Sarga 42
Yuddha Kanda
37 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमनिस्वनम् । विनेदुर् वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥
dhūmrākṣaṃ prekṣya niryāntaṃ rākṣasaṃ bhīmanisvanam | vinedur vānarāḥ sarve prahṛṣṭā yuddhakāṅkṣiṇaḥ
Seeing the rākṣasa Dhūmrākṣa of dreadful roar sallying forth, all the monkeys, delighted and longing for battle, roared aloud.
भयंकर स्वर वाले राक्षस धूम्राक्ष को बाहर निकलते देखकर, युद्ध के इच्छुक सब वानर हर्षित होकर गरज उठे।
Verse 2
तेषां तु तुमुलं युद्धं संजज्ञे हरिरक्षसाम् । अन्योन्यं पादपैर् घोरैर् निघ्नतं शूलमुद्गरैः ॥
teṣāṃ tu tumulaṃ yuddhaṃ saṃjajñe harirakṣasām | anyonyaṃ pādapair ghorair nighnataṃ śūlamudgaraiḥ
A tumultuous battle then arose between those monkeys and rākṣasas, striking one another with dreadful trees, with pikes and mallets.
तब उन वानरों और राक्षसों का तुमुल युद्ध छिड़ गया, जो एक-दूसरे पर घोर वृक्षों, शूलों और मुद्गरों से प्रहार कर रहे थे।
Verse 3
राक्षसैर् वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः । वानरै राक्षसाश् चापि द्रुमैर् भूमौ समीकृताः ॥
rākṣasair vānarā ghorā vinikṛttāḥ samantataḥ | vānarai rākṣasāś cāpi drumair bhūmau samīkṛtāḥ
The dreadful monkeys were cut to pieces on every side by the rākṣasas; and the rākṣasas too were laid level with the ground by the monkeys with trees.
राक्षसों ने भयंकर वानरों को चारों ओर से काट डाला; और वानरों ने भी राक्षसों को वृक्षों से मारकर भूमि में मिला दिया।
Verse 4
राक्षसाश् चापि संक्रुद्धा वानरान् निशितैः शरैः । विव्यधुर् घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैर् अजिह्मगैः ॥
rākṣasāś cāpi saṃkruddhā vānarān niśitaiḥ śaraiḥ | vivyadhur ghorasaṃkāśaiḥ kaṅkapatrair ajihmagaiḥ
And the rākṣasas, enraged, pierced the monkeys with keen arrows of dreadful aspect, heron-feathered and straight-flying.
और क्रुद्ध राक्षसों ने घोर आकृति वाले, बगुले के परों वाले, सीधे जाने वाले तीक्ष्ण बाणों से वानरों को बींध डाला।
Verse 5
ते गदाभिश् च भीमाभिः पट्टसैः कूटमुद्गरैः । घोरैश् च परिघैश् चित्रैस् त्रिशूलैश् चापि संशितैः ॥
te gadābhiś ca bhīmābhiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ | ghoraiś ca parighaiś citrais triśūlaiś cāpi saṃśitaiḥ
With fearful maces and daggers and heavy mallets, with dreadful, varied iron bars and with whetted tridents,
भयंकर गदाओं, पट्टिशों, भारी मुद्गरों, घोर और विचित्र परिघों तथा तीखे त्रिशूलों से,
Verse 6
विदार्यमाणा रक्षोभिर् वानरास् ते महाबलाः । अमर्षाज् जनितोद्धर्षाश् चक्रुः कर्माण्य् अभीतवत् ॥
vidāryamāṇā rakṣobhir vānarās te mahābalāḥ | amarṣāj janitoddharṣāś cakruḥ karmāṇy abhītavat
those mighty monkeys, torn by the rākṣasas, their frenzy roused by indignation, performed their feats fearlessly.
