacaḥ | sādhv ayaṃ yātu saumitrir balena mahatā vṛtaḥ | nikumbhilāyāṃ saṃprāpya hantuṃ rāvaṇim āhave

    O delight of the Raghus, I shall speak; let my salutary words be heard. Let Saumitri here go forth, well-escorted by a mighty force, reaching Nikumbhilā to slay Rāvaṇa's son in battle,

    हे रघुनन्दन! मैं कहता हूँ, मेरा हितकारी वचन सुनिए। अच्छा होगा कि ये सौमित्रि विशाल सेना से घिरकर निकुम्भिला पहुँचकर युद्ध में रावणपुत्र को मारने के लिए जाएँ —

  11. Verse 11

    धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैर् आशीविषविषोपमैः । शरैर् हन्तुं महेष्वासो रावणिं समितिंजयः ॥

    dhanurmaṇḍalanirmuktair āśīviṣaviṣopamaiḥ | śarair hantuṃ maheṣvāso rāvaṇiṃ samitiṃjayaḥ

    that mighty archer, ever victorious, to slay Rāvaṇa's son with arrows loosed from the circle of his bow, like the venom of venomous serpents.

    वे संग्रामविजयी महाधनुर्धर धनुषमण्डल से छूटे, विषधर सर्पों के विष के समान बाणों से रावणपुत्र को मारने के लिए।

  12. Verse 12

    तेन वीरेण तपसा वरदानात् स्वयम्भुतः । अस्त्रं ब्रह्मशिरः प्राप्तं कामगाश् च तुरंगमाः ॥

    tena vīreṇa tapasā varadānāt svayambhutaḥ | astraṃ brahmaśiraḥ prāptaṃ kāmagāś ca turaṃgamāḥ

    By that hero, through austerity and by the boon of the Self-born, the weapon Brahmaśiras was obtained, and horses that move at will.

    उस वीर ने तपस्या और स्वयम्भू ब्रह्मा के वरदान से ब्रह्मशिर अस्त्र प्राप्त किया है, और इच्छानुसार चलने वाले घोड़े भी।

  13. Verse 13

    निकुम्भिलाम् असंप्राप्तम् अहुताग्निं च यो रिपुः । त्वाम् आततायिनं हन्याद् इन्द्रशत्रो स ते वधः । इत्य् एवं विहितो राजन् वधस् तस्यैव धीमतः ॥

    nikumbhilām asaṃprāptam ahutāgniṃ ca yo ripuḥ | tvām ātatāyinaṃ hanyād indraśatro sa te vadhaḥ | ity evaṃ vihito rājan vadhas tasyaiva dhīmataḥ

    'Whatever foe, before you have reached Nikumbhilā and offered into the fire, shall strike you, an armed assailant — that shall be your death, O enemy of Indra.' Thus, O king, has the slaying of that wise one been ordained.

    'हे इन्द्रशत्रु! निकुम्भिला पहुँचने और अग्नि को आहुति देने से पूर्व जो शत्रु तुम पर, आततायी होकर, प्रहार करे — वही तुम्हारी मृत्यु होगी।' हे राजन्! इस प्रकार उस बुद्धिमान् का वध विहित है।

  14. Verse 14

    वधायेन्द्रजितो राम तं दिशस्व महाबलम् । हते तस्मिन् हतं विद्धि रावणं ससुहृज्जनम् ॥

    vadhāyendrajito rāma taṃ diśasva mahābalam | hate tasmin hataṃ viddhi rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam

    For the slaying of Indrajit, O Rāma, send that mighty one; once he is slain, know Rāvaṇa slain, with all his kinfolk."

    हे राम! इन्द्रजित् के वध के लिए उस महाबली (लक्ष्मण) को भेजिए; उसके मारे जाने पर अपने सुहृद्जनों सहित रावण को भी मारा हुआ ही समझिए।"

  15. Verse 15

    विभीषणवचः श्रुत्व रामो वाक्यम् अथाब्रवीत् । जानामि तस्य रौद्रस्य मायां सत्यपराक्रम ॥

    vibhīṣaṇavacaḥ śrutva rāmo vākyam athābravīt | jānāmi tasya raudrasya māyāṃ satyaparākrama

    Hearing Vibhīṣaṇa's words, Rāma then said: "I know the illusion of that fearsome one, O truly valorous one.

