Sarga 70
Yuddha Kanda
42 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
राघवश् चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम् । श्रुत्वा संग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तम् उवाच ह ॥
rāghavaś cāpi vipulaṃ taṃ rākṣasavanaukasām | śrutvā saṃgrāmanirghoṣaṃ jāmbavantam uvāca ha
Rāghava too, hearing that mighty din of battle of the rākṣasas and forest-dwellers, spoke to Jāmbavān:
राघव ने भी राक्षसों और वनवासियों के उस विशाल युद्धघोष को सुनकर जाम्बवान् से कहा —
Verse 2
सौम्य नूनं हनुमता कृतं कर्म सुदुष्करम् । श्रूयते हि यथा भीमः सुमहान् आयुधस्वनः ॥
saumya nūnaṃ hanumatā kṛtaṃ karma suduṣkaram | śrūyate hi yathā bhīmaḥ sumahān āyudhasvanaḥ
"Gentle one, surely Hanumān has done some most difficult deed; for a terrible, very great clash of weapons is heard.
"हे सौम्य! निश्चय ही हनुमान् ने कोई अत्यन्त दुष्कर कार्य किया है; क्योंकि भयंकर, अत्यन्त विशाल शस्त्रों का शब्द सुनाई दे रहा है।
Verse 3
तद् गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः । क्षिप्रम् ऋष्कपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः ॥
tad gaccha kuru sāhāyyaṃ svabalenābhisaṃvṛtaḥ | kṣipram ṛṣkapate tasya kapiśreṣṭhasya yudhyataḥ
So go, surrounded by your own force, and quickly render aid, O lord of the bears, to that best of monkeys as he fights."
इसलिए हे ऋक्षराज! अपनी सेना से घिरकर जाओ, और युद्ध करते हुए उस वानरश्रेष्ठ की शीघ्र सहायता करो।"
Verse 4
ऋक्षराजस् तथेत्य् उक्त्वा स्वेनानीकेन संवृतः । आगच्छत् पश्चिमद्वारं हनूमान् यत्र वानरः ॥
ṛkṣarājas tathety uktvā svenānīkena saṃvṛtaḥ | āgacchat paścimadvāraṃ hanūmān yatra vānaraḥ
The king of the bears, saying "So be it," surrounded by his own army, came to the western gate where the monkey Hanumān was.
ऋक्षराज जाम्बवान् "ऐसा ही हो" कहकर अपनी सेना से घिरकर पश्चिमी द्वार पर आया, जहाँ वानर हनुमान् था।
Verse 5
अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिः पथि । वानरैः कृतसंग्रामैः श्वसद्भिर् अभिसंवृतम् ॥
athāyāntaṃ hanūmantaṃ dadarśarkṣapatiḥ pathi | vānaraiḥ kṛtasaṃgrāmaiḥ śvasadbhir abhisaṃvṛtam
Then the lord of the bears saw Hanumān coming along the path, surrounded by panting monkeys who had done battle.
तब ऋक्षराज ने मार्ग में आते हुए हनुमान् को देखा, जो युद्ध कर चुके, हाँफते हुए वानरों से घिरा था।
Verse 6
दृष्ट्वा पथि हनूमांश् च तद् ऋष्कबलम् उद्यतम् । नीलमेघनिभं भीमं संनिवार्य न्यवर्तत ॥
dṛṣṭvā pathi hanūmāṃś ca tad ṛṣkabalam udyatam | nīlameghanibhaṃ bhīmaṃ saṃnivārya nyavartata
And Hanumān, seeing on the path that bear-force roused up, dark as a cloud and terrible, checked it and turned back.
और हनुमान् ने मार्ग में नीलमेघ के समान भयंकर, उस उद्यत ऋक्षसेना को देखकर उसे रोककर वापस लौटा दिया।
Verse 7
स तेन हरिसैन्येन संनिकर्षं महायशाः । शीघ्रम् आगम्य रामाय दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
sa tena harisainyena saṃnikarṣaṃ mahāyaśāḥ | śīghram āgamya rāmāya duḥkhito vākyam abravīt
That one of great renown, having come near with the monkey-force, swiftly approached Rāma and, sorrowing, spoke these words:
वह महायशस्वी उस वानरसेना के साथ पास आकर शीघ्र राम के पास पहुँचकर दुःखी होकर यह वचन बोला —
Verse 8
समरे युध्यमानानाम् अस्माकं प्रेक्षतां च सः । जघान रुदतीं सीताम् इन्द्रजिद् रावणात्मजः ॥
samare yudhyamānānām asmākaṃ prekṣatāṃ ca saḥ | jaghāna rudatīṃ sītām indrajid rāvaṇātmajaḥ
"As we fought in battle and looked on, he — Indrajit, Rāvaṇa's son — slew the weeping Sītā.