राक्षसों द्वारा चीरे जाते हुए भी वे महाबली वानर, आक्रोश से उत्पन्न उत्साह से भरकर, निर्भय होकर अपने पराक्रम दिखाने लगे।
Verse 7
शरनिर्भिन्नगात्रास् ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः । जगृहुस् ते द्रुमांस् तत्र शिलाश् च हरियूथपाः ॥
śaranirbhinnagātrās te śūlanirbhinnadehinaḥ | jagṛhus te drumāṃs tatra śilāś ca hariyūthapāḥ
Their limbs pierced by arrows, their bodies pierced by pikes, those monkey troop-leaders seized trees there and rocks.
जिनके अंग बाणों से बिंधे और शरीर शूलों से छिदे हुए थे, उन वानर-सेनापतियों ने वहाँ वृक्ष और शिलाएँ उठा लीं।
Verse 8
ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास् ततस् ततः । ममन्थू राक्षसान् भीमान् नामानि च बभाषिरे ॥
te bhīmavegā harayo nardamānās tatas tataḥ | mamanthū rākṣasān bhīmān nāmāni ca babhāṣire
Those monkeys of fearful speed, roaring here and there, crushed the dreadful rākṣasas and called out their names.
भयंकर वेग वाले वे वानर इधर-उधर गरजते हुए भयानक राक्षसों को मथ डालने लगे और अपने नाम पुकारने लगे।
Verse 9
तद् बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम् । शिलाभिर् विविधाभिश् च बहुशाखैश् च पादपैः ॥
tad babhūvādbhutaṃ ghoraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām | śilābhir vividhābhiś ca bahuśākhaiś ca pādapaiḥ
Wondrous and dreadful was that battle of monkeys and rākṣasas, [fought] with rocks of many kinds and with many-branched trees.
नाना प्रकार की शिलाओं और बहुत शाखाओं वाले वृक्षों से लड़ा जाने वाला वानरों और राक्षसों का वह युद्ध अद्भुत और घोर था।
Verse 10
राक्षसा मथिताः के चिद् वानरैर् जितकाशिभिः । ववर्षू रुधिरं के चिन् मुखै रुधिरभोजनाः ॥
rākṣasā mathitāḥ ke cid vānarair jitakāśibhiḥ | vavarṣū rudhiraṃ ke cin mukhai rudhirabhojanāḥ
Some rākṣasas, crushed by the monkeys splendid in victory, vomited blood from their mouths, [becoming] blood-eaters.
विजय से देदीप्यमान वानरों द्वारा मथे गए कुछ राक्षस मुख से रक्त उगलने लगे, (मानो) रक्त ही भोजन करने वाले हों।
Verse 11
पार्श्वेषु दारिताः के चित् के चिद् राशीकृता द्रुमैः । शिलाभिश् चूर्णिताः के चित् के चिद् दन्तैर् विदारिताः ॥
pārśveṣu dāritāḥ ke cit ke cid rāśīkṛtā drumaiḥ | śilābhiś cūrṇitāḥ ke cit ke cid dantair vidāritāḥ
Some were torn open in their sides, some heaped up by trees, some pounded to dust by rocks, some torn apart by teeth.
कुछ के पार्श्व चीर दिए गए, कुछ वृक्षों से ढेर कर दिए गए, कुछ शिलाओं से चूर्ण कर दिए गए, और कुछ दाँतों से फाड़ डाले गए।
Verse 12
ध्वजैर् विमथितैर् भग्नैः खरैश् च विनिपातितैः । रथैर् विध्वंसितैश् चापि पतितै रजनीचरैः ॥
dhvajair vimathitair bhagnaiḥ kharaiś ca vinipātitaiḥ | rathair vidhvaṃsitaiś cāpi patitai rajanīcaraiḥ
with banners churned down and broken, with asses struck down, with chariots shattered too, and with fallen night-rangers,
मथकर गिराए और तोड़े गए ध्वजों, मार गिराए गए गधों, विध्वस्त रथों और गिरे हुए निशाचरों के बीच,
Verse 13
वानरैर् भीमविक्रान्तैर् आप्लुत्याप्लुत्य वेगितैः । राक्षसाः करजैस् तीक्ष्णैर् मुखेषु विनिकर्तिताः ॥
vānarair bhīmavikrāntair āplutyāplutya vegitaiḥ | rākṣasāḥ karajais tīkṣṇair mukheṣu vinikartitāḥ
by the monkeys of fearful prowess, bounding and bounding with speed, the rākṣasas were slashed in their faces with sharp claws.
