Sarga 65
Yuddha Kanda
21 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
निकुम्भं च हतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् । रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा ॥
nikumbhaṃ ca hataṃ śrutvā kumbhaṃ ca vinipātitam | rāvaṇaḥ paramāmarṣī prajajvālānalo yathā
Hearing Nikumbha slain and Kumbha struck down, Rāvaṇa, greatly indignant, blazed up like fire.
निकुम्भ को मारा गया और कुम्भ को गिराया गया सुनकर अत्यन्त अमर्षशील रावण अग्नि के समान जल उठा।
Verse 2
नैरृतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्छितः । खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षम् अचोदयत् ॥
nairṛtaḥ krodhaśokābhyāṃ dvābhyāṃ tu parimūrchitaḥ | kharaputraṃ viśālākṣaṃ makarākṣam acodayat
The nairṛta, overwhelmed by the two — wrath and grief — urged on Makarākṣa, the broad-eyed son of Khara.
क्रोध और शोक — इन दोनों से अत्यन्त मूर्च्छित होकर उस नैरृत (रावण) ने खर के पुत्र विशालाक्ष मकराक्ष को आदेश दिया।
Verse 3
गच्छ पुत्र मयाज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः । राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौ ॥
gaccha putra mayājñapto balenābhisamanvitaḥ | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva jahi tau savanaukasau
"Go, my son, commanded by me, provided with an army; slay those two, Rāghava and Lakṣmaṇa, and the forest-dwellers with them."
"हे पुत्र! मेरे द्वारा आज्ञप्त होकर सेना के साथ जाओ; राघव और लक्ष्मण को तथा उन वनवासियों (वानरों) को भी मार डालो।"
Verse 4
रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरो मानी खरात्मजः । बाढम् इत्य् अब्रवीद् धृष्टो मकराक्षो निशाचरः ॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā śūro mānī kharātmajaḥ | bāḍham ity abravīd dhṛṣṭo makarākṣo niśācaraḥ
Hearing Rāvaṇa's words, the heroic and proud son of Khara, the night-ranger Makarākṣa, delighted, said, "So be it."
रावण के वचन सुनकर शूर, अभिमानी खरपुत्र निशाचर मकराक्ष हर्षित होकर बोला — "ठीक है।"
Verse 5
सो ऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । निर्जगाम गृहाच् छुभ्राद् रावणस्याज्ञया बली ॥
so 'bhivādya daśagrīvaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam | nirjagāma gṛhāc chubhrād rāvaṇasyājñayā balī
Saluting the Ten-necked one and making the rightward circuit, the mighty one went forth from the bright palace at Rāvaṇa's command.
दशग्रीव को अभिवादन करके और प्रदक्षिणा करके वह बलवान् रावण की आज्ञा से उसके उज्ज्वल भवन से बाहर निकला।
Verse 6
समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रो ऽब्रवीद् इदम् । रथम् आनीयतां शीघ्रं सैन्यं चानीयतां त्वरात् ॥
samīpasthaṃ balādhyakṣaṃ kharaputro 'bravīd idam | ratham ānīyatāṃ śīghraṃ sainyaṃ cānīyatāṃ tvarāt
The son of Khara said this to the army-commander standing near: "Let a chariot be brought swiftly, and let the army be brought in haste."
खरपुत्र ने पास खड़े सेनापति से यह कहा — "शीघ्र रथ लाया जाए और जल्दी से सेना लाई जाए।"
Verse 7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः । स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत् ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā balādhyakṣo niśācaraḥ | syandanaṃ ca balaṃ caiva samīpaṃ pratyapādayat
Hearing that word of his, the night-ranger army-commander brought the chariot and the army near.
उसका वह वचन सुनकर निशाचर सेनापति ने रथ और सेना को पास ले आया।
Verse 8
प्रदक्षिणं रथं कृत्वा आरुरोह निशाचरः । सूतं संचोदयाम् आस शीघ्रं मे रथम् आवह ॥
pradakṣiṇaṃ rathaṃ kṛtvā āruroha niśācaraḥ | sūtaṃ saṃcodayām āsa śīghraṃ me ratham āvaha
Making the rightward circuit of the chariot, the night-ranger mounted it; and he urged on the charioteer: "Swiftly convey my chariot."
