Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 68

Yuddha Kanda

33 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    विज्ञाय तु मनस् तस्य राघवस्य महात्मनः । संनिवृत्याहवात् तस्मात् प्रविवेश पुरं ततः ॥

    vijñāya tu manas tasya rāghavasya mahātmanaḥ | saṃnivṛtyāhavāt tasmāt praviveśa puraṃ tataḥ

    Perceiving the mind of the great-souled Rāghava, he withdrew from that battle and then entered the city.

    महात्मा राघव के मन को भाँपकर वह उस युद्ध से हटकर तब नगर में प्रवेश कर गया।

  2. Verse 2

    सो ऽनुस्मृत्य वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम् । क्रोधताम्रेक्षणः शूरो निर्जगाम महाद्युतिः ॥

    so 'nusmṛtya vadhaṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ tarasvinām | krodhatāmrekṣaṇaḥ śūro nirjagāma mahādyutiḥ

    Recalling the slaughter of those swift rākṣasas, the hero of great splendour, his eyes red with wrath, went forth again.

    उन वेगवान् राक्षसों के वध को स्मरण करके महान् तेजस्वी वह शूर क्रोध से लाल आँखें लिए फिर बाहर निकला।

  3. Verse 3

    स पश्चिमेन द्वारेण निर्ययौ राक्षसैर् वृतः । इन्द्रजित् तु महावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टकः ॥

    sa paścimena dvāreṇa niryayau rākṣasair vṛtaḥ | indrajit tu mahāvīryaḥ paulastyo devakaṇṭakaḥ

    Surrounded by rākṣasas, he went out by the western gate — Indrajit of mighty valour, of Pulastya's line, a thorn in the side of the gods.

    राक्षसों से घिरा हुआ वह पश्चिमी द्वार से बाहर निकला — महापराक्रमी, पुलस्त्यवंशी, देवताओं के लिए काँटे के समान इन्द्रजित्।

  4. Verse 4

    इन्द्रजित् तु ततो दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । रणायाभ्युद्यतौ वीरौ मायां प्रादुष्करोत् तदा ॥

    indrajit tu tato dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau | raṇāyābhyudyatau vīrau māyāṃ prāduṣkarot tadā

    Then Indrajit, seeing the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, those heroes ready for battle, brought forth his magic.

    तब इन्द्रजित् ने युद्ध के लिए उद्यत उन दोनों वीर भाइयों राम और लक्ष्मण को देखकर तब अपनी माया प्रकट की।

  5. Verse 5

    इन्द्रजित् तु रथे स्थाप्य सीतां मायामयीं तदा । बलेन महतावृत्य तस्या वधम् अरोचयत् ॥

    indrajit tu rathe sthāpya sītāṃ māyāmayīṃ tadā | balena mahatāvṛtya tasyā vadham arocayat

    Indrajit, having set upon his chariot an illusory Sītā fashioned by magic, surrounded by a great force, resolved upon her slaying.

    तब इन्द्रजित् ने माया से बनी सीता को रथ पर बैठाकर, विशाल सेना से घिरकर, उसके वध का निश्चय किया।

  6. Verse 6

    मोहनार्थं तु सर्वेषां बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः । हन्तुं सीतां व्यवसितो वानराभिमुखो ययौ ॥

    mohanārthaṃ tu sarveṣāṃ buddhiṃ kṛtvā sudurmatiḥ | hantuṃ sītāṃ vyavasito vānarābhimukho yayau

    To delude the minds of all, that most evil-minded one, bent upon slaying this Sītā, advanced toward the monkeys.

    सबके मन को मोहित करने के लिए ऐसी बुद्धि बनाकर वह अत्यन्त दुर्बुद्धि इस सीता को मारने पर उद्यत होकर वानरों के सामने गया।

  7. Verse 7

    तं दृष्ट्वा त्व् अभिनिर्यान्तं नगर्याः काननौकसः । उत्पेतुर् अभिसंक्रुद्धाः शिलाहस्ता युयुत्सवः ॥

    taṃ dṛṣṭvā tv abhiniryāntaṃ nagaryāḥ kānanaukasaḥ | utpetur abhisaṃkruddhāḥ śilāhastā yuyutsavaḥ

    Seeing him coming forth from the city, the forest-dwellers, inflamed with wrath and eager for battle, sprang up, stones in their hands.