"युद्ध में लड़ते हुए हम लोगों के देखते-देखते रावणपुत्र इन्द्रजित् ने रोती हुई सीता को मार डाला।
Verse 9
उद्भ्रान्तचित्तस् तां दृष्ट्वा विषण्णो ऽहम् अरिंदम । तद् अहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुम् आगतः ॥
udbhrāntacittas tāṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇo 'ham ariṃdama | tad ahaṃ bhavato vṛttaṃ vijñāpayitum āgataḥ
Seeing her, my mind reeled and I was overcome with despair, O subduer of foes; therefore I have come to make this happening known to you."
हे शत्रुदमन! उसे देखकर मेरा चित्त भ्रमित हो गया और मैं विषादग्रस्त हो उठा; इसीलिए मैं यह घटना आपको बताने आया हूँ।"
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्छितः । निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokamūrchitaḥ | nipapāta tadā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ
Hearing those words of his, Rāghava, swooning with grief, then fell to the earth like a tree cut off at the root.
उसके वे वचन सुनकर शोक से मूर्च्छित राघव तब जड़ से कटे वृक्ष के समान भूमि पर गिर पड़े।
Verse 11
तं भूमौ देवसंकाशं पतितं दृश्य राघवम् । अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः ॥
taṃ bhūmau devasaṃkāśaṃ patitaṃ dṛśya rāghavam | abhipetuḥ samutpatya sarvataḥ kapisattamāḥ
Seeing Rāghava, resembling a god, fallen upon the ground, the best of monkeys leaped up and rushed to him from every side.
देव के समान राघव को भूमि पर गिरा देखकर श्रेष्ठ वानर उछलकर सब ओर से उनकी ओर दौड़े।
Verse 12
असिञ्चन् सलिलैश् चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः । प्रदहन्तम् असह्यं च सहसाग्निम् इवोत्थितम् ॥
asiñcan salilaiś cainaṃ padmotpalasugandhibhiḥ | pradahantam asahyaṃ ca sahasāgnim ivotthitam
They sprinkled him with waters fragrant with lotus and water-lily, as he burned unbearably, blazing up all at once like fire.
उन्होंने कमल और उत्पल की सुगन्ध वाले जल से उन्हें सींचा, जो असह्य रूप से जल रहे थे, मानो सहसा प्रज्वलित अग्नि हों।
Verse 13
तं लक्ष्मणो ऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः । उवाच रामम् अस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥
taṃ lakṣmaṇo 'tha bāhubhyāṃ pariṣvajya suduḥkhitaḥ | uvāca rāmam asvasthaṃ vākyaṃ hetvarthasaṃhitam
Then Lakṣmaṇa, deeply grieved, clasping him in both arms, spoke to the distraught Rāma these words full of reason and import:
तब अत्यन्त दुःखी लक्ष्मण ने दोनों भुजाओं से उन्हें आलिंगन करके अस्वस्थ राम से हेतु और अर्थ से युक्त यह वचन कहा —
Verse 14
शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वाम् आर्यविजितेन्द्रियम् । अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः ॥
śubhe vartmani tiṣṭhantaṃ tvām āryavijitendriyam | anarthebhyo na śaknoti trātuṃ dharmo nirarthakaḥ
"Though you keep to the auspicious path, noble and master of your senses, dharma, being fruitless, cannot save you from misfortunes.
"शुभ मार्ग पर स्थित, आर्य, जितेन्द्रिय आप को धर्म अनर्थों से बचा नहीं पा रहा; अतः धर्म निरर्थक है।
Verse 15
भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् । यथास्ति न तथा धर्मस् तेन नास्तीति मे मतिः ॥
bhūtānāṃ sthāvarāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam | yathāsti na tathā dharmas tena nāstīti me matiḥ
The existence of beings, both moving and unmoving, is plain to see; but dharma is not so plain — therefore my view is that it does not exist.
