Sarga 41
Yuddha Kanda
35 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तेषां सुतुमुलं शब्दं वानराणां तरस्विनाम् । नर्दतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः ॥
teṣāṃ sutumulaṃ śabdaṃ vānarāṇāṃ tarasvinām | nardatāṃ rākṣasaiḥ sārdhaṃ tadā śuśrāva rāvaṇaḥ
That most tumultuous sound of the swift monkeys, roaring together with the rākṣasas, Rāvaṇa then heard.
राक्षसों के साथ गर्जना करते हुए उन वेगवान् वानरों का वह अत्यन्त तुमुल शब्द तब रावण ने सुना।
Verse 2
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा स निनदं भृशम् । सचिवानां ततस् तेषां मध्ये वचनम् अब्रवीत् ॥
snigdhagambhīranirghoṣaṃ śrutvā sa ninadaṃ bhṛśam | sacivānāṃ tatas teṣāṃ madhye vacanam abravīt
Hearing that deep, resonant, swelling din, he then spoke this word in the midst of his counsellors:
उस स्निग्ध, गम्भीर और अत्यन्त बढ़ते हुए निनाद को सुनकर उसने अपने उन मन्त्रियों के बीच यह वचन कहा —
Verse 3
यथासौ संप्रहृष्टानां वानराणां समुत्थितः । बहूनां सुमहान् नादो मेघानाम् इव गर्जताम् ॥
yathāsau saṃprahṛṣṭānāṃ vānarāṇāṃ samutthitaḥ | bahūnāṃ sumahān nādo meghānām iva garjatām
"That great roar has risen up from the delighted monkeys, many of them, like the thundering of storm-clouds.
'हर्षित हुए अनेक वानरों की ओर से यह महान् नाद वैसे उठा है जैसे गरजते हुए मेघों का।
Verse 4
व्यक्तं सुमहती प्रीतिर् एतेषां नात्र संशयः । तथा हि विपुलैर् नादैश् चुक्षुभे वरुणालयः ॥
vyaktaṃ sumahatī prītir eteṣāṃ nātra saṃśayaḥ | tathā hi vipulair nādaiś cukṣubhe varuṇālayaḥ
Clearly there is some great joy among them — of that there is no doubt — for with those vast roars the abode of Varuṇa [the ocean] has been stirred.
'स्पष्ट है कि इन्हें कोई बड़ी प्रसन्नता हुई है, इसमें संदेह नहीं; तभी तो इन विशाल नादों से वरुण का निवास (समुद्र) क्षुब्ध हो उठा है।
Verse 5
तौ तु बद्धौ शरैस् तीष्क्णैर् भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । अयं च सुमहान् नादः शङ्कां जनयतीव मे ॥
tau tu baddhau śarais tīṣkṇair bhrātarau rāmalakṣmaṇau | ayaṃ ca sumahān nādaḥ śaṅkāṃ janayatīva me
But those two brothers Rāma and Lakṣmaṇa were bound with keen arrows; and this mighty roar awakens, as it were, a misgiving in me."
'किन्तु वे दोनों भाई राम और लक्ष्मण तो तीक्ष्ण बाणों से बँधे हुए थे; और यह महान् नाद मुझमें मानो आशंका उत्पन्न कर रहा है।'
Verse 6
एतत् तु वचनं चोक्त्वा मन्त्रिणो राक्षसेश्वरः । उवाच नैरृतांस् तत्र समीपपरिवर्तिनः ॥
etat tu vacanaṃ coktvā mantriṇo rākṣaseśvaraḥ | uvāca nairṛtāṃs tatra samīpaparivartinaḥ
Having spoken this word, the lord of rākṣasas said to the night-rangers moving about near him:
यह वचन कहकर राक्षसराज ने अपने पास घूमते हुए वहाँ के निशाचरों से कहा —
Verse 7
ज्ञायतां तूर्णम् एतषां सर्वेषां वनचारिणाम् । शोककाले समुत्पन्ने हर्षकारणम् उत्थितम् ॥
jñāyatāṃ tūrṇam etaṣāṃ sarveṣāṃ vanacāriṇām | śokakāle samutpanne harṣakāraṇam utthitam
"Let it be learned at once why, at a time appointed for grief, a cause for rejoicing has arisen among all these forest-rangers."
'शीघ्र जान लो कि शोक के समय इन सब वनचारियों में हर्ष का क्या कारण उत्पन्न हुआ है।'
Verse 8
तथोक्तास् तेन संभ्रान्ताः प्राकारम् अधिरुह्य ते । ददृशुः पालितां सेनां सुग्रीवेण महात्मना ॥
tathoktās tena saṃbhrāntāḥ prākāram adhiruhya te | dadṛśuḥ pālitāṃ senāṃ sugrīveṇa mahātmanā
Thus bidden by him, they, alarmed, climbed the rampart and beheld the army guarded by the great-souled Sugrīva.