    उसे नगरी से बाहर निकलते देख वनवासी वानर अत्यन्त क्रुद्ध होकर, हाथों में शिलाएँ लिए, युद्ध के इच्छुक होकर उछल पड़े।

  8. Verse 8

    हनूमान् पुरतस् तेषां जगाम कपिकुञ्जरः । प्रगृह्य सुमहच् छृङ्गं पर्वतस्य दुरासदम् ॥

    hanūmān puratas teṣāṃ jagāma kapikuñjaraḥ | pragṛhya sumahac chṛṅgaṃ parvatasya durāsadam

    Hanumān, elephant among monkeys, went before them all, grasping a vast, unassailable peak of a mountain.

    कपिश्रेष्ठ हनुमान् उन सबके आगे होकर गया, पर्वत का एक विशाल, दुर्जेय शिखर उठाए हुए।

  9. Verse 9

    स ददर्श हतानन्दां सीताम् इन्द्रजितो रथे । एकवेणीधरां दीनाम् उपवासकृशाननाम् ॥

    sa dadarśa hatānandāṃ sītām indrajito rathe | ekaveṇīdharāṃ dīnām upavāsakṛśānanām

    He beheld, upon Indrajit's chariot, Sītā, her joy destroyed, wearing a single braid, wretched, her face gaunt from fasting,

    उसने इन्द्रजित् के रथ पर सीता को देखा — जिसका आनन्द नष्ट हो गया था, जो एक वेणी धारण किए थी, दीन थी, उपवास से जिसका मुख कृश हो गया था,

  10. Verse 10

    परिक्लिष्टैकवसनाम् अमृजां राघवप्रियाम् । रजोमलाभ्याम् आलिप्तैः सर्वगात्रैर् वरस्त्रियम् ॥

    parikliṣṭaikavasanām amṛjāṃ rāghavapriyām | rajomalābhyām āliptaiḥ sarvagātrair varastriyam

    clad in a single soiled garment, unwashed, the beloved of Rāghava — that noblest of women, all her limbs smeared with dust and grime.

    जो एक मैले वस्त्र में थी, बिना स्नान किए थी, राघव की प्रिया — उस श्रेष्ठ स्त्री के सारे अंग धूल और मैल से सने थे।

  11. Verse 11

    तां निरीक्ष्य मुहूर्तं तु मैथिलीम् अध्यवस्य च । बाष्पपर्याकुलमुखो हनूमान् व्यथितो ऽभवत् ॥

    tāṃ nirīkṣya muhūrtaṃ tu maithilīm adhyavasya ca | bāṣpaparyākulamukho hanūmān vyathito 'bhavat

    Gazing upon that daughter of Mithilā for a moment and taking her to be real, Hanumān, his face bathed in tears, grew stricken with grief.

    उस मिथिलेश्वरी को क्षण भर देखकर और उसे सच्ची मानकर हनुमान् का मुख आँसुओं से भर आया और वह व्यथित हो उठा।

  12. Verse 12

    अब्रवीत् तां तु शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनाम् । दृष्ट्वा रथे स्तितां सीतां राक्षसेन्द्रसुताश्रिताम् ॥

    abravīt tāṃ tu śokārtāṃ nirānandāṃ tapasvinām | dṛṣṭvā rathe stitāṃ sītāṃ rākṣasendrasutāśritām

    Seeing Sītā, afflicted by sorrow, joyless, ascetic in her suffering, standing upon the chariot and in the power of the rākṣasa king's son, he addressed her.

    शोक से पीड़ित, आनन्दरहित, तपस्विनी के समान सीता को, जो रथ पर खड़ी और राक्षसेन्द्रपुत्र के वश में थी, देखकर उसने उससे कहा।

  13. Verse 13

    किं समर्थितम् अस्येति चिन्तयन् स महाकपिः । सह तैर् वानरश्रेष्ठैर् अभ्यधावत रावणिम् ॥

    kiṃ samarthitam asyeti cintayan sa mahākapiḥ | saha tair vānaraśreṣṭhair abhyadhāvata rāvaṇim

    Wondering "What has he resolved upon?", that great monkey, together with those foremost of monkeys, rushed upon the son of Rāvaṇa.

    "इसने क्या सोच लिया है?" — ऐसा विचारते हुए वह महाकपि उन वानरश्रेष्ठों सहित रावणपुत्र की ओर दौड़ा।

  14. Verse 14

    तद् वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः । कृत्वा विशोकं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतां परामृशत् ॥

    tad vānarabalaṃ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ | kṛtvā viśokaṃ nistriṃśaṃ mūrdhni sītāṃ parāmṛśat

    Seeing that monkey host, Rāvaṇa's son, swooning with rage, having drawn his sword, seized Sītā by the head.