रथ की प्रदक्षिणा करके वह निशाचर उस पर चढ़ा; और सारथि को प्रेरित करते हुए बोला — "शीघ्र मेरा रथ ले चलो।"
Verse 9
अथ तान् राक्षसान् सर्वान् मकराक्षो ऽब्रवीद् इदम् । यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान् मम राक्षसाः ॥
atha tān rākṣasān sarvān makarākṣo 'bravīd idam | yūyaṃ sarve prayudhyadhvaṃ purastān mama rākṣasāḥ
Then Makarākṣa said this to all those rākṣasas: "Fight, all of you, before me, O rākṣasas.
फिर मकराक्ष ने उन समस्त राक्षसों से यह कहा — "हे राक्षसो! तुम सब मेरे आगे होकर युद्ध करो।
Verse 10
अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना । आज्ञप्तः समरे हन्तुं ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ ॥
ahaṃ rākṣasarājena rāvaṇena mahātmanā | ājñaptaḥ samare hantuṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau
I, commanded by the great-souled Rāvaṇa, lord of rākṣasas, am to slay in battle those two, Rāma and Lakṣmaṇa.
मैं महात्मा राक्षसराज रावण द्वारा आज्ञप्त हूँ कि युद्ध में उन दोनों — राम और लक्ष्मण — को मार डालूँ।
Verse 11
अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः । शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश् च शरोत्तमैः ॥
adya rāmaṃ vadhiṣyāmi lakṣmaṇaṃ ca niśācarāḥ | śākhāmṛgaṃ ca sugrīvaṃ vānarāṃś ca śarottamaiḥ
This day I shall slay Rāma and Lakṣmaṇa, O night-rangers, and the tree-ranging Sugrīva, and the vānaras, with excellent arrows.
हे निशाचरो! आज मैं श्रेष्ठ बाणों से राम और लक्ष्मण को, तथा वानर सुग्रीव और वानरों को मार डालूँगा।
Verse 12
अद्य शूलनिपातैश् च वानराणां महाचमूम् । प्रदहिष्यामि संप्राप्तां शुष्केन्धनम् इवानलः ॥
adya śūlanipātaiś ca vānarāṇāṃ mahācamūm | pradahiṣyāmi saṃprāptāṃ śuṣkendhanam ivānalaḥ
This day, with the falls of my spear, I shall burn up the great host of vānaras that has come, as fire burns dry fuel."
आज मैं यहाँ आई वानरों की विशाल सेना को अपने शूल के प्रहारों से वैसे ही जला डालूँगा, जैसे अग्नि सूखे ईंधन को।"
Verse 13
मकराक्षस्य तच् छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः । सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः ॥
makarākṣasya tac chrutvā vacanaṃ te niśācarāḥ | sarve nānāyudhopetā balavantaḥ samāhitāḥ
Hearing that word of Makarākṣa, those night-rangers, all furnished with various weapons, mighty and intent,
मकराक्ष का वह वचन सुनकर वे निशाचर — सब नाना प्रकार के आयुधों से युक्त, बलवान् और सावधान —
Verse 14
ते कामरूपिणः शूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः । मातंगा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयानकाः ॥
te kāmarūpiṇaḥ śūrā daṃṣṭriṇaḥ piṅgalekṣaṇāḥ | mātaṃgā iva nardanto dhvastakeśā bhayānakāḥ
those heroes, assuming forms at will, fanged, tawny-eyed, roaring like elephants, their hair flying, terrible,
इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वे शूर, दाढ़ों वाले, पीली आँखों वाले, गजों के समान गरजते, बिखरे केश वाले, भयानक,
Verse 15
परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम् । अभिजग्मुस् तदा हृष्टाश् चालयन्तो वसुंधराम् ॥
parivārya mahākāyā mahākāyaṃ kharātmajam | abhijagmus tadā hṛṣṭāś cālayanto vasuṃdharām
huge-bodied, surrounding the huge-bodied son of Khara, then advanced in delight, making the earth tremble.