उसके ऐसा कहने पर वे घबराए हुए प्राचीर पर चढ़कर महात्मा सुग्रीव द्वारा रक्षित सेना को देखने लगे।
Verse 9
तौ च मुक्तौ सुघोरेण शरबन्धेन राघवौ । समुत्थितौ महाभागौ विषेदुः प्रेक्ष्य राक्षसाः ॥
tau ca muktau sughoreṇa śarabandhena rāghavau | samutthitau mahābhāgau viṣeduḥ prekṣya rākṣasāḥ
And beholding those two Rāghavas freed from the most dreadful bondage of arrows, and risen up, those high-fated ones — the rākṣasas were cast down.
और अत्यन्त घोर बाण-बन्धन से मुक्त तथा उठे हुए उन दोनों महाभाग राघवों को देखकर राक्षस खिन्न हो उठे।
Verse 10
संत्रस्तहृदया सर्वे प्राकाराद् अवरुह्य ते । विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसेन्द्रम् उपस्थिताः ॥
saṃtrastahṛdayā sarve prākārād avaruhya te | viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasendram upasthitāḥ
Their hearts all terror-struck, descending from the rampart, all with downcast faces they came before the rākṣasa-lord.
भय से व्याकुल हृदय वाले वे सब प्राचीर से उतरकर, उदास मुख लिए, राक्षसराज के पास आए।
Verse 11
तद् अप्रियं दीनमुखा रावणस्य निशाचराः । कृत्स्नं निवेदयाम् आसुर् यथावद् वाक्यकोविदाः ॥
tad apriyaṃ dīnamukhā rāvaṇasya niśācarāḥ | kṛtsnaṃ nivedayām āsur yathāvad vākyakovidāḥ
That unwelcome news those night-rangers, their faces wretched, skilled in speech, reported whole to Rāvaṇa, just as it was:
वाणी में निपुण उन दीन-मुख निशाचरों ने वह अप्रिय समाचार रावण को पूरा-पूरा ज्यों-का-त्यों निवेदित किया —
Verse 12
यौ ताव् इन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ ॥
yau tāv indrajitā yuddhe bhrātarau rāmalakṣmaṇau | nibaddhau śarabandhena niṣprakampabhujau kṛtau
"Those two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, who were bound in battle by Indrajit with the bondage of arrows and whose arms were made motionless —
'जिन दोनों भाई राम और लक्ष्मण को इन्द्रजित् ने युद्ध में बाण-बन्धन से बाँधकर जिनकी भुजाएँ निश्चल कर दी थीं —
Verse 13
विमुक्तौ शरबन्धेन तौ दृश्येते रणाजिरे । पाशान् इव गजाउ छित्त्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ ॥
vimuktau śarabandhena tau dṛśyete raṇājire | pāśān iva gajāu chittvā gajendrasamavikramau
these are seen upon the battlefield, freed from the arrow-bondage, like two elephants that have snapped their fetters, with the prowess of lordly elephants."
'वे दोनों रणभूमि में बाण-बन्धन से मुक्त दिखाई दे रहे हैं, मानो दो हाथी अपने बन्धन तोड़कर गजराज के समान पराक्रम से (खड़े) हों।'
Verse 14
तच् छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः । चिन्ताशोकसमाक्रान्तो विषण्णवदनो ऽब्रवीत् ॥
tac chrutvā vacanaṃ teṣāṃ rākṣasendro mahābalaḥ | cintāśokasamākrānto viṣaṇṇavadano 'bravīt
Hearing that word of theirs, the mighty lord of rākṣasas, overcome with care and grief, his face downcast, said:
उनका यह वचन सुनकर महाबली राक्षसराज चिन्ता और शोक से ग्रस्त होकर, उदास मुख से बोला —
Verse 15
घोरैर् दत्तवरैर् बद्धौ शरैर् आशीविषोमपैः । अमोघैः सूर्यसंकाशैः प्रमथ्येन्द्रजिता युधि ॥
ghorair dattavarair baddhau śarair āśīviṣomapaiḥ | amoghaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ pramathyendrajitā yudhi
"They were bound by dreadful, boon-endowed arrows that drank [blood] like venomous serpents, unfailing and resembling the sun, crushed in battle by Indrajit.