बार-बार कूदते हुए, वेगवान्, भयंकर पराक्रमी वानरों ने अपने तीक्ष्ण नखों से राक्षसों के मुखों को चीर डाला।
Verse 14
विवर्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः । मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर् धरणीतले ॥
vivarṇavadanā bhūyo viprakīrṇaśiroruhāḥ | mūḍhāḥ śoṇitagandhena nipetur dharaṇītale
Their faces pale, their hair flung loose, bewildered by the smell of blood, they fell upon the surface of the earth.
विवर्ण मुख वाले, बिखरे केश वाले वे (राक्षस), रक्त की गन्ध से मूर्च्छित होकर बार-बार धरती पर गिर पड़े।
Verse 15
नये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः । तलैर् एवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर् हरीन् ॥
naye tu paramakruddhā rākṣasā bhīmavikramāḥ | talair evābhidhāvanti vajrasparśasamair harīn
But other rākṣasas of fearful prowess, exceedingly enraged, rushed upon the monkeys with their very palms, whose touch was like the thunderbolt.
किन्तु दूसरे अत्यन्त क्रुद्ध, भयंकर पराक्रमी राक्षस वज्र के स्पर्श के समान अपने थप्पड़ों से ही वानरों पर टूट पड़े।
Verse 16
वनरैर् आपतन्तस् ते वेगिता वेगवत्तरैः । मुष्टिभिश् चरणैर् दन्तैः पादपैश् चापपोथिताः ॥
vanarair āpatantas te vegitā vegavattaraiḥ | muṣṭibhiś caraṇair dantaiḥ pādapaiś cāpapothitāḥ
Falling upon them, those [rākṣasas] were pounded in return by the swifter monkeys with their fists, their feet, their teeth and with trees.
उन पर टूटते हुए वे (राक्षस) और भी वेगवान् वानरों द्वारा मुक्कों, लातों, दाँतों और वृक्षों से कूट डाले गए।
Verse 17
सन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः । क्रोधेन कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ॥
sanyaṃ tu vidrutaṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣo rākṣasarṣabhaḥ | krodhena kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ yuyutsatām
Seeing his army routed, Dhūmrākṣa, that bull among rākṣasas, in wrath wrought havoc among the monkeys who sought to fight.
अपनी सेना को भागते देखकर राक्षसश्रेष्ठ धूम्राक्ष ने क्रोध में भरकर युद्ध के इच्छुक वानरों का संहार किया।
Verse 18
प्रासैः प्रमथिताः के चिद् वानराः शोणितस्रवाः । मुद्गरैर् आहताः के चित् पतिता धरणीतले ॥
prāsaiḥ pramathitāḥ ke cid vānarāḥ śoṇitasravāḥ | mudgarair āhatāḥ ke cit patitā dharaṇītale
Some monkeys, crushed by javelins, streamed with blood; some, struck by mallets, fell upon the surface of the earth.
प्रासों से मथे गए कुछ वानर रक्त बहाने लगे; मुद्गरों से आहत कुछ धरती पर गिर पड़े।
Verse 19
परिघैर् मथितः के चिद् भिण्डिपालैर् विदारिताः । पट्टसैर् आहताः के चिद् विह्वलन्तो गतासवः ॥
parighair mathitaḥ ke cid bhiṇḍipālair vidāritāḥ | paṭṭasair āhatāḥ ke cid vihvalanto gatāsavaḥ
Some, crushed by iron bars, torn by slings; some, struck by daggers, reeled and were slain.