    उस वानरसेना को देखकर क्रोध से मूर्च्छित रावणपुत्र ने शोकरहित (चमकती) तलवार खींचकर सीता को सिर से पकड़ लिया।

  15. Verse 15

    तं स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयाम् आस रावणिः । क्रोशन्तीं राम रामेति मायया योजितां रथे ॥

    taṃ striyaṃ paśyatāṃ teṣāṃ tāḍayām āsa rāvaṇiḥ | krośantīṃ rāma rāmeti māyayā yojitāṃ rathe

    As they looked on, Rāvaṇa's son struck that woman, who cried out "Rāma! Rāma!", set upon the chariot by his magic.

    उन सबके देखते-देखते रावणपुत्र ने "राम! राम!" पुकारती हुई, माया से रथ पर बैठाई गई उस स्त्री पर प्रहार किया।

  16. Verse 16

    गृहीतमूर्धजां दृष्ट्वा हनूमान् दैन्यम् आगतः । दुःखजं वारिनेत्राभ्याम् उत्सृजन् मारुतात्मजः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं क्रोधाद् रक्षोऽधिपात्मजम् ॥

    gṛhītamūrdhajāṃ dṛṣṭvā hanūmān dainyam āgataḥ | duḥkhajaṃ vārinetrābhyām utsṛjan mārutātmajaḥ | abravīt paruṣaṃ vākyaṃ krodhād rakṣo'dhipātmajam

    Seeing her seized by the hair, Hanumān, son of the Wind, overcome with sorrow, shedding tears born of grief from both eyes, in his wrath spoke harsh words to the son of the rākṣasa lord:

    उसे बालों से पकड़ा गया देखकर पवनपुत्र हनुमान् दीन हो उठा और दोनों आँखों से दुःख के आँसू बहाते हुए क्रोध से राक्षसराजपुत्र से कठोर वचन कहने लगा —

  17. Verse 17

    दुरात्मन्न् आत्मनाशाय केशपक्षे परामृशः । ब्रह्मर्षीणां कुले जातो राक्षसीं योनिम् आश्रितः । धिक् त्वां पापसमाचारं यस्य ते मतिर् ईदृशी ॥

    durātmann ātmanāśāya keśapakṣe parāmṛśaḥ | brahmarṣīṇāṃ kule jāto rākṣasīṃ yonim āśritaḥ | dhik tvāṃ pāpasamācāraṃ yasya te matir īdṛśī

    "O wicked one, for your own destruction you have laid hold of her by the braid! Born in the line of brahmin-sages, yet sprung from a rākṣasa womb — shame upon you of sinful conduct, whose intent is such as this!

    "दुरात्मा! तूने अपने ही विनाश के लिए इसे वेणी से पकड़ा है! ब्रह्मर्षियों के कुल में जन्मा होकर भी राक्षसी योनि का आश्रय लिए हुए — हे पापाचारी! धिक्कार है तुझे, जिसकी बुद्धि ऐसी है!

  18. Verse 18

    नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम । अनार्यस्येदृशं कर्म घृणा ते नास्ति निर्घृण ॥

    nṛśaṃsānārya durvṛtta kṣudra pāpaparākrama | anāryasyedṛśaṃ karma ghṛṇā te nāsti nirghṛṇa

    O cruel, ignoble, ill-conducted, base one of sinful prowess — such a deed befits only a wretch; you have no compassion, O pitiless one!

    हे क्रूर, अनार्य, दुराचारी, क्षुद्र, पापपराक्रमी! ऐसा कर्म तो किसी नीच का ही होता है; हे निर्दय! तुझमें तनिक भी दया नहीं!

  19. Verse 19

    च्युता गृहाच् च राज्याच् च रामहस्ताच् च मैथिली । किं तवैषापराद्धा हि यद् एनां हन्तुम् इच्छसि ॥

    cyutā gṛhāc ca rājyāc ca rāmahastāc ca maithilī | kiṃ tavaiṣāparāddhā hi yad enāṃ hantum icchasi

    The daughter of Mithilā has been torn from her home, from her kingdom, and from Rāma's hand. How has she wronged you, that you wish to slay her?

    मिथिलेश्वरी घर से, राज्य से और राम के हाथ से छीनी गई है। इसने तेरा क्या अपराध किया है, जो तू इसे मारना चाहता है?

  20. Verse 20

    सीतां च हत्वा न चिरं जीविष्यसि कथं चन । वधार्हकर्मणानेन मम हस्तगतो ह्य् असि ॥

    sītāṃ ca hatvā na ciraṃ jīviṣyasi kathaṃ cana | vadhārhakarmaṇānena mama hastagato hy asi

    Having slain Sītā, you shall not live long by any means; by this deed deserving death, you have fallen into my hands.

