Sarga 69
Yuddha Kanda
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
श्रुत्वा तं भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमस्वनम् । वीक्षमाणा दिशः सर्वा दुद्रुवुर् वानरर्षभाः ॥
śrutvā taṃ bhīmanirhrādaṃ śakrāśanisamasvanam | vīkṣamāṇā diśaḥ sarvā dudruvur vānararṣabhāḥ
Hearing that terrible roar, like the sound of Indra's thunderbolt, the bull-monkeys, gazing in every direction, fled.
इन्द्र के वज्र के शब्द के समान उस भयंकर गर्जना को सुनकर वानरश्रेष्ठ सारी दिशाओं में ताकते हुए भाग निकले।
Verse 2
तान् उवाच ततः सर्वान् हनूमान् मारुतात्मजः । विषण्णवदनान् दीनांस् त्रस्तान् विद्रवतः पृथक् ॥
tān uvāca tataḥ sarvān hanūmān mārutātmajaḥ | viṣaṇṇavadanān dīnāṃs trastān vidravataḥ pṛthak
Then Hanumān, son of the Wind, spoke to them all — downcast of face, wretched, terrified, scattering apart:
तब पवनपुत्र हनुमान् ने उन सबसे कहा, जो मुरझाए मुख वाले, दीन, भयभीत होकर अलग-अलग भाग रहे थे —
Verse 3
कस्माद् विषण्णवदना विद्रवध्वं प्लवंगमाः । त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः शूरत्वं क्व नु वो गतम् ॥
kasmād viṣaṇṇavadanā vidravadhvaṃ plavaṃgamāḥ | tyaktayuddhasamutsāhāḥ śūratvaṃ kva nu vo gatam
"Why, O monkeys, do you flee with downcast faces, your ardour for battle cast away? Where now has your heroism gone?
"हे वानरो! तुम मुरझाए मुख लिए क्यों भाग रहे हो, युद्ध का उत्साह छोड़कर? तुम्हारा शूरत्व अब कहाँ चला गया?
Verse 4
पृष्ठतो ऽनुव्रजध्वं माम् अग्रतो यान्तम् आहवे । शूरैर् अभिजनोपेतैर् अयुक्तं हि निवर्तितुम् ॥
pṛṣṭhato 'nuvrajadhvaṃ mām agrato yāntam āhave | śūrair abhijanopetair ayuktaṃ hi nivartitum
Come behind me as I go forward in the fight. For heroes endowed with noble birth, it is unworthy to turn back."
युद्ध में आगे जाते हुए मेरे पीछे-पीछे चलो। क्योंकि कुलीन शूरवीरों के लिए पीछे लौटना उचित नहीं।"
Verse 5
एवम् उक्ताः सुसंक्रुद्धा वायुपुत्रेण धीमता । शैलशृङ्गान् द्रुमांश् चैव जगृहुर् हृष्टमानसाः ॥
evam uktāḥ susaṃkruddhā vāyuputreṇa dhīmatā | śailaśṛṅgān drumāṃś caiva jagṛhur hṛṣṭamānasāḥ
Thus addressed by the wise son of the Wind, greatly inflamed, they seized mountain-peaks and trees, their minds now gladdened.
बुद्धिमान् वायुपुत्र के इस प्रकार कहने पर वे अत्यन्त क्रुद्ध होकर, मन में प्रसन्न होकर, पर्वतशिखरों और वृक्षों को उठा लिए।
Verse 6
अभिपेतुश् च गर्जन्तो राक्षसान् वानरर्षभाः । परिवार्य हनूमन्तम् अन्वयुश् च महाहवे ॥
abhipetuś ca garjanto rākṣasān vānararṣabhāḥ | parivārya hanūmantam anvayuś ca mahāhave
Roaring, the bull-monkeys fell upon the rākṣasas and, surrounding Hanumān, followed him into the great battle.
और गर्जना करते हुए वानरश्रेष्ठ राक्षसों पर टूट पड़े, और हनुमान् को घेरकर उस महायुद्ध में उसके पीछे चले।
Verse 7
स तैर् वानरमुख्यैस् तु हनूमान् सर्वतो वृतः । हुताशन इवार्चिष्मान् अदहच् छत्रुवाहिनीम् ॥
sa tair vānaramukhyais tu hanūmān sarvato vṛtaḥ | hutāśana ivārciṣmān adahac chatruvāhinīm
Encircled on every side by those monkey chiefs, Hanumān, radiant like the oblation-eating fire, burned the enemy host.
