Sarga 71
Yuddha Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
रामम् आश्वासयाने तु लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले । निक्षिप्य गुल्मान् स्वस्थाने तत्रागच्छद् विभीषणः ॥
rāmam āśvāsayāne tu lakṣmaṇe bhrātṛvatsale | nikṣipya gulmān svasthāne tatrāgacchad vibhīṣaṇaḥ
While Lakṣmaṇa, loving toward his brother, was consoling Rāma, Vibhīṣaṇa, having posted the guards at their stations, came there.
भाई के प्रति स्नेहशील लक्ष्मण जब राम को आश्वस्त कर रहे थे, तब विभीषण पहरेदारों को उनके स्थानों पर तैनात करके वहाँ आया।
Verse 2
नानाप्रहरणैर् वीरैश् चतुर्भिः सचिवैर् वृतः । नीलाञ्जनचयाकारैर् मातंगैर् इव यूथपः ॥
nānāpraharaṇair vīraiś caturbhiḥ sacivair vṛtaḥ | nīlāñjanacayākārair mātaṃgair iva yūthapaḥ
He was surrounded by four heroic ministers bearing various weapons, dark as heaps of collyrium, like a herd-leader amid his elephants.
वह नाना प्रकार के आयुध लिए, काजल के ढेर के समान काले चार वीर मन्त्रियों से वैसे ही घिरा था, जैसे गजों के बीच यूथपति।
Verse 3
सो ऽभिगम्य महात्मानं राघवं शोकलालसं । वानरांश् चैव ददृशे बाष्पपर्याकुलेक्षणान् ॥
so 'bhigamya mahātmānaṃ rāghavaṃ śokalālasaṃ | vānarāṃś caiva dadṛśe bāṣpaparyākulekṣaṇān
Approaching the great-souled Rāghava, given over to grief, he saw too the monkeys, their eyes troubled with tears.
शोक में डूबे महात्मा राघव के पास पहुँचकर उसने उन वानरों को भी देखा, जिनकी आँखें आँसुओं से व्याकुल थीं।
Verse 4
राघवं च महात्मानम् इक्ष्वाकुकुलनन्दनम् । ददर्श मोहम् आपन्नं लक्ष्मणस्याङ्कम् आश्रितम् ॥
rāghavaṃ ca mahātmānam ikṣvākukulanandanam | dadarśa moham āpannaṃ lakṣmaṇasyāṅkam āśritam
And he beheld the great-souled Rāghava, delight of the Ikṣvāku line, fallen into a swoon, resting upon Lakṣmaṇa's lap.
और इक्ष्वाकुकुल के आनन्द महात्मा राघव को उसने मूर्च्छित, लक्ष्मण की गोद में टिके हुए देखा।
Verse 5
व्रीडितं शोकसंतप्तं दृष्ट्वा रामं विभीषणः । अन्तर्दुःखेन दीनात्मा किम् एतद् इति सो ऽब्रवीत् ॥
vrīḍitaṃ śokasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ vibhīṣaṇaḥ | antarduḥkhena dīnātmā kim etad iti so 'bravīt
Seeing Rāma abashed and scorched with grief, Vibhīṣaṇa, dejected in heart by inner sorrow, said, "What is this?"
लज्जित और शोक से संतप्त राम को देखकर विभीषण भीतरी दुःख से दीन मन होकर बोला — "यह क्या है?"
Verse 6
विभीषण मुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश् च वानरान् । उवाच लक्ष्मणो वाक्यम् इदं बाष्पपरिप्लुतः ॥
vibhīṣaṇa mukhaṃ dṛṣṭvā sugrīvaṃ tāṃś ca vānarān | uvāca lakṣmaṇo vākyam idaṃ bāṣpapariplutaḥ
Seeing Vibhīṣaṇa's face, and Sugrīva and those monkeys, Lakṣmaṇa, bathed in tears, spoke these words:
विभीषण का मुख देखकर, तथा सुग्रीव और उन वानरों को देखकर, आँसुओं में डूबे लक्ष्मण ने यह वचन कहा —
Verse 7
हताम् इन्द्रजिता सीताम् इह श्रुत्वैव राघवः । हनूमद् वचनात् सौम्य ततो मोहम् उपागतः ॥
hatām indrajitā sītām iha śrutvaiva rāghavaḥ | hanūmad vacanāt saumya tato moham upāgataḥ
"Hearing here, from Hanumān's report, that Sītā had been slain by Indrajit, Rāghava, O gentle one, thereupon fell into a swoon."