परिघों से मथे कुछ, भिंडिपालों से फाड़े गए कुछ, और पट्टिशों से आहत कुछ विह्वल होकर प्राणरहित हो गए।
Verse 20
के चिद् विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः । के चिद् विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर् युधि ॥
ke cid vinihatā bhūmau rudhirārdrā vanaukasaḥ | ke cid vidrāvitā naṣṭāḥ saṃkruddhai rākṣasair yudhi
Some forest-dwellers were struck down upon the ground, wet with blood; some, routed, perished [at the hands] of the enraged rākṣasas in battle.
कुछ वनवासी रक्त से भीगे भूमि पर मारे गए; कुछ क्रुद्ध राक्षसों द्वारा युद्ध में खदेड़कर नष्ट कर दिए गए।
Verse 21
विभिन्नहृदयाः के चिद् एकपार्श्वेन शायिताः । विदारितास्त्रशूलै च के चिद् आन्त्रैर् विनिस्रुताः ॥
vibhinnahṛdayāḥ ke cid ekapārśvena śāyitāḥ | vidāritāstraśūlai ca ke cid āntrair vinisrutāḥ
Some, their hearts pierced through, were laid out on one side; some, torn by missiles and pikes, [lay] with their entrails spilling out.
कुछ, जिनके हृदय छिद गए थे, एक करवट लिटा दिए गए; और कुछ, जो अस्त्रों और शूलों से फाड़े गए थे, अपनी आँतें बाहर निकले हुए (पड़े थे)।
Verse 22
तत् सुभीमं महद् युद्धं हरिराकस संकुलम् । प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम् ॥
tat subhīmaṃ mahad yuddhaṃ harirākasa saṃkulam | prababhau śastrabahulaṃ śilāpādapasaṃkulam
That great and most fearful battle, teeming with monkeys and rākṣasas, thick with weapons and crowded with rocks and trees, shone forth.
वानरों और राक्षसों से भरा, शस्त्रों से व्याप्त, शिलाओं और वृक्षों से आकीर्ण वह अत्यन्त भयंकर महायुद्ध शोभायमान हो उठा।
Verse 23
धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम् । मन्द्रस्तनितसंगीतं युद्धगान्धर्वम् आबभौ ॥
dhanurjyātantrimadhuraṃ hikkātālasamanvitam | mandrastanitasaṃgītaṃ yuddhagāndharvam ābabhau
Sweet with the strings of bowstrings, joined with the cymbals of hiccoughing [death-rattles], its song the deep groaning [of the slain], the battle shone like a concert of gandharvas.
धनुष की प्रत्यंचा की मधुर झंकार से युक्त, (मरते हुओं की) हिचकियों रूपी ताल से मिला हुआ, (घायलों के) गम्भीर कराहने रूपी संगीत वाला वह युद्ध मानो एक गान्धर्व-संगीत-सा शोभित हुआ।
Verse 24
धूम्राक्षस् तु धनुष्पाणिर् वानरान् रणमूर्धनि । हसन् विद्रावयाम् आस दिशस् ताञ् शरवृष्टिभिः ॥
dhūmrākṣas tu dhanuṣpāṇir vānarān raṇamūrdhani | hasan vidrāvayām āsa diśas tāñ śaravṛṣṭibhiḥ
But Dhūmrākṣa, bow in hand, at the head of the battle, laughing, scattered the monkeys to the quarters with showers of arrows.
किन्तु धनुष हाथ में लिए धूम्राक्ष ने रणभूमि के अग्रभाग में हँसते हुए उन वानरों को बाण-वृष्टियों से दिशाओं में तितर-बितर कर दिया।
Verse 25
धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं दृश्य मारुतिः । अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥
dhūmrākṣeṇārditaṃ sainyaṃ vyathitaṃ dṛśya mārutiḥ | abhyavartata saṃkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām
Seeing the army tormented and troubled by Dhūmrākṣa, the son of the Wind, enraged, advanced, seizing a huge rock.