स्थावर और जंगम प्राणियों का अस्तित्व जैसे (प्रत्यक्ष) है, वैसे धर्म (प्रत्यक्ष) नहीं है; इसीलिए मेरा मत है कि वह (वैसा) है ही नहीं।
Verse 16
यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम् । नायम् अर्थस् तथा युक्तस् त्वद्विधो न विपद्यते ॥
yathaiva sthāvaraṃ vyaktaṃ jaṅgamaṃ ca tathāvidham | nāyam arthas tathā yuktas tvadvidho na vipadyate
Just as the unmoving is manifest and the moving likewise, this thing — dharma — is not so manifest; were it real, one like you would not come to ruin.
जैसे स्थावर स्पष्ट है और जंगम भी वैसा ही (स्पष्ट) है, वैसे यह धर्म स्पष्ट नहीं है; यदि वह (सत्य) होता, तो आप जैसा व्यक्ति विपत्ति में न पड़ता।
Verse 17
यद्य् अधर्मो भवेद् भूतो रावणो नरकं व्रजेत् । भवांश् च धर्मसंयुक्तो नैवं व्यसनम् आप्नुयात् ॥
yady adharmo bhaved bhūto rāvaṇo narakaṃ vrajet | bhavāṃś ca dharmasaṃyukto naivaṃ vyasanam āpnuyāt
If adharma were a real thing, Rāvaṇa would go to hell, and you, joined with dharma, would not meet with such calamity.
यदि अधर्म कोई वास्तविक वस्तु होता, तो रावण नरक को जाता, और धर्म से युक्त आप पर इस प्रकार संकट न आता।
Verse 18
तस्य च व्यसनाभावाद् व्यसनं च गते त्वयि । धर्मेणोपलभेद् धर्मम् अधर्मं चाप्य् अधर्मतः ॥
tasya ca vyasanābhāvād vyasanaṃ ca gate tvayi | dharmeṇopalabhed dharmam adharmaṃ cāpy adharmataḥ
Since no calamity befalls him while calamity has come to you — [whereas, were the order just,] through dharma one should reap dharma's reward, and through adharma its due.
Elliptical and ironic in the original; Lakṣmaṇa argues the moral order is contradicted by Rāvaṇa's prosperity and Rāma's suffering.
उस (रावण) पर विपत्ति का अभाव है और विपत्ति आप पर आ पड़ी है — (यदि व्यवस्था न्याय्य होती, तो) धर्म से धर्म का (फल) और अधर्म से अधर्म का (फल) मिलना चाहिए था।
Verse 19
यदि धर्मेण युज्येरन् नाधर्मरुचयो जनाः । धर्मेण चरतां धर्मस् तथा चैषां फलं भवेत् ॥
yadi dharmeṇa yujyeran nādharmarucayo janāḥ | dharmeṇa caratāṃ dharmas tathā caiṣāṃ phalaṃ bhavet
If men were requited according to dharma, those who delight in adharma would not prosper; for those who walk in dharma, dharma — and so their reward — would come to pass.
यदि लोग धर्म के अनुसार (फल से) जोड़े जाते, तो अधर्म में रुचि रखने वाले फलते-फूलते नहीं; धर्म पर चलने वालों को धर्म, और वैसे ही उनका फल प्राप्त होता।
Verse 20
यस्माद् अर्था विवर्धन्ते येष्व् अधर्मः प्रतिष्ठितः । क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश् च तस्माद् एतौ निरर्थकौ ॥
yasmād arthā vivardhante yeṣv adharmaḥ pratiṣṭhitaḥ | kliśyante dharmaśīlāś ca tasmād etau nirarthakau
Since wealth increases for those in whom adharma is established, while the righteous are afflicted, therefore these two — dharma and adharma — are without purpose.
जिनमें अधर्म प्रतिष्ठित है, उन्हीं के धन बढ़ते हैं, और धर्मशील क्लेश पाते हैं; इसलिए ये दोनों (धर्म और अधर्म) निरर्थक हैं।
Verse 21
वध्यन्ते पापकर्माणो यद्य् अधर्मेण राघव । वधकर्महतो धर्मः स हतः कं वधिष्यति ॥
vadhyante pāpakarmāṇo yady adharmeṇa rāghava | vadhakarmahato dharmaḥ sa hataḥ kaṃ vadhiṣyati
If evildoers are slain through adharma, O Rāghava, then dharma itself, struck down by that deed of slaying and so destroyed, whom shall it slay in requital?
The verse is compressed; the sense is that if wrongdoing goes unpunished, dharma's power to punish is itself nullified.
हे राघव! यदि पापकर्मी अधर्म के द्वारा मारे जाते हैं, तो वध के उस कर्म से स्वयं धर्म ही आहत होकर नष्ट हो जाता है — फिर वह (नष्ट धर्म) बदले में किसे मारेगा?