'वे दोनों युद्ध में इन्द्रजित् द्वारा कुचले जाकर उन घोर, वरदानयुक्त, विषधर सर्पों के समान रक्त पीने वाले, अमोघ, सूर्य-सदृश बाणों से बाँध दिए गए थे।
Verse 16
तम् अस्त्रबन्धम् आसाद्य यदि मुक्तौ रिपू मम । संशयस्थम् इदं सर्वम् अनुपश्याम्य् अहं बलम् ॥
tam astrabandham āsādya yadi muktau ripū mama | saṃśayastham idaṃ sarvam anupaśyāmy ahaṃ balam
If my foes, having met with that weapon-bondage, are [now] freed, I perceive all this host of mine to stand in peril.
'यदि मेरे वे शत्रु उस अस्त्र-बन्धन में फँसकर भी मुक्त हो गए, तो मैं इस समस्त सेना को संकट में पड़ा हुआ देख रहा हूँ।
Verse 17
निष्फलाः खलु संवृत्ताः शरा वासुकितेजसः । आदत्तं यैस् तु संग्रामे रिपूणां मम जीवितम् ॥
niṣphalāḥ khalu saṃvṛttāḥ śarā vāsukitejasaḥ | ādattaṃ yais tu saṃgrāme ripūṇāṃ mama jīvitam
Fruitless indeed have those arrows, bright with Vāsuki's [serpent] venom, become — by which the life of my foes was [to be] taken in battle."
'वासुकि के तेज (विष) से दीप्त वे बाण, जिनसे संग्राम में मेरे शत्रुओं का जीवन लिया जाना था, निश्चय ही निष्फल हो गए।'
Verse 18
एवम् उक्त्वा तु संक्रुद्धो निश्वसन्न् उरगो यथा । अब्रवीद् रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राकसं ॥
evam uktvā tu saṃkruddho niśvasann urago yathā | abravīd rakṣasāṃ madhye dhūmrākṣaṃ nāma rākasaṃ
Having spoken thus, enraged, hissing like a serpent, he said in the midst of the rākṣasas to the rākṣasa named Dhūmrākṣa:
ऐसा कहकर क्रोध से भरा हुआ, सर्प के समान फुफकारता हुआ वह राक्षसों के बीच धूम्राक्ष नामक राक्षस से बोला —
Verse 19
बलेन महता युक्तो रक्षसां भीमकर्मणाम् । त्वं वधायाभिनिर्याहि रामस्य सह वानरैः ॥
balena mahatā yukto rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | tvaṃ vadhāyābhiniryāhi rāmasya saha vānaraiḥ
"Joined with a great force of rākṣasas of fearful deeds, do you sally forth with the monkeys [in view] for the slaying of Rāma."
'भयंकर कर्म करने वाले राक्षसों की विशाल सेना के साथ तुम वानरों सहित राम के वध के लिए निकल पड़ो।'
Verse 20
एवम् उक्तस् तु धूम्राक्षो राक्षसेन्द्रेण धीमता । कृत्वा प्रणामं संहृष्टो निर्जगाम नृपालयात् ॥
evam uktas tu dhūmrākṣo rākṣasendreṇa dhīmatā | kṛtvā praṇāmaṃ saṃhṛṣṭo nirjagāma nṛpālayāt
Addressed thus by the wise rākṣasa-lord, Dhūmrākṣa, having made obeisance, filled with glee, went forth from the royal palace.
बुद्धिमान् राक्षसराज के ऐसा कहने पर धूम्राक्ष प्रणाम करके, हर्षित होकर राजभवन से निकल पड़ा।
Verse 21
अभिनिष्क्रम्य तद्द्वारं बलाध्यक्षम् उवाच ह । त्वरयस्व बलं तूर्णं किं चिरेण युयुत्सतः ॥
abhiniṣkramya taddvāraṃ balādhyakṣam uvāca ha | tvarayasva balaṃ tūrṇaṃ kiṃ cireṇa yuyutsataḥ
Passing out by that gate, he said to the marshal of the army: "Hasten the host at once; why this delay, when I am eager to fight?"
उस द्वार से बाहर निकलकर उसने सेनापति से कहा — 'शीघ्र सेना को तैयार करो; जब मैं युद्ध के लिए उत्सुक हूँ तो यह विलम्ब क्यों?'
Verse 22
धूम्राक्षस्य वचः श्रुत्वा बलाध्यक्षो बलानुगः । बलम् उद्योजयाम् आस रावणस्याज्ञया द्रुतम् ॥
dhūmrākṣasya vacaḥ śrutvā balādhyakṣo balānugaḥ | balam udyojayām āsa rāvaṇasyājñayā drutam
Hearing Dhūmrākṣa's word, the marshal, followed by the army, swiftly mustered the force by Rāvaṇa's command.