धूम्राक्ष द्वारा पीड़ित और व्यथित सेना को देखकर पवनपुत्र (हनुमान्) क्रोध में भरकर एक विशाल शिला उठाए हुए आगे बढ़े।
Verse 26
क्रोधाद् द्विगुणताम्राक्षः पितृतुल्यपराक्रमः । शिलां तां पातयाम् आस धूम्राक्षस्य रथं प्रति ॥
krodhād dviguṇatāmrākṣaḥ pitṛtulyaparākramaḥ | śilāṃ tāṃ pātayām āsa dhūmrākṣasya rathaṃ prati
His eyes twice as red with wrath, of valour equal to his father's, he hurled that rock at Dhūmrākṣa's chariot.
क्रोध से दुगुने लाल नेत्र वाले, पिता (वायु) के समान पराक्रमी उस (हनुमान्) ने वह शिला धूम्राक्ष के रथ पर दे मारी।
Verse 27
आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदाम् उद्यम्य संभ्रमात् । रथाद् आप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ॥
āpatantīṃ śilāṃ dṛṣṭvā gadām udyamya saṃbhramāt | rathād āplutya vegena vasudhāyāṃ vyatiṣṭhata
Seeing the rock come flying, [Dhūmrākṣa], raising his mace in alarm, leapt swiftly from his chariot and stood upon the ground.
शिला को आती देखकर धूम्राक्ष घबराहट में गदा उठाए हुए वेग से रथ से कूदकर धरती पर आ खड़ा हुआ।
Verse 28
सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिलाभुवि । सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम् ॥
sā pramathya rathaṃ tasya nipapāta śilābhuvi | sacakrakūbaraṃ sāśvaṃ sadhvajaṃ saśarāsanam
That [rock], crushing his chariot, fell upon the rocky ground, together with its wheels and pole, its horses, its banner and its bow.
वह (शिला) उसके रथ को — पहियों, जूए, घोड़ों, ध्वजा और धनुष सहित — मथकर चट्टानी भूमि पर गिर पड़ी।
Verse 29
स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान् मारुतात्मजः । रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर् द्रुमैः ॥
sa bhaṅktvā tu rathaṃ tasya hanūmān mārutātmajaḥ | rakṣasāṃ kadanaṃ cakre saskandhaviṭapair drumaiḥ
Having broken his chariot, Hanumān, the son of the Wind, wrought havoc among the rākṣasas with trees, trunks and branches [and all].
उसका रथ तोड़कर पवनपुत्र हनुमान् ने तने और डालियों सहित वृक्षों से राक्षसों का संहार किया।
Verse 30
विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसाः शोणितोक्षिताः । द्रुमैः प्रमथिताश् चान्ये निपेतुर् धरणीतले ॥
vibhinnaśiraso bhūtvā rākṣasāḥ śoṇitokṣitāḥ | drumaiḥ pramathitāś cānye nipetur dharaṇītale
Their heads split, the rākṣasas, besprinkled with blood, and others crushed by trees, fell upon the surface of the earth.
सिर फटे हुए, रक्त से सने राक्षस और वृक्षों से मथे गए दूसरे (राक्षस) धरती पर गिर पड़े।
Verse 31
विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान् मारुतात्मजः । गिरेः शिखरम् आदाय धूम्राक्षम् अभिदुद्रुवे ॥
vidrāvya rākṣasaṃ sainyaṃ hanūmān mārutātmajaḥ | gireḥ śikharam ādāya dhūmrākṣam abhidudruve
Having routed the rākṣasa army, Hanumān, the son of the Wind, seizing a mountain-peak, rushed upon Dhūmrākṣa.
राक्षस-सेना को खदेड़कर पवनपुत्र हनुमान् एक पर्वत-शिखर उठाकर धूम्राक्ष पर टूट पड़े।
Verse 32
तम् आपतन्तं धूम्राक्षो गदाम् उद्यम्य वीर्यवान् । विनर्दमानः सहसा हनूमन्तम् अभिद्रवत् ॥
tam āpatantaṃ dhūmrākṣo gadām udyamya vīryavān | vinardamānaḥ sahasā hanūmantam abhidravat
As he came on, the valiant Dhūmrākṣa, raising his mace, roaring, suddenly rushed upon Hanumān.