Verse 22
अथ वा विहितेनायं हन्यते हन्ति वा परम् । विधिर् आलिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा ॥
atha vā vihitenāyaṃ hanyate hanti vā param | vidhir ālipyate tena na sa pāpena karmaṇā
Or else, if a man is slain, or slays another, by what is ordained, then it is Ordinance that is tainted thereby, not he, by that sinful deed.
अथवा यदि यह (मनुष्य) विधि (नियति) के द्वारा मारा जाता है या दूसरे को मारता है, तो उस पापकर्म से वह विधि ही लिप्त होती है, न कि वह (मनुष्य)।
Verse 23
अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता । कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्शन ॥
adṛṣṭapratikāreṇa avyaktenāsatā satā | kathaṃ śakyaṃ paraṃ prāptuṃ dharmeṇārivikarśana
By a dharma that is an unseen requiter, unmanifest, whether unreal or real — how is it possible to attain the highest good, O crusher of foes?
हे शत्रुसंहारक! अदृश्य रूप से फल देने वाले, अव्यक्त, असत् अथवा सत् उस धर्म के द्वारा परम (कल्याण) कैसे प्राप्त किया जा सकता है?
Verse 24
यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात् तव किं चन । त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् सन् नोपपद्यते ॥
yadi sat syāt satāṃ mukhya nāsat syāt tava kiṃ cana | tvayā yadīdṛśaṃ prāptaṃ tasmāt san nopapadyate
If dharma were real, O foremost of the good, nothing unreal would befall you; since you have met with such a fate, the 'real' does not stand proven.
हे सत्पुरुषों में श्रेष्ठ! यदि धर्म सत् (वास्तविक) होता, तो आप पर कुछ भी असत् (अनिष्ट) न आता; चूँकि आपने ऐसी दशा पाई है, इसलिए 'सत्' सिद्ध नहीं होता।
Verse 25
अथ वा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मो ऽनुवर्तते । दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः ॥
atha vā durbalaḥ klībo balaṃ dharmo 'nuvartate | durbalo hṛtamaryādo na sevya iti me matiḥ
Or else dharma is weak and impotent, subservient to might; the weak, stripped of its authority, is not worth serving — such is my opinion.
अथवा धर्म दुर्बल और नपुंसक है, जो बल का अनुसरण करता है; बल द्वारा जिसकी मर्यादा छीन ली गई, ऐसा दुर्बल (धर्म) सेवनीय नहीं — यह मेरा मत है।
Verse 26
बलस्य यदि चेद् धर्मो गुणभूतः पराक्रमे । धर्मम् उत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥
balasya yadi ced dharmo guṇabhūtaḥ parākrame | dharmam utsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale
If dharma is but a subordinate quality of might in deeds of prowess, then forsake dharma and act; be devoted to might as once you were to dharma.
यदि पराक्रम के कार्यों में धर्म बल का ही गौण गुण (अधीन) है, तो धर्म को छोड़कर आचरण कीजिए; जैसे धर्म में, वैसे ही बल में तत्पर हो जाइए।
Verse 27
अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परंतप । अनृतस् त्वय्य् अकरुणः किं न बद्धस् त्वया पिता ॥
atha cet satyavacanaṃ dharmaḥ kila paraṃtapa | anṛtas tvayy akaruṇaḥ kiṃ na baddhas tvayā pitā
And if truthful speech be dharma, O scorcher of foes — yet it was untrue and pitiless toward you; why did you not hold your father bound to his word?
A bitter rhetorical challenge: if truth is the highest dharma, Daśaratha's rash boon that exiled Rāma was itself a failure of truth.
और हे परंतप! यदि सत्यवचन ही धर्म है — किन्तु वह (पिता का वचन) आपके प्रति असत्य और निर्दय निकला; फिर आपने अपने पिता को उनके वचन से क्यों न बाँध लिया?
Verse 28
यदि धर्मो भवेद् भूत अधर्मो वा परंतप । न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्याद् इज्यां शतक्रतुः ॥
yadi dharmo bhaved bhūta adharmo vā paraṃtapa | na sma hatvā muniṃ vajrī kuryād ijyāṃ śatakratuḥ
If dharma or adharma were a real being, O scorcher of foes, the wielder of the thunderbolt, performer of a hundred rites, would not — after slaying a sage — have offered sacrifice and gone free.