उन वानरमुख्यों से सब ओर से घिरे हुए हनुमान् ने प्रज्वलित अग्नि के समान तेजस्वी होकर शत्रुसेना को जला डाला।
Verse 8
स राक्षसानां कदनं चकार सुमहाकपिः । वृतो वानरसैन्येन कालान्तकयमोपमः ॥
sa rākṣasānāṃ kadanaṃ cakāra sumahākapiḥ | vṛto vānarasainyena kālāntakayamopamaḥ
That mighty monkey wrought havoc among the rākṣasas, surrounded by the monkey army, resembling Yama the Ender at the hour of doom.
वानरसेना से घिरे हुए उस महाकपि ने प्रलयकाल के यमराज के समान राक्षसों का संहार किया।
Verse 9
स तु शोकेन चाविष्टः क्रोधेन च महाकपिः । हनूमान् रावणि रथे महतीं पातयच् छिलाम् ॥
sa tu śokena cāviṣṭaḥ krodhena ca mahākapiḥ | hanūmān rāvaṇi rathe mahatīṃ pātayac chilām
Seized by grief and by wrath, the great monkey Hanumān let fall a huge boulder upon the chariot of Rāvaṇa's son.
शोक और क्रोध से भरे उस महाकपि हनुमान् ने रावणपुत्र के रथ पर एक विशाल शिला गिराई।
Verse 10
ताम् आपतन्तीं दृष्ट्वैव रथः सारथिना तदा । विधेयाश्व समायुक्तः सुदूरम् अपवाहितः ॥
tām āpatantīṃ dṛṣṭvaiva rathaḥ sārathinā tadā | vidheyāśva samāyuktaḥ sudūram apavāhitaḥ
Seeing it hurtling down, the charioteer then, with his obedient, well-yoked horses, drove the chariot far away.
उसे गिरते देखकर तब सारथि ने अपने आज्ञाकारी, भली-भाँति जुते घोड़ों सहित रथ को बहुत दूर हटा लिया।
Verse 11
तम् इन्द्रजितम् अप्राप्य रथथं सहसारथिम् । विवेश धरणीं भित्त्वा सा शिलाव्यर्थम् उद्यता ॥
tam indrajitam aprāpya rathathaṃ sahasārathim | viveśa dharaṇīṃ bhittvā sā śilāvyartham udyatā
Failing to reach Indrajit, chariot and charioteer together, that boulder, lifted up in vain, split the earth and sank into it.
रथ और सारथि सहित इन्द्रजित् तक न पहुँचकर व्यर्थ ही उठाई गई वह शिला पृथ्वी को फोड़कर उसमें समा गई।
Verse 12
पतितायां शिलायां तु रक्षसां व्यथिता चमूः । तम् अभ्यधावञ् शतशो नदन्तः काननौकसः ॥
patitāyāṃ śilāyāṃ tu rakṣasāṃ vyathitā camūḥ | tam abhyadhāvañ śataśo nadantaḥ kānanaukasaḥ
When the boulder had fallen, the host of rākṣasas was dismayed; and by the hundreds, roaring, the forest-dwellers rushed upon him.
शिला के गिरने पर राक्षसों की सेना व्यथित हो उठी; और सैकड़ों की संख्या में गर्जना करते हुए वनवासी उस पर टूट पड़े।
Verse 13
ते द्रुमांश् च महाकाया गिरिशृङ्गाणि चोद्यताः । चिक्षिपुर् द्विषतां मध्ये वानरा भीमविक्रमाः ॥
te drumāṃś ca mahākāyā giriśṛṅgāṇi codyatāḥ | cikṣipur dviṣatāṃ madhye vānarā bhīmavikramāḥ
Those great-bodied monkeys of terrible prowess, roused up, hurled trees and mountain-peaks into the midst of their foes.
भयंकर पराक्रमी उन विशालकाय वानरों ने उद्यत होकर वृक्षों और पर्वतशिखरों को शत्रुओं के बीच फेंका।
Verse 14
वानरैर् तैर् महावीर्यैर् घोररूपा निशाचराः । वीर्याद् अभिहता वृक्षैर् व्यवेष्टन्त रणक्षितौ ॥
vānarair tair mahāvīryair ghorarūpā niśācarāḥ | vīryād abhihatā vṛkṣair vyaveṣṭanta raṇakṣitau
Struck with force by those monkeys of mighty valour with trees, the night-rangers of dreadful form writhed upon the field of battle.