धूम्राक्ष का वचन सुनकर सेना से घिरे हुए सेनापति ने रावण की आज्ञा से शीघ्र सेना को सज्जित किया।
Verse 23
ते बद्धघण्टा बलिनो घोररूपा निशाचराः । विनर्दमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन् ॥
te baddhaghaṇṭā balino ghorarūpā niśācarāḥ | vinardamānāḥ saṃhṛṣṭā dhūmrākṣaṃ paryavārayan
Those night-rangers, strong and of dreadful form, with bells bound [upon them], roaring and filled with glee, surrounded Dhūmrākṣa —
घण्टे बाँधे हुए, बलवान्, घोर रूप वाले वे निशाचर गरजते और हर्षित होते हुए धूम्राक्ष को घेरकर खड़े हो गए —
Verse 24
विविधायुधहस्ताश् च शूलमुद्गरपाणयः । गदाभिः पट्टसैर् दण्डैर् आयसैर् मुसलैर् भृशम् ॥
vividhāyudhahastāś ca śūlamudgarapāṇayaḥ | gadābhiḥ paṭṭasair daṇḍair āyasair musalair bhṛśam
bearing weapons of many kinds, with pikes and mallets in hand, fiercely [armed] with maces, daggers, iron bars and pestles,
नाना प्रकार के आयुध हाथों में लिए, शूल और मुद्गर थामे, गदाओं, पट्टिशों, लोहे के दण्डों और मूसलों से भलीभाँति (सुसज्जित),
Verse 25
परिघैर् भिण्डिपालैश् च भल्लैः प्रासैः परश्वधैः । निर्ययू राक्षसा घोरा नर्दन्तो जलदा यथा ॥
parighair bhiṇḍipālaiś ca bhallaiḥ prāsaiḥ paraśvadhaiḥ | niryayū rākṣasā ghorā nardanto jaladā yathā
with clubs and slings, with bhallas, javelins and axes — the dreadful rākṣasas sallied forth, roaring like thunderclouds.
परिघों, भिंडिपालों, भल्लों, प्रासों और फरसों से (लैस) वे घोर राक्षस मेघों के समान गरजते हुए निकल पड़े।
Verse 26
रथैः कवचिनस् त्व् अन्ये ध्वजैश् च समलंकृतैः । सुवर्णजालविहितैः खरैश् च विविधाननैः ॥
rathaiḥ kavacinas tv anye dhvajaiś ca samalaṃkṛtaiḥ | suvarṇajālavihitaiḥ kharaiś ca vividhānanaiḥ
And others, armoured, in chariots adorned with banners, wrought with nets of gold, and [drawn] by asses of varied faces,
और कुछ कवचधारी रथों पर, जो सुवर्णजाल से मढ़े अलंकृत ध्वजों से सजे थे, तथा नाना मुख वाले गधों से जुते थे,
Verse 27
हयैः परमशीघ्रैश् च गजेन्द्रैश् च मदोत्कटैः । निर्ययू राक्षसव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः ॥
hayaiḥ paramaśīghraiś ca gajendraiś ca madotkaṭaiḥ | niryayū rākṣasavyāghrā vyāghrā iva durāsadāḥ
and by exceedingly swift horses and by lordly elephants furious with rut, the tiger-like rākṣasas sallied forth, hard to withstand as tigers.
और अत्यन्त वेगवान् घोड़ों तथा मद से उन्मत्त गजराजों पर (चढ़कर), बाघ-सरीखे वे राक्षस, बाघों के समान दुर्धर्ष, निकल पड़े।
Verse 28
वृकसिंहमुखैर् युक्तं खरैः कनकभूषणैः । आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिस्वनः ॥
vṛkasiṃhamukhair yuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ | āruroha rathaṃ divyaṃ dhūmrākṣaḥ kharanisvanaḥ
Dhūmrākṣa of harsh voice mounted a divine chariot yoked to gold-adorned asses with the faces of wolves and lions.
भेड़िये और सिंह के मुख वाले तथा स्वर्ण से विभूषित गधों से जुते एक दिव्य रथ पर कर्कश स्वर वाला धूम्राक्ष सवार हुआ।
Verse 29
स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर् वृतः । प्रहसन् पश्चिमद्वारं हनूमान् यत्र यूथपः ॥
sa niryāto mahāvīryo dhūmrākṣo rākṣasair vṛtaḥ | prahasan paścimadvāraṃ hanūmān yatra yūthapaḥ
The mighty Dhūmrākṣa sallied forth, surrounded by rākṣasas, laughing, toward the western gate where Hanumān was troop-leader.