हे परंतप! यदि धर्म या अधर्म कोई वास्तविक वस्तु होता, तो शतक्रतु वज्रधारी इन्द्र मुनि (विश्वरूप) का वध करके फिर यज्ञ करके (निर्दोष) न रहते।
Verse 29
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव । सर्वम् एतद् यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥
adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava | sarvam etad yathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ
Dharma, when allied with adharma, brings destruction, O Rāghava; a man does all this just as he pleases, O Kākutstha.
हे राघव! अधर्म के साथ मिला हुआ धर्म (मनुष्य का) विनाश कर देता है; हे काकुत्स्थ! मनुष्य यह सब अपनी इच्छानुसार करता है।
Verse 30
मम चेदं मतं तात धर्मो ऽयम् इति राघव । धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यम् उत्सृजता तदा ॥
mama cedaṃ mataṃ tāta dharmo 'yam iti rāghava | dharmamūlaṃ tvayā chinnaṃ rājyam utsṛjatā tadā
And this, dear brother, is my view regarding 'this is dharma,' O Rāghava: you cut the very root of dharma when you then renounced the kingdom.
हे राघव! 'यह धर्म है' — इस विषय में हे तात! मेरा यह मत है: उस समय राज्य त्यागते हुए आपने धर्म की ही जड़ काट डाली।
Verse 31
अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संवृद्धेभ्यस् ततस् ततः । क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥
arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃvṛddhebhyas tatas tataḥ | kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ
For from wealth, when increased and grown abundant, all undertakings proceed, as rivers flow down from the mountains.
क्योंकि इधर-उधर बढ़े हुए और समृद्ध हुए धनों से ही समस्त क्रियाएँ वैसे ही प्रवृत्त होती हैं, जैसे पर्वतों से नदियाँ।
Verse 32
अर्थेन हि वियुक्तस्य पुरुषस्याल्पतेजसः । व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥
arthena hi viyuktasya puruṣasyālpatejasaḥ | vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā
For a man bereft of wealth and of little vigour, all undertakings are cut off, like paltry streams in the summer heat.
क्योंकि धन से रहित और अल्प तेज वाले पुरुष की समस्त क्रियाएँ वैसे ही कट जाती हैं, जैसे ग्रीष्म में छोटी नदियाँ सूख जाती हैं।
Verse 33
सो ऽयम् अर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः । पापम् आरभते कर्तुं तथा दोषः प्रवर्तते ॥
so 'yam arthaṃ parityajya sukhakāmaḥ sukhaidhitaḥ | pāpam ārabhate kartuṃ tathā doṣaḥ pravartate
He who, abandoning wealth though desiring comfort and bred in comfort, then sets about doing evil — thus does wrongdoing arise.
जो सुख चाहने वाला, सुख में पला हुआ होकर भी धन का परित्याग करके फिर पाप करने लगता है, वैसे ही (उसमें) दोष उत्पन्न होता है।
Verse 34
यस्यार्थास् तस्य मित्राणि यस्यार्थास् तस्य बान्धवः । यस्यार्थाः स पुमांल् लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥
yasyārthās tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavaḥ | yasyārthāḥ sa pumāṃl loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ
He who has wealth has friends; he who has wealth has kinsmen; he who has wealth is a man in the world; he who has wealth is the learned one.
जिसके पास धन है, उसके मित्र हैं; जिसके पास धन है, उसके बन्धु हैं; जिसके पास धन है, वही लोक में (असली) पुरुष है; जिसके पास धन है, वही पण्डित है।
Verse 35
यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान् । यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स महागुणः ॥
yasyārthāḥ sa ca vikrānto yasyārthāḥ sa ca buddhimān | yasyārthāḥ sa mahābhāgo yasyārthāḥ sa mahāguṇaḥ
He who has wealth is the valiant; he who has wealth is the wise; he who has wealth is the greatly fortunate; he who has wealth is the man of great virtues.
जिसके पास धन है, वही पराक्रमी है; जिसके पास धन है, वही बुद्धिमान् है; जिसके पास धन है, वही महाभाग्यशाली है; जिसके पास धन है, वही महान् गुणों वाला है।
Verse 36
अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया । राज्यम् उत्सृजता वीर येन बुद्धिस् त्वया कृता ॥
arthasyaite parityāge doṣāḥ pravyāhṛtā mayā | rājyam utsṛjatā vīra yena buddhis tvayā kṛtā
These faults in the renunciation of wealth have I set forth, O hero — faults you incurred when you made the resolve to give up the kingdom.