    सीता को मारकर तू किसी भी प्रकार अधिक समय तक जीवित न रहेगा; वध के योग्य इस कर्म से तू मेरे हाथ में आ गया है।

  21. Verse 21

    ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्यैश् च कुत्सिताः । इह जीवितम् उत्सृज्य प्रेत्य तान् प्रतिलप्स्यसे ॥

    ye ca strīghātināṃ lokā lokavadhyaiś ca kutsitāḥ | iha jīvitam utsṛjya pretya tān pratilapsyase

    Those worlds which belong to slayers of women, despised and condemned by all the world — those you shall attain in the hereafter, when you give up your life here."

    जो लोक स्त्रीघातियों के होते हैं, जो समस्त लोक द्वारा निन्दित और घृणित हैं — यहाँ अपने प्राण त्यागकर परलोक में तू उन्हें ही पाएगा।"

  22. Verse 22

    इति ब्रुवाणो हनुमान् सायुधैर् हरिभिर् वृतः । अभ्यधावत संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥

    iti bruvāṇo hanumān sāyudhair haribhir vṛtaḥ | abhyadhāvata saṃkruddho rākṣasendrasutaṃ prati

    Speaking thus, Hanumān, surrounded by armed monkeys, enraged, rushed upon the son of the rākṣasa king.

    ऐसा कहते हुए हनुमान् सशस्त्र वानरों से घिरकर क्रुद्ध होकर राक्षसेन्द्रपुत्र की ओर दौड़ा।

  23. Verse 23

    आपतन्तं महावीर्यं तद् अनीकं वनौकसाम् । रक्षसां भीमवेगानाम् अनीकेन न्यवारयत् ॥

    āpatantaṃ mahāvīryaṃ tad anīkaṃ vanaukasām | rakṣasāṃ bhīmavegānām anīkena nyavārayat

    With his army of rākṣasas of terrible speed, he held back that onrushing host of forest-dwellers of mighty valour.

    भयंकर वेग वाले राक्षसों की अपनी सेना से उसने वनवासियों की उस आती हुई महापराक्रमी सेना को रोक दिया।

  24. Verse 24

    स तां बाणसहस्रेण विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् । हरिश्रेष्ठं हनूमन्तम् इन्द्रजित् प्रत्युवाच ह ॥

    sa tāṃ bāṇasahasreṇa vikṣobhya harivāhinīm | hariśreṣṭhaṃ hanūmantam indrajit pratyuvāca ha

    Having thrown that monkey army into confusion with a thousand arrows, Indrajit spoke in reply to Hanumān, best of monkeys:

    हजार बाणों से उस वानरसेना को विक्षुब्ध करके इन्द्रजित् ने वानरश्रेष्ठ हनुमान् को उत्तर दिया —

  25. Verse 25

    सुग्रीवस् त्वं च रामश् च यन्निमित्तम् इहागताः । तां हनिष्यामि वैदेहीम् अद्यैव तव पश्यतः ॥

    sugrīvas tvaṃ ca rāmaś ca yannimittam ihāgatāḥ | tāṃ haniṣyāmi vaidehīm adyaiva tava paśyataḥ

    "Sugrīva, and you, and Rāma — for whose sake you have come here — this very daughter of Videha I shall slay before your eyes this very day.

    "सुग्रीव, तुम और राम — जिसके लिए तुम यहाँ आए हो — उस वैदेही को आज ही मैं तुम्हारे देखते-देखते मार डालूँगा।

  26. Verse 26

    इमां हत्वा ततो रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर । सुग्रीवं च वधिष्यामि तं चानार्यं विभीषणम् ॥

    imāṃ hatvā tato rāmaṃ lakṣmaṇaṃ tvāṃ ca vānara | sugrīvaṃ ca vadhiṣyāmi taṃ cānāryaṃ vibhīṣaṇam

    Having slain her, I shall then slay Rāma, Lakṣmaṇa, and you, O monkey, and Sugrīva, and that ignoble Vibhīṣaṇa.

    इसे मारकर फिर, हे वानर! मैं राम, लक्ष्मण और तुझे, तथा सुग्रीव को और उस अनार्य विभीषण को मार डालूँगा।

  27. Verse 27

    न हन्तव्याः स्त्रियश् चेति यद् ब्रवीषि प्लवंगम । पीडा करम् अमित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यम् एत तत् ॥

    na hantavyāḥ striyaś ceti yad bravīṣi plavaṃgama | pīḍā karam amitrāṇāṃ yat syāt kartavyam eta tat

    As for your saying, O monkey, that women ought not to be slain — whatever brings torment to one's foes, that is the thing to be done."