विशालकाय वे राक्षस विशालकाय खरपुत्र को घेरकर, पृथ्वी को कँपाते हुए, तब हर्षित होकर आगे बढ़े।
Verse 16
शङ्खभेरीसहस्राणाम् आहतानां समन्ततः । क्ष्वेडितास्फोटितानां च ततः शब्दो महान् अभूत् ॥
śaṅkhabherīsahasrāṇām āhatānāṃ samantataḥ | kṣveḍitāsphoṭitānāṃ ca tataḥ śabdo mahān abhūt
From the striking of thousands of conches and drums on every side, and from the shouting and the slapping of arms, there then arose a great noise.
चारों ओर बजते हजारों शंखों और भेरियों से, तथा हुंकारों और ताल ठोकने से तब महान् शब्द हुआ।
Verse 17
प्रभ्रष्टो ऽथ करात् तस्य प्रतोदः सारथेस् तदा । पपात सहसा चैव ध्वजस् तस्य च रक्षसः ॥
prabhraṣṭo 'tha karāt tasya pratodaḥ sārathes tadā | papāta sahasā caiva dhvajas tasya ca rakṣasaḥ
Then the goad slipped from the hand of his charioteer, and suddenly the banner of that rākṣasa fell.
तब उसके सारथि के हाथ से कोड़ा छूट गया, और उस राक्षस की ध्वजा भी सहसा गिर पड़ी।
Verse 18
तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः । चरणैर् आकुलैर् गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः ॥
tasya te rathasaṃyuktā hayā vikramavarjitāḥ | caraṇair ākulair gatvā dīnāḥ sāsramukhā yayuḥ
His horses yoked to the chariot, bereft of spirit, going with stumbling feet, dejected, with tear-streaming faces, went on.
रथ में जुते उसके घोड़े पराक्रमरहित होकर, लड़खड़ाते पैरों से, दीन होकर, अश्रुपूर्ण मुख लिए चले।
Verse 19
प्रवाति पवनस् तस्य सपांसुः खरदारुणः । निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः ॥
pravāti pavanas tasya sapāṃsuḥ kharadāruṇaḥ | niryāṇe tasya raudrasya makarākṣasya durmateḥ
A wind blew, dust-laden, rough and harsh, as that dreadful, evil-minded Makarākṣa set forth.
उस भयंकर, दुर्बुद्धि मकराक्ष के प्रस्थान के समय धूल से भरी, कठोर और परुष वायु बहने लगी।
Verse 20
तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः । अचिन्त्यनिर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥
tāni dṛṣṭvā nimittāni rākṣasā vīryavattamāḥ | acintyanirgatāḥ sarve yatra tau rāmalakṣmaṇau
Seeing those omens, the rākṣasas of the greatest valour, all heedless of them, went forth to where those two, Rāma and Lakṣmaṇa, were.
उन अपशकुनों को देखकर भी परम पराक्रमी वे राक्षस, सब उनकी उपेक्षा करके, वहाँ निकल पड़े जहाँ वे दोनों राम और लक्ष्मण थे।
Verse 21
घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः; समरमुखेष्व् असकृद् गदासिभिन्नाः । अहम् अहम् इति युद्धकौशलास् ते; रजनिचराः परिबभ्रमुर् नदन्तः ॥
ghanagajamahiṣāṅgatulyavarṇāḥ; samaramukheṣv asakṛd gadāsibhinnāḥ | aham aham iti yuddhakauśalās te; rajanicarāḥ paribabhramur nadantaḥ
Of hue like cloud, elephant and buffalo, time and again cloven by maces and swords at the forefronts of battle, crying "I! I!", those night-rangers, skilled in war, roamed about roaring.
मेघ, गज और भैंसे के अंगों के समान रंग वाले, युद्ध के मुहानों पर बार-बार गदाओं और खड्गों से काटे गए, "मैं! मैं!" कहते हुए, युद्ध में कुशल वे निशाचर गर्जना करते हुए चारों ओर घूमने लगे।