महापराक्रमी उन वानरों द्वारा वृक्षों से बलपूर्वक आहत घोररूप निशाचर रणभूमि में तड़पने लगे।
Verse 15
स्वसैन्यम् अभिवीक्ष्याथ वानरार्दितम् इन्द्रजित् । प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः परान् अभिमुखो ययौ ॥
svasainyam abhivīkṣyātha vānarārditam indrajit | pragṛhītāyudhaḥ kruddhaḥ parān abhimukho yayau
Then, seeing his own army tormented by the monkeys, Indrajit, weapon in hand and enraged, advanced to face the foe.
तब अपनी सेना को वानरों से पीड़ित देखकर इन्द्रजित् आयुध उठाए हुए, क्रुद्ध होकर, शत्रुओं के सामने गया।
Verse 16
स शरौघान् अवसृजन् स्वसैन्येनाभिसंवृतः । जघान कपिशार्दूलान् सुबहून् दृष्टविक्रमः ॥
sa śaraughān avasṛjan svasainyenābhisaṃvṛtaḥ | jaghāna kapiśārdūlān subahūn dṛṣṭavikramaḥ
Loosing floods of arrows, surrounded by his own army, he of proven prowess slew very many of the tiger-monkeys.
अपनी सेना से घिरे हुए उस प्रमाणित पराक्रमी ने बाणसमूह छोड़ते हुए बहुत-से वानरश्रेष्ठों को मार डाला।
Verse 17
शूलैर् अशनिभिः खड्गैः पट्टसैः कूटमुद्गरैः । ते चाप्य् अनुचरांस् तस्य वानरा जघ्नुर् आहवे ॥
śūlair aśanibhiḥ khaḍgaiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ | te cāpy anucarāṃs tasya vānarā jaghnur āhave
With spears, thunderbolts, swords, sharp-edged paṭṭasas, and iron maces he struck; and the monkeys too slew his followers in the battle.
उसने शूलों, वज्रों, खड्गों, पट्टिशों और लोहे के मुद्गरों से प्रहार किया; और वानरों ने भी युद्ध में उसके अनुचरों को मार डाला।
Verse 18
सस्कन्धविटपैः सालैः शिलाभिश् च महाबलैः । हनूमान् कदनं चक्रे रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥
saskandhaviṭapaiḥ sālaiḥ śilābhiś ca mahābalaiḥ | hanūmān kadanaṃ cakre rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām
With sāla trees, trunks and branches and all, and with mighty boulders, Hanumān wrought havoc among the rākṣasas of terrible deeds.
तनों और शाखाओं सहित साल वृक्षों से, और विशाल शिलाओं से हनुमान् ने भयंकर कर्म वाले राक्षसों का संहार किया।
Verse 19
स निवार्य परानीकम् अब्रवीत् तान् वनौकसः । हनूमान् संनिवर्तध्वं न नः साध्यम् इदं बलम् ॥
sa nivārya parānīkam abravīt tān vanaukasaḥ | hanūmān saṃnivartadhvaṃ na naḥ sādhyam idaṃ balam
Having checked the enemy host, Hanumān said to the forest-dwellers: "Turn back! This effort is no longer of any avail to us.
शत्रुसेना को रोककर हनुमान् ने उन वनवासियों से कहा — "लौट चलो! यह प्रयत्न अब हमारे लिए सार्थक नहीं रहा।
Verse 20
त्यक्त्वा प्राणान् विचेष्टन्तो राम प्रियचिकीर्षवः । यन्निमित्तं हि युध्यामो हता सा जनकात्मजा ॥
tyaktvā prāṇān viceṣṭanto rāma priyacikīrṣavaḥ | yannimittaṃ hi yudhyāmo hatā sā janakātmajā
Risking our lives and striving, wishing to do what is dear to Rāma — she for whose sake we fight, the daughter of Janaka, has been slain.