हे वीर! धन के परित्याग में ये दोष मैंने बतलाए — जो आपने राज्य त्यागने का निश्चय करके मोल ले लिए।
Verse 37
यस्यार्था धर्मकामार्थास् तस्य सर्वं प्रदक्षिणम् । अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता ॥
yasyārthā dharmakāmārthās tasya sarvaṃ pradakṣiṇam | adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vicinvatā
For him whose wealth serves dharma, pleasure, and gain, all turns out auspicious; but by one who is poor, though he craves wealth, no wealth can be won however he seeks it.
जिसका धन धर्म, काम और अर्थ के लिए हो, उसके लिए सब कुछ अनुकूल (मंगलमय) होता है; किन्तु धनहीन व्यक्ति, अर्थ का इच्छुक होते हुए भी, कितना भी खोजे, धन नहीं पा सकता।
Verse 38
हर्षः कामश् च दर्पश् च धर्मः क्रोधः शमो दमः । अर्थाद् एतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥
harṣaḥ kāmaś ca darpaś ca dharmaḥ krodhaḥ śamo damaḥ | arthād etāni sarvāṇi pravartante narādhipa
Joy, desire, pride, dharma, anger, calm, and self-restraint — all these proceed from wealth, O lord of men.
हे नराधिप! हर्ष, काम, दर्प, धर्म, क्रोध, शम और दम — ये सभी धन से ही प्रवृत्त होते हैं।
Verse 39
येषां नश्यत्य् अयं लोकश् चरतां धर्मचारिणाम् । ते ऽर्थास् त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः ॥
yeṣāṃ naśyaty ayaṃ lokaś caratāṃ dharmacāriṇām | te 'rthās tvayi na dṛśyante durdineṣu yathā grahāḥ
Those riches that belong to men who walk in dharma, yet for whom this world perishes — such riches are not seen in you, as the planets are not seen on overcast days.
धर्म पर चलने वालों के, जिनका यह लोक (फिर भी) नष्ट हो जाता है — वे धन आप में वैसे ही नहीं दिखाई देते, जैसे बादल भरे दिनों में ग्रह (तारे)।
Verse 40
त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश् च वचने स्थिते । रक्षसापहृता भार्या प्राणैः प्रियतरा तव ॥
tvayi pravrajite vīra guroś ca vacane sthite | rakṣasāpahṛtā bhāryā prāṇaiḥ priyatarā tava
When you went into exile, O hero, abiding by your father's word, your wife, dearer to you than life, was carried off by the rākṣasa.
हे वीर! पिता के वचन पर स्थित रहकर आपके वनवासी हो जाने पर राक्षस ने आपकी, प्राणों से भी अधिक प्रिय, भार्या को हर लिया।
Verse 41
तद् अद्य विपुलं वीर दुःखम् इन्द्रजिता कृतम् । कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्माद् उत्तिष्ठ राघव ॥
tad adya vipulaṃ vīra duḥkham indrajitā kṛtam | karmaṇā vyapaneṣyāmi tasmād uttiṣṭha rāghava
That vast grief, O hero, wrought today by Indrajit, I shall drive away by deeds; therefore rise up, O Rāghava.
हे वीर! इन्द्रजित् द्वारा आज किया गया वह विशाल दुःख मैं अपने कर्म से दूर कर दूँगा; इसलिए हे राघव! उठिए।
Verse 42
अयम् अनघ तवोदितः प्रियार्थं; जनकसुता निधनं निरीक्ष्य रुष्टः । सहयगजरथां सराक्षसेन्द्रां; भृशम् इषुभिर् विनिपातयामि लङ्काम् ॥
ayam anagha tavoditaḥ priyārthaṃ; janakasutā nidhanaṃ nirīkṣya ruṣṭaḥ | sahayagajarathāṃ sarākṣasendrāṃ; bhṛśam iṣubhir vinipātayāmi laṅkām
This I proclaim for your sake, O sinless one: enraged at beholding the slaying of Janaka's daughter, I shall with my arrows fiercely bring down Laṅkā, with its horses, elephants, and chariots, and with the lord of the rākṣasas.
हे निष्पाप! आपका प्रिय करने के लिए मैं यह प्रतिज्ञा करता हूँ: जनकपुत्री के वध को देखकर क्रुद्ध होकर मैं अपने बाणों से घोड़ों, हाथियों और रथों सहित तथा राक्षसेन्द्र सहित लंका को अत्यन्त रूप से ढा दूँगा।