    विभीषण के वचन सुनकर राम ने तब यह वचन कहा — "हे सत्यपराक्रम! मैं उस भयंकर राक्षस की माया को जानता हूँ।

  16. Verse 16

    स हि ब्रह्मास्त्रवित् प्राज्ञो महामायो महाबलः । करोत्य् असंज्ञान् संग्रामे देवान् सवरुणान् अपि ॥

    sa hi brahmāstravit prājño mahāmāyo mahābalaḥ | karoty asaṃjñān saṃgrāme devān savaruṇān api

    For he, wise, of great illusion and great strength, knowing the Brahmā-weapon, renders senseless in battle even the gods together with Varuṇa.

    क्योंकि वह ब्रह्मास्त्र का ज्ञाता, बुद्धिमान्, महामायावी, महाबली है; वह युद्ध में वरुण सहित देवों को भी बेसुध कर देता है।

  17. Verse 17

    तस्यान्तरिक्षे चरतो रथस्थस्य महायशः । न गतिर् ज्ञायते वीरसूर्यस्येवाभ्रसंप्लवे ॥

    tasyāntarikṣe carato rathasthasya mahāyaśaḥ | na gatir jñāyate vīrasūryasyevābhrasaṃplave

    As he ranges the sky, standing in his chariot, O greatly renowned one, his course cannot be discerned, like the sun's amid a flood of clouds."

    हे महायशस्वी! रथ पर स्थित होकर आकाश में विचरते हुए उसकी गति वैसे ही नहीं जानी जा सकती, जैसे मेघों की बाढ़ में सूर्य की।"

  18. Verse 18

    राघवस् तु रिपोर् ज्ञात्वा मायावीर्यं दुरात्मनः । लक्ष्मणं कीर्तिसंपन्नम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

    rāghavas tu ripor jñātvā māyāvīryaṃ durātmanaḥ | lakṣmaṇaṃ kīrtisaṃpannam idaṃ vacanam abravīt

    But Rāghava, knowing the illusion and might of the evil-souled foe, spoke these words to Lakṣmaṇa, endowed with fame:

    किन्तु राघव ने उस दुरात्मा शत्रु की माया और पराक्रम को जानकर यशस्वी लक्ष्मण से यह वचन कहा —

  19. Verse 19

    यद् वानरेन्द्रस्य बलं तेन सर्वेण संवृतः । हनूमत्प्रमुखैश् चैव यूथपैः सहलक्ष्मण ॥

    yad vānarendrasya balaṃ tena sarveṇa saṃvṛtaḥ | hanūmatpramukhaiś caiva yūthapaiḥ sahalakṣmaṇa

    "Surrounded by all that force of the monkey king, and with the troop-leaders headed by Hanumān, O Lakṣmaṇa,

    "हे लक्ष्मण! वानरराज की जो सेना है, उस सारी से घिरकर, और हनुमान् आदि प्रमुख यूथपतियों के साथ,

  20. Verse 20

    जाम्बवेनर्क्षपतिना सह सैन्येन संवृतः । जहि तं राक्षससुतं मायाबलविशारदम् ॥

    jāmbavenarkṣapatinā saha sainyena saṃvṛtaḥ | jahi taṃ rākṣasasutaṃ māyābalaviśāradam

    surrounded by Jāmbavān, lord of the bears, with his army — slay that son of the rākṣasa, adept in the power of illusion.

    ऋक्षराज जाम्बवान् से और उसकी सेना से घिरकर, माया और बल में निपुण उस राक्षसपुत्र को मार डालो।

  21. Verse 21

    अयं त्वां सचिवैः सार्धं महात्मा रजनीचरः । अभिज्ञस् तस्य देशस्य पृष्ठतो ऽनुगमिष्यति ॥

    ayaṃ tvāṃ sacivaiḥ sārdhaṃ mahātmā rajanīcaraḥ | abhijñas tasya deśasya pṛṣṭhato 'nugamiṣyati

    This great-souled night-ranger, together with his ministers, knowing that place, will follow behind you."