राक्षसों से घिरा हुआ महापराक्रमी धूम्राक्ष हँसता हुआ उस पश्चिमी द्वार की ओर निकल पड़ा, जहाँ हनुमान् सेनापति थे।
Verse 30
प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमदर्शनम् । अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यवारयन् ॥
prayāntaṃ tu mahāghoraṃ rākṣasaṃ bhīmadarśanam | antarikṣagatāḥ krūrāḥ śakunāḥ pratyavārayan
As that most dreadful rākṣasa of fearful aspect set forth, cruel birds in the air barred his way.
भयंकर दर्शन वाले उस महाघोर राक्षस के प्रस्थान करते ही आकाश में उड़ते हुए क्रूर पक्षी उसका मार्ग रोकने लगे।
Verse 31
रथशीर्षे महाभीमो गृध्रश् च निपपात ह । ध्वजाग्रे ग्रथिताश् चैव निपेतुः कुणपाशनाः ॥
rathaśīrṣe mahābhīmo gṛdhraś ca nipapāta ha | dhvajāgre grathitāś caiva nipetuḥ kuṇapāśanāḥ
A huge and most fearful vulture fell upon the head of his chariot; and corpse-eating [birds] perched and settled upon the tip of his banner.
उसके रथ के शिखर पर एक विशाल और अत्यन्त भयंकर गीध आ गिरा; और उसकी ध्वजा के अग्रभाग पर मुर्दाखोर पक्षी आ बैठे।
Verse 32
रुधिरार्द्रो महाञ् श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि । विस्वरं चोत्सृजन् नादं धूम्राक्षस्य समीपतः ॥
rudhirārdro mahāñ śvetaḥ kabandhaḥ patito bhuvi | visvaraṃ cotsṛjan nādaṃ dhūmrākṣasya samīpataḥ
A great white trunk, wet with blood, fell to the ground, uttering a discordant cry close beside Dhūmrākṣa.
रक्त से भीगा एक बड़ा श्वेत कबन्ध धूम्राक्ष के समीप बेसुरा शब्द करता हुआ धरती पर गिर पड़ा।
Verse 33
ववर्ष रुधिरं देवः संचचाल च मेदिनी । प्रतिलोमं ववौ वायुर् निर्घातसमनिस्वनः । तिमिरौघावृतास् तत्र दिशश् च न चकाशिरे ॥
vavarṣa rudhiraṃ devaḥ saṃcacāla ca medinī | pratilomaṃ vavau vāyur nirghātasamanisvanaḥ | timiraughāvṛtās tatra diśaś ca na cakāśire
The sky rained blood, and the earth quaked; a contrary wind blew with a sound like a thunderclap; and the directions, shrouded in masses of darkness there, did not shine.
आकाश से रक्त बरसने लगा और पृथ्वी काँप उठी; वज्रपात-सा शब्द करता हुआ प्रतिकूल वायु बहने लगा; और वहाँ अन्धकार के समूह से ढकी दिशाएँ प्रकाशित नहीं हो रही थीं।
Verse 34
स तूत्पातांस् ततो दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान् । प्रादुर्भूतान् सुघोरांश् च धूम्राक्षो व्यथितो ऽभवत् ॥
sa tūtpātāṃs tato dṛṣṭvā rākṣasānāṃ bhayāvahān | prādurbhūtān sughorāṃś ca dhūmrākṣo vyathito 'bhavat
Beholding those portents, terrible and most dreadful, that had appeared to the rākṣasas, Dhūmrākṣa became troubled.
राक्षसों के लिए भयावह और प्रकट हुए उन अत्यन्त घोर उत्पातों को देखकर धूम्राक्ष व्यथित हो उठा।
Verse 35
ततः सुभीमो बहुभिर् निशाचरैर्; वृतो ऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली । ददर्श तां राघवबाहुपालितां; समुद्रकल्पां बहुवानरीं चमूम् ॥
tataḥ subhīmo bahubhir niśācarair; vṛto 'bhiniṣkramya raṇotsuko balī | dadarśa tāṃ rāghavabāhupālitāṃ; samudrakalpāṃ bahuvānarīṃ camūm
Then the strong and most fearful one, surrounded by many night-rangers, going forth eager for battle, beheld that army, guarded by Rāghava's arm, ocean-like and abounding in monkeys.
तब अनेक निशाचरों से घिरा हुआ वह अत्यन्त भयंकर बलवान् युद्ध के लिए उत्सुक होकर बाहर निकला, और राघव की भुजाओं से रक्षित, समुद्र के समान, वानरों से भरी उस सेना को उसने देखा।