"हे सौम्य! इन्द्रजित् द्वारा सीता मार दी गई — हनुमान् के वचन से यहीं यह सुनकर राघव तब मूर्च्छा को प्राप्त हो गए।"
Verse 8
कथयन्तं तु सौमित्रिं संनिवार्य विभीषणः । पुष्कलार्थम् इदं वाक्यं विसंज्ञं रामम् अब्रवीत् ॥
kathayantaṃ tu saumitriṃ saṃnivārya vibhīṣaṇaḥ | puṣkalārtham idaṃ vākyaṃ visaṃjñaṃ rāmam abravīt
But Vibhīṣaṇa, checking Saumitri as he spoke, uttered to the unconscious Rāma this speech of weighty import:
किन्तु कहते हुए सौमित्रि को रोककर विभीषण ने अचेत राम से यह सारगर्भित वचन कहा —
Verse 9
मनुजेन्द्रार्तरूपेण यद् उक्तस् त्वं हनूमता । तद् अयुक्तम् अहं मन्ये सागरस्येव शोषणम् ॥
manujendrārtarūpeṇa yad uktas tvaṃ hanūmatā | tad ayuktam ahaṃ manye sāgarasyeva śoṣaṇam
"O lord of men, what Hanumān told you in his stricken state — that I deem impossible, like the drying up of the ocean.
"हे मनुजेन्द्र! आर्तभाव में हनुमान् ने जो आपसे कहा, उसे मैं वैसे ही असम्भव मानता हूँ, जैसे समुद्र का सूख जाना।
Verse 10
अभिप्रायं तु जानामि रावणस्य दुरात्मनः । सीतां प्रति महाबाहो न च घातं करिष्यति ॥
abhiprāyaṃ tu jānāmi rāvaṇasya durātmanaḥ | sītāṃ prati mahābāho na ca ghātaṃ kariṣyati
For I know the design of the evil-souled Rāvaṇa concerning Sītā, O mighty-armed one: he will do her no harm.
हे महाबाहो! सीता के विषय में दुरात्मा रावण के अभिप्राय को मैं जानता हूँ; वह उसका वध नहीं करेगा।
Verse 11
याच्यमानः सुबहुशो मया हितचिकीर्षुणा । वैदेहीम् उत्सृजस्वेति न च तत् कृतवान् वचः ॥
yācyamānaḥ subahuśo mayā hitacikīrṣuṇā | vaidehīm utsṛjasveti na ca tat kṛtavān vacaḥ
Begged by me again and again, wishing his welfare — 'Release the daughter of Videha!' — yet he would not act upon that word.
उसके हित की इच्छा से मैंने बार-बार उससे याचना की — 'वैदेही को छोड़ दो!' — किन्तु उसने वह वचन नहीं माना।
Verse 12
नैव साम्ना न भेदेन न दानेन कुतो युधा । सा द्रष्टुम् अपि शक्येत नैव चान्येन केन चित् ॥
naiva sāmnā na bhedena na dānena kuto yudhā | sā draṣṭum api śakyeta naiva cānyena kena cit
Neither by conciliation, nor by dissension, nor by gift — much less by war — could she even be seen, nor by anyone else at all.
न साम से, न भेद से, न दान से — फिर युद्ध से तो दूर की बात — वह (सीता) देखी भी नहीं जा सकती, और न किसी अन्य के द्वारा ही।
Verse 13
वानरान् मोहयित्वा तु प्रतियातः स राक्षसः । चैत्यं निकुम्भिलां नाम यत्र होमं करिष्यति ॥
vānarān mohayitvā tu pratiyātaḥ sa rākṣasaḥ | caityaṃ nikumbhilāṃ nāma yatra homaṃ kariṣyati
Having deluded the monkeys, that rākṣasa has withdrawn to the sanctuary called Nikumbhilā, where he will perform the fire-oblation.
वानरों को मोहित करके वह राक्षस निकुम्भिला नामक चैत्य (यज्ञस्थल) को लौट गया है, जहाँ वह होम करेगा।
Verse 14
हुतवान् उपयातो हि देवैर् अपि सवासवैः । दुराधर्षो भवत्य् एष संग्रामे रावणात्मजः ॥
hutavān upayāto hi devair api savāsavaiḥ | durādharṣo bhavaty eṣa saṃgrāme rāvaṇātmajaḥ
Once he has offered that oblation and come forth, this son of Rāvaṇa becomes invincible in battle even to the gods together with Indra.
क्योंकि होम कर लेने और बाहर आ जाने पर यह रावणपुत्र इन्द्र सहित देवों के लिए भी युद्ध में दुर्जेय हो जाता है।
Verse 15
तेन मोहयता नूनम् एषा माया प्रयोजिता । विघ्नम् अन्विच्छता तात वानराणां पराक्रमे । ससैन्यास् तत्र गच्छामो यावत् तन् न समाप्यते ॥
tena mohayatā nūnam eṣā māyā prayojitā | vighnam anvicchatā tāta vānarāṇāṃ parākrame | sasainyās tatra gacchāmo yāvat tan na samāpyate
Surely this illusion was employed by him to delude us, seeking to hinder the monkeys' prowess, dear one; let us go there with the army before it is completed.
हे तात! निश्चय ही मोहित करने के लिए, वानरों के पराक्रम में विघ्न चाहते हुए, उसने यह माया रची है; इससे पहले कि वह (होम) पूरा हो, हम सेना सहित वहाँ चलें।
Verse 16
त्यजेमं नरशार्दूलमिथ्या संतापम् आगतम् । सीदते हि बलं सर्वं दृष्ट्वा त्वां शोककर्शितम् ॥
tyajemaṃ naraśārdūlamithyā saṃtāpam āgatam | sīdate hi balaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā tvāṃ śokakarśitam
Give up this needless anguish that has come upon you, O tiger among men; for the whole army sinks in spirit to see you wasted with grief.