उन्हें आता देखकर पराक्रमी धूम्राक्ष गदा उठाए हुए, गरजता हुआ, सहसा हनुमान् पर झपटा।
Verse 33
ततः क्रुद्धस् तु वेगेन गदां तां बहुकण्टकाम् । पातयाम् आस धूम्राक्षो मस्तके तु हनूमतः ॥
tataḥ kruddhas tu vegena gadāṃ tāṃ bahukaṇṭakām | pātayām āsa dhūmrākṣo mastake tu hanūmataḥ
Then enraged, Dhūmrākṣa with force brought that many-spiked mace down upon Hanumān's head.
तब क्रोध में भरकर धूम्राक्ष ने वेग से वह बहुत काँटों वाली गदा हनुमान् के मस्तक पर दे मारी।
Verse 34
ताडितः स तया तत्र गदया भीमरूपया । स कपिर् मारुतबलस् तं प्रहारम् अचिन्तयन् । धूम्राक्षस्य शिरो मध्ये गिरिशृङ्गम् अपातयत् ॥
tāḍitaḥ sa tayā tatra gadayā bhīmarūpayā | sa kapir mārutabalas taṃ prahāram acintayan | dhūmrākṣasya śiro madhye giriśṛṅgam apātayat
Struck there by that fearful-formed mace, the monkey of the Wind's strength, heeding not that blow, brought the mountain-peak down upon the middle of Dhūmrākṣa's head.
वहाँ उस भयंकर रूप वाली गदा से आहत होकर भी वायुबल वाले उस वानर ने उस प्रहार की परवाह न करते हुए वह पर्वत-शिखर धूम्राक्ष के सिर के बीचोबीच दे मारा।
Verse 35
स विह्वलितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः । पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः ॥
sa vihvalitasarvāṅgo giriśṛṅgeṇa tāḍitaḥ | papāta sahasā bhūmau vikīrṇa iva parvataḥ
All his limbs shattered, struck by the mountain-peak, he fell suddenly to the ground like a mountain burst asunder.
पर्वत-शिखर से आहत वह, जिसके सारे अंग विह्वल हो गए थे, सहसा फटे हुए पर्वत के समान भूमि पर गिर पड़ा।
Verse 36
धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः । त्रस्ताः प्रविविशुर् लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः ॥
dhūmrākṣaṃ nihataṃ dṛṣṭvā hataśeṣā niśācarāḥ | trastāḥ praviviśur laṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṃgamaiḥ
Seeing Dhūmrākṣa slain, the surviving night-rangers, terrified, entered Laṅkā, cut down [as they fled] by the monkeys.
धूम्राक्ष को मारा गया देखकर बचे-खुचे निशाचर भयभीत होकर, वानरों द्वारा मारे जाते हुए, लंका में घुस गए।
Verse 37
स तु पवनसुतो निहत्य शत्रुं; क्षतजवहाः सरितश् च संविकीर्य । रिपुवधजनितश्रमो महात्मा; मुदम् अगमत् कपिभिश् च पूज्यमानः ॥
sa tu pavanasuto nihatya śatruṃ; kṣatajavahāḥ saritaś ca saṃvikīrya | ripuvadhajanitaśramo mahātmā; mudam agamat kapibhiś ca pūjyamānaḥ
And the son of the Wind, that great-souled one, having slain the foe and set flowing rivers that bore blood along, weary from the slaying of the foe, attained joy, honoured by the monkeys.
शत्रु को मारकर, रक्त बहाने वाली नदियाँ फैलाकर, शत्रु-वध से थके हुए वे महात्मा पवनपुत्र वानरों द्वारा पूजित होते हुए आनन्द को प्राप्त हुए।