    यह महात्मा निशाचर (विभीषण) अपने मन्त्रियों सहित, उस स्थान का जानकार होकर, तुम्हारे पीछे-पीछे चलेगा।"

  22. Verse 22

    राघवस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः सविभीषणः । जग्राह कार्मुकं श्रेष्ठम् अन्यद् भीमपराक्रमः ॥

    rāghavasya vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ | jagrāha kārmukaṃ śreṣṭham anyad bhīmaparākramaḥ

    Hearing Rāghava's words, Lakṣmaṇa, with Vibhīṣaṇa, of terrible prowess, took up another excellent bow.

    राघव के वचन सुनकर विभीषण सहित भयंकर पराक्रमी लक्ष्मण ने एक और श्रेष्ठ धनुष उठाया।

  23. Verse 23

    संनद्धः कवची खड्गी स शरी हेमचापधृक् । रामपादाव् उपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिर् अब्रवीत् ॥

    saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī sa śarī hemacāpadhṛk | rāmapādāv upaspṛśya hṛṣṭaḥ saumitrir abravīt

    Armed, armoured, bearing sword and arrows, holding a golden bow, touching Rāma's feet, Saumitri, glad, said:

    कवच बाँधे, कवचधारी, खड्गधारी, बाणों सहित, स्वर्णमय धनुष धारण किए सौमित्रि राम के चरणों का स्पर्श करके हर्षित होकर बोले —

  24. Verse 24

    अद्य मत्कार्मुकोन्मुखाः शरा निर्भिद्य रावणिम् । लङ्काम् अभिपतिष्यन्ति हंसाः पुष्करिणीम् इव ॥

    adya matkārmukonmukhāḥ śarā nirbhidya rāvaṇim | laṅkām abhipatiṣyanti haṃsāḥ puṣkariṇīm iva

    "Today my arrows, speeding from my bow, piercing Rāvaṇa's son, shall descend upon Laṅkā, as swans descend upon a lotus-pond.

    "आज मेरे धनुष से छूटे बाण रावणपुत्र को बींधकर लंका पर वैसे ही उतरेंगे, जैसे हंस कमल-सरोवर पर।

  25. Verse 25

    अद्यैव तस्य रौद्रस्य शरीरं मामकाः शराः । विधमिष्यन्ति हत्वा तं महाचापगुणच्युताः ॥

    adyaiva tasya raudrasya śarīraṃ māmakāḥ śarāḥ | vidhamiṣyanti hatvā taṃ mahācāpaguṇacyutāḥ

    This very day my arrows, loosed from the string of my great bow, having slain that fearsome one, shall scatter his body."

    आज ही मेरे बाण, मेरे विशाल धनुष की प्रत्यंचा से छूटकर, उस भयंकर रावणपुत्र को मारकर उसके शरीर को छिन्न-भिन्न कर देंगे।"

  26. Verse 26

    स एवम् उक्त्वा द्युतिमान् वचनं भ्रातुर् अग्रतः । स रावणिवधाकाङ्क्षी लक्ष्मणस् त्वरितो ययौ ॥

    sa evam uktvā dyutimān vacanaṃ bhrātur agrataḥ | sa rāvaṇivadhākāṅkṣī lakṣmaṇas tvarito yayau

    Having thus spoken before his brother, the radiant Lakṣmaṇa, longing to slay Rāvaṇa's son, went forth in haste.

    भाई के सामने ऐसा वचन कहकर रावणपुत्र के वध के इच्छुक तेजस्वी लक्ष्मण शीघ्रता से चल पड़े।

  27. Verse 27

    सो ऽभिवाद्य गुरोः पादौ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । निकुम्भिलाम् अभिययौ चैत्यं रावणिपालितम् ॥

    so 'bhivādya guroḥ pādau kṛtvā cāpi pradakṣiṇam | nikumbhilām abhiyayau caityaṃ rāvaṇipālitam

    Having saluted his elder's feet and made the rightward circuit, he set out for the Nikumbhilā sanctuary guarded by Rāvaṇa's son.

    बड़े भाई के चरणों को अभिवादन करके और प्रदक्षिणा करके वे रावणपुत्र द्वारा रक्षित निकुम्भिला चैत्य की ओर चले।

  28. Verse 28

    विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान् । कृतस्वस्त्ययनो भ्रात्रा लक्ष्मणस् त्वरितो ययौ ॥

    vibhīṣaṇena sahito rājaputraḥ pratāpavān | kṛtasvastyayano bhrātrā lakṣmaṇas tvarito yayau

    Together with Vibhīṣaṇa, the valorous prince, blessed with benedictions by his brother, Lakṣmaṇa went in haste.