    हे वानर! तू जो कहता है कि स्त्रियाँ वध्य नहीं — शत्रुओं को जो पीड़ा पहुँचाने वाला हो, वही तो कर्तव्य है।"

  28. Verse 28

    तम् एवम् उक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं ततः । शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्रजित् स्वयम् ॥

    tam evam uktvā rudatīṃ sītāṃ māyāmayīṃ tataḥ | śitadhāreṇa khaḍgena nijaghānendrajit svayam

    Having said this, Indrajit himself then, with a sharp-edged sword, struck down the weeping, illusory Sītā fashioned by magic.

    ऐसा कहकर तब इन्द्रजित् ने स्वयं तीखी धार वाले खड्ग से रोती हुई, माया से बनी उस मायामयी सीता पर प्रहार किया।

  29. Verse 29

    यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना तेन तपस्विनी । सा पृथिव्यां पृथुश्रोणी पपात प्रियदर्शना ॥

    yajñopavītamārgeṇa chinnā tena tapasvinī | sā pṛthivyāṃ pṛthuśroṇī papāta priyadarśanā

    Cleft through along the line of the sacred thread, that ascetic one, broad-hipped and fair to behold, fell upon the earth.

    यज्ञोपवीत की रेखा के मार्ग से उसके द्वारा कटी हुई वह तपस्विनी, विशाल नितम्बों वाली, प्रियदर्शना, पृथ्वी पर गिर पड़ी।

  30. Verse 30

    ताम् इन्द्रजित्स्त्रियं हत्वा हनूमन्तम् उवाच ह । मया रामस्य पश्येमां कोपेन च निषूदिताम् ॥

    tām indrajitstriyaṃ hatvā hanūmantam uvāca ha | mayā rāmasya paśyemāṃ kopena ca niṣūditām

    Having slain that woman, Indrajit said to Hanumān: "Behold her, cut down by me in wrath — the beloved of Rāma!"

    उस स्त्री को मारकर इन्द्रजित् ने हनुमान् से कहा — "इसे देख, जिसे मैंने क्रोध से मार गिराया है — राम की प्रिया को!"

  31. Verse 31

    ततः खड्गेन महता हत्वा ताम् इन्द्रजित् स्वयम् । हृष्टः स रथम् आस्थाय विननाद महास्वनम् ॥

    tataḥ khaḍgena mahatā hatvā tām indrajit svayam | hṛṣṭaḥ sa ratham āsthāya vinanāda mahāsvanam

    Then, having slain her himself with his great sword, Indrajit, delighted, mounting his chariot, roared with a mighty sound.

    तब उसे स्वयं महान् खड्ग से मारकर हर्षित इन्द्रजित् रथ पर चढ़कर ऊँचे स्वर में गर्जना करने लगा।

  32. Verse 32

    वानराः शुश्रुवुः शब्दम् अदूरे प्रत्यवस्थिताः । व्यादितास्यस्य नदतस् तद् दुर्गं संश्रितस्य तु ॥

    vānarāḥ śuśruvuḥ śabdam adūre pratyavasthitāḥ | vyāditāsyasya nadatas tad durgaṃ saṃśritasya tu

    The monkeys, posted not far off, heard the sound of him roaring with gaping mouth as he kept to that stronghold.

    पास ही खड़े वानरों ने उस दुर्ग का आश्रय लिए हुए, मुख फाड़कर गर्जना करते उसका वह शब्द सुना।

  33. Verse 33

    तथा तु सीतां विनिहत्य दुर्मतिः; प्रहृष्टचेताः स बभूव रावणिः । तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य वानरा; विषण्णरूपाः समभिप्रदुद्रुवुः ॥

    tathā tu sītāṃ vinihatya durmatiḥ; prahṛṣṭacetāḥ sa babhūva rāvaṇiḥ | taṃ hṛṣṭarūpaṃ samudīkṣya vānarā; viṣaṇṇarūpāḥ samabhipradudruvuḥ

    Thus having slain Sītā, that evil-minded Rāvaṇa's son grew exultant in heart; and the monkeys, beholding him in his jubilant form, their own faces stricken with despair, fled away.

    इस प्रकार सीता का वध करके वह दुर्बुद्धि रावणपुत्र मन में अत्यन्त प्रसन्न हो उठा; और उसे प्रसन्नरूप देखकर वानर अपने मुख विषाद से भरकर भाग निकले।