हे नरश्रेष्ठ! इस व्यर्थ आए संताप को छोड़िए; क्योंकि आपको शोक से कृश देखकर सारी सेना का उत्साह डूबा जा रहा है।
Verse 17
इह त्वं स्वस्थ हृदयस् तिष्ठ सत्त्वसमुच्छ्रितः । लक्ष्मणं प्रेषयास्माभिः सह सैन्यानुकर्षिभिः ॥
iha tvaṃ svastha hṛdayas tiṣṭha sattvasamucchritaḥ | lakṣmaṇaṃ preṣayāsmābhiḥ saha sainyānukarṣibhiḥ
Stay here, your heart at ease, firm in resolve; send Lakṣmaṇa forth with us who shall draw the army on.
आप यहाँ स्वस्थ हृदय से, धैर्य में दृढ़ होकर रहिए; सेना को आगे ले चलने वाले हम लोगों के साथ लक्ष्मण को भेजिए।
Verse 18
एष तं नरशार्दूलो रावणिं निशितैः शरैः । त्याजयिष्यति तत् कर्म ततो वध्यो भविष्यति ॥
eṣa taṃ naraśārdūlo rāvaṇiṃ niśitaiḥ śaraiḥ | tyājayiṣyati tat karma tato vadhyo bhaviṣyati
This tiger among men, with his whetted arrows, will make Rāvaṇa's son abandon that rite; thereafter he shall become fit to be slain.
यह नरश्रेष्ठ अपने तीखे बाणों से रावणपुत्र को वह कर्म (होम) छुड़वा देगा; तब वह वध्य हो जाएगा।
Verse 19
तस्यैते निशितास् तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः । पतत्रिण इवासौम्याः शराः पास्यन्ति शोणितम् ॥
tasyaite niśitās tīkṣṇāḥ patripatrāṅgavājinaḥ | patatriṇa ivāsaumyāḥ śarāḥ pāsyanti śoṇitam
These sharp, keen arrows of his, feathered and winged, flying grim like birds, shall drink that foe's blood.
इसके ये तीखे, पैने, पंखयुक्त, पक्षियों के समान भयंकर उड़ते बाण उस शत्रु का रक्त पिएँगे।
Verse 20
तत् संदिश महाबाहो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । राक्षसस्य विनाशाय वज्रं वज्रधरो यथा ॥
tat saṃdiśa mahābāho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam | rākṣasasya vināśāya vajraṃ vajradharo yathā
Therefore command, O mighty-armed one, Lakṣmaṇa of auspicious marks, for the destruction of the rākṣasa, as the wielder of the thunderbolt hurls his bolt.
इसलिए हे महाबाहो! राक्षस के विनाश के लिए शुभलक्षण लक्ष्मण को वैसे ही आदेश दीजिए, जैसे वज्रधारी इन्द्र अपना वज्र (भेजते हैं)।
Verse 21
मनुजवर न कालविप्रकर्षो; रिपुनिधनं प्रति यत् क्षमो ऽद्य कर्तुम् । त्वम् अतिसृज रिपोर् वधाय बाणीम्; असुरपुरोन्मथने यथा महेन्द्रः ॥
manujavara na kālaviprakarṣo; ripunidhanaṃ prati yat kṣamo 'dya kartum | tvam atisṛja ripor vadhāya bāṇīm; asurapuronmathane yathā mahendraḥ
O best of men, there is no time to lose in the slaying of the foe, a thing that can today be accomplished; send forth Lakṣmaṇa to slay the enemy, as great Indra loosed his bolt in the shattering of the Asuras' city.
हे नरश्रेष्ठ! शत्रु के वध में, जो आज किया जा सकता है, विलम्ब का समय नहीं; आप शत्रु के वध के लिए लक्ष्मण को वैसे ही भेजिए, जैसे असुरपुरी के विध्वंस में महेन्द्र ने (अपना वज्र भेजा)।
Verse 22
समाप्तकर्मा हि स राक्षसेन्द्रो; भवत्य् अदृश्यः समरे सुरासुरैः । युयुत्सता तेन समाप्तकर्मणा; भवेत् सुराणाम् अपि संशयो महान् ॥
samāptakarmā hi sa rākṣasendro; bhavaty adṛśyaḥ samare surāsuraiḥ | yuyutsatā tena samāptakarmaṇā; bhavet surāṇām api saṃśayo mahān
For once that lord of rākṣasas has completed his rite, he becomes invisible in battle even to gods and asuras; and were he to fight with his rite accomplished, there would be grave peril even for the gods."
क्योंकि कर्म पूरा कर लेने पर वह राक्षसेन्द्र युद्ध में देवों और असुरों के लिए भी अदृश्य हो जाता है; और यदि वह कर्म पूरा करके युद्ध करे, तो देवों के लिए भी महान् संशय (संकट) उत्पन्न हो जाएगा।"