प्राणों की बाजी लगाकर, जूझते हुए, राम का प्रिय करने की इच्छा से हम जिसके लिए युद्ध कर रहे हैं, वह जनकपुत्री (सीता) तो मारी गई।
Verse 21
इमम् अर्थं हि विज्ञाप्य रामं सुग्रीवम् एव च । तौ यत् प्रतिविधास्येते तत् करिष्यामहे वयम् ॥
imam arthaṃ hi vijñāpya rāmaṃ sugrīvam eva ca | tau yat pratividhāsyete tat kariṣyāmahe vayam
Having made this matter known to Rāma and to Sugrīva, whatever the two of them shall ordain, that we shall do."
इस बात को राम और सुग्रीव को सूचित करके, वे दोनों जो भी विधान करेंगे, वही हम करेंगे।"
Verse 22
इत्य् उक्त्वा वानरश्रेष्ठो वारयन् सर्ववानरान् । शनैः शनैर् असंत्रस्तः सबलः स न्यवर्तत ॥
ity uktvā vānaraśreṣṭho vārayan sarvavānarān | śanaiḥ śanair asaṃtrastaḥ sabalaḥ sa nyavartata
Having said this, the best of monkeys, restraining all the monkeys, slowly and unafraid, together with his force, turned back.
ऐसा कहकर वानरश्रेष्ठ समस्त वानरों को रोकते हुए, निर्भय होकर, अपनी सेना सहित धीरे-धीरे लौट पड़ा।
Verse 23
स तु प्रेक्ष्य हनूमन्तं व्रजन्तं यत्र राघवः । निकुम्भिलाम् अधिष्ठाय पावकं जुहुवे न्द्रजित् ॥
sa tu prekṣya hanūmantaṃ vrajantaṃ yatra rāghavaḥ | nikumbhilām adhiṣṭhāya pāvakaṃ juhuve ndrajit
But seeing Hanumān departing to where Rāghava was, Indrajit, taking his station at Nikumbhilā, offered oblation into the fire.
किन्तु हनुमान् को, जहाँ राघव थे, उधर जाता देख इन्द्रजित् निकुम्भिला में स्थित होकर अग्नि को आहुति देने लगा।
Verse 24
यज्ञभूम्यां तु विधिवत् पावकस् तेन रक्षसा । हूयमानः प्रजज्वाल होमशोणितभुक् तदा ॥
yajñabhūmyāṃ tu vidhivat pāvakas tena rakṣasā | hūyamānaḥ prajajvāla homaśoṇitabhuk tadā
Upon the sacrificial ground, duly offered by that rākṣasa, the fire, as the oblation was poured, blazed up, drinking the blood-offering.
यज्ञभूमि में उस राक्षस द्वारा विधिपूर्वक आहुति दिए जाने पर आहुति का रक्त पीने वाली अग्नि तब प्रज्वलित हो उठी।
Verse 25
सो ऽर्चिः पिनद्धो ददृशे होमशोणिततर्पितः । संध्यागत इवादित्यः स तीव्राग्निः समुत्थितः ॥
so 'rciḥ pinaddho dadṛśe homaśoṇitatarpitaḥ | saṃdhyāgata ivādityaḥ sa tīvrāgniḥ samutthitaḥ
That fire, wreathed in flame and gratified by the blood-oblation, appeared risen up fierce, like the sun arrived at the twilight.
ज्वालाओं से घिरी, आहुति के रक्त से तृप्त वह अग्नि संध्या में पहुँचे सूर्य के समान तीव्र रूप में प्रज्वलित होकर उठी।
Verse 26
अथेन्द्रजिद् राक्षसभूतये तु; जुहाव हव्यं विधिना विधानवत् । दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास् ते; महासमूहेषु नयानयज्ञाः ॥
athendrajid rākṣasabhūtaye tu; juhāva havyaṃ vidhinā vidhānavat | dṛṣṭvā vyatiṣṭhanta ca rākṣasās te; mahāsamūheṣu nayānayajñāḥ
Then Indrajit, for the welfare of the rākṣasas, offered the oblation according to rule and prescription; and beholding this, those rākṣasas, skilled in policy and its lack, took their stand amid the great throngs.
तब इन्द्रजित् ने राक्षसों के कल्याण के लिए विधि और विधान के अनुसार हव्य की आहुति दी; और यह देखकर नीति-अनीति के ज्ञाता वे राक्षस महासमूहों में जमकर खड़े हो गए।