    विभीषण सहित वे प्रतापी राजकुमार, भाई द्वारा स्वस्तिवाचन (मंगलकामना) कराए जाकर, लक्ष्मण शीघ्रता से चल पड़े।

  29. Verse 29

    वानराणां सहस्रैस् तु हनूमान् बहुभिर् वृतः । विभीषणः सहामात्यस् तदा लक्ष्मणम् अन्वगात् ॥

    vānarāṇāṃ sahasrais tu hanūmān bahubhir vṛtaḥ | vibhīṣaṇaḥ sahāmātyas tadā lakṣmaṇam anvagāt

    Hanumān, surrounded by many thousands of monkeys, and Vibhīṣaṇa with his ministers, then followed Lakṣmaṇa.

    हजारों वानरों से घिरे हनुमान्, तथा मन्त्रियों सहित विभीषण, तब लक्ष्मण के पीछे चले।

  30. Verse 30

    महता हरिसैन्येन सवेगम् अभिसंवृतः । ऋक्षराजबलं चैव ददर्श पथि विष्ठितम् ॥

    mahatā harisainyena savegam abhisaṃvṛtaḥ | ṛkṣarājabalaṃ caiva dadarśa pathi viṣṭhitam

    Swiftly surrounded by the great monkey-army, he saw too the force of the bear-king stationed upon the path.

    विशाल वानरसेना से वेग सहित घिरे हुए उन्होंने मार्ग में खड़ी ऋक्षराज की सेना को भी देखा।

  31. Verse 31

    स गत्वा दूरम् अध्वानं सौमित्रिर् मित्रनन्दनः । राक्षसेन्द्रबलं दूराद् अपश्यद् व्यूहम् आस्थितम् ॥

    sa gatvā dūram adhvānaṃ saumitrir mitranandanaḥ | rākṣasendrabalaṃ dūrād apaśyad vyūham āsthitam

    Having gone a long way, Saumitri, delight of his friends, saw from afar the force of the rākṣasa king's son standing in battle-array.

    बहुत दूर का मार्ग तय करके मित्रों के आनन्द सौमित्रि ने दूर से व्यूह में खड़ी राक्षसेन्द्रपुत्र की सेना को देखा।

  32. Verse 32

    स संप्राप्य धनुष्पाणिर् मायायोगम् अरिंदम । तस्थौ ब्रह्मविधानेन विजेतुं रघुनन्दनः ॥

    sa saṃprāpya dhanuṣpāṇir māyāyogam ariṃdama | tasthau brahmavidhānena vijetuṃ raghunandanaḥ

    Having reached it, bow in hand, O subduer of foes, Rāghava's brother took his stand, by the ordinance of Brahmā, to conquer that web of illusion.

    हे शत्रुदमन! वहाँ पहुँचकर धनुष हाथ में लिए रघुनन्दन लक्ष्मण उस मायाजाल को जीतने के लिए ब्रह्मा के विधान से डट गए।

  33. Verse 33

    विविधम् अमलशस्त्रभास्वरं तद्; ध्वजगहनं विपुलं महारथैश् च । प्रतिभयतमम् अप्रमेयवेगं; तिमिरम् इव द्विषतां बलं विवेश ॥

    vividham amalaśastrabhāsvaraṃ tad; dhvajagahanaṃ vipulaṃ mahārathaiś ca | pratibhayatamam aprameyavegaṃ; timiram iva dviṣatāṃ balaṃ viveśa

    That host of the foe — gleaming with manifold spotless weapons, dense with banners, vast and thronged with great chariots, most terrifying and of immeasurable speed — he entered as one enters darkness.

    शत्रु की वह सेना — नाना प्रकार के निर्मल शस्त्रों से देदीप्यमान, ध्वजाओं से सघन, विशाल और महारथों से भरी, अत्यन्त भयंकर और अप्रमेय वेग वाली — उसमें वे वैसे ही घुस पड़े, जैसे कोई अन्धकार में प्रवेश करता है।