Sarga 43
Yuddha Kanda
27 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः । बलाध्यक्षम् उवाचेदं कृताञ्जलिम् उपस्थितम् ॥
dhūmrākṣaṃ nihataṃ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | balādhyakṣam uvācedaṃ kṛtāñjalim upasthitam
Hearing that Dhūmrākṣa was slain, Rāvaṇa, lord of rākṣasas, said this to the marshal of the army who stood before him with joined palms:
धूम्राक्ष को मारा गया सुनकर राक्षसराज रावण ने सामने हाथ जोड़े खड़े सेनापति से यह कहा —
Verse 2
शीघ्रं निर्यान्तु दुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः । अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रप्रकोविदम् ॥
śīghraṃ niryāntu durdharṣā rākṣasā bhīmavikramāḥ | akampanaṃ puraskṛtya sarvaśastraprakovidam
"Let the unassailable rākṣasas of fearful prowess sally forth at once, placing at their head Akampana, skilled in all weapons."
'सब शस्त्रों में निपुण अकम्पन को आगे करके दुर्धर्ष, भयंकर पराक्रमी राक्षस शीघ्र निकल पड़ें।'
Verse 3
ततो नानाप्रहरणा भीमाक्षा भीमदर्शनाः । निष्पेतू राक्षसा मुख्या बलाध्यक्षप्रचोदिताः ॥
tato nānāpraharaṇā bhīmākṣā bhīmadarśanāḥ | niṣpetū rākṣasā mukhyā balādhyakṣapracoditāḥ
Then the chief rākṣasas, armed with diverse weapons, of fearful eyes and fearful aspect, urged on by the marshal, burst forth.
तब नाना आयुध धारण किए, भयंकर नेत्रों और भयंकर दर्शन वाले प्रमुख राक्षस सेनापति से प्रेरित होकर निकल पड़े।
Verse 4
रथम् आस्थाय विपुलं तप्तकाञ्चनकुण्डलः । राकसैः संवृतो घोरैस् तदा निर्यात्य् अकम्पनः ॥
ratham āsthāya vipulaṃ taptakāñcanakuṇḍalaḥ | rākasaiḥ saṃvṛto ghorais tadā niryāty akampanaḥ
Mounting a spacious chariot, [wearing] earrings of refined gold, surrounded by dreadful rākṣasas, Akampana then sallied forth.
तपाए हुए स्वर्ण के कुण्डल पहने अकम्पन एक विशाल रथ पर चढ़कर, घोर राक्षसों से घिरा हुआ तब निकल पड़ा।
Verse 5
न हि कम्पयितुं शक्यः सुरैर् अपि महामृधे । अकम्पनस् ततस् तेषाम् आदित्य इव तेजसा ॥
na hi kampayituṃ śakyaḥ surair api mahāmṛdhe | akampanas tatas teṣām āditya iva tejasā
For Akampana ("the Untrembling") could not be made to tremble even by the gods in a great battle; and he [shone] among them then like the sun in splendour.
महासंग्राम में देव भी जिसे कँपा नहीं सकते थे, वह अकम्पन उनके बीच तब सूर्य के समान तेज से (देदीप्यमान) था।
Verse 6
तस्य निधावमानस्य संरब्धस्य युयुत्सया । अकस्माद् दैन्यम् आगच्छद् धयानां रथवाहिनाम् ॥
tasya nidhāvamānasya saṃrabdhasya yuyutsayā | akasmād dainyam āgacchad dhayānāṃ rathavāhinām
As he rushed on, roused and eager for battle, suddenly a feebleness came upon the horses that drew his chariot.
युद्ध की इच्छा से उत्तेजित होकर दौड़ते हुए उसके रथ को खींचने वाले घोड़ों पर अकस्मात् दीनता छा गई।
Verse 7
व्यस्फुरन् नयनं चास्य सव्यं युद्धाभिनन्दिनः । विवर्णो मुखवर्णश् च गद्गदश् चाभवत् स्वरः ॥
vyasphuran nayanaṃ cāsya savyaṃ yuddhābhinandinaḥ | vivarṇo mukhavarṇaś ca gadgadaś cābhavat svaraḥ
And his left eye throbbed, though he delighted in battle; the colour of his face grew pale, and his voice became faltering.
युद्ध में आनन्दित होने वाले उसका बायाँ नेत्र फड़कने लगा; उसके मुख का रंग विवर्ण हो गया और स्वर लड़खड़ा उठा।
Verse 8
अभवत् सुदिने चापि दुर्दिने रूक्षमारुतम् । ऊचुः खगा मृगाः सर्वे वाचः क्रूरा भयावहाः ॥
abhavat sudine cāpi durdine rūkṣamārutam | ūcuḥ khagā mṛgāḥ sarve vācaḥ krūrā bhayāvahāḥ
And though the day was fair, it [turned] foul, with a harsh wind; and all the birds and beasts uttered cruel, fear-bringing cries.
और सुन्दर दिन भी दुर्दिन बन गया, रूखा पवन बहने लगा; सब पक्षी और पशु क्रूर, भयावह बोलियाँ बोलने लगे।
Verse 9
स सिंहोपचितस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः । तान् उत्पातान् अचिन्त्यैव निर्जगाम रणाजिरम् ॥
sa siṃhopacitaskandhaḥ śārdūlasamavikramaḥ | tān utpātān acintyaiva nirjagāma raṇājiram
But he, his shoulders thick as a lion's, in prowess the equal of a tiger, heeding not those portents, went forth to the field of battle.
किन्तु सिंह के समान पुष्ट कंधों वाला, बाघ के समान पराक्रमी वह उन उत्पातों की परवाह न करते हुए रणभूमि में निकल पड़ा।
Verse 10
तदा निर्गच्छतस् तस्य रक्षसः सह राक्षसैः । बभूव सुमहान् नादः क्षोभयन्न् इव सागरम् ॥
tadā nirgacchatas tasya rakṣasaḥ saha rākṣasaiḥ | babhūva sumahān nādaḥ kṣobhayann iva sāgaram
As that rākṣasa went forth with the rākṣasas, there arose a mighty roar, as though stirring up the ocean.
तब राक्षसों सहित निकलते हुए उस राक्षस का एक महान् नाद उठा, जो मानो समुद्र को क्षुब्ध कर रहा था।
Verse 11
तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणां महाचमूः । द्रुमशैलप्रहरणा योद्धुं समवतिष्ठत ॥
tena śabdena vitrastā vānarāṇāṃ mahācamūḥ | drumaśailapraharaṇā yoddhuṃ samavatiṣṭhata
Terrified by that sound, the great host of monkeys, armed with trees and rocks, stood ready to fight.
उस शब्द से भयभीत वानरों की महासेना वृक्ष और शिलाएँ हाथ में लिए युद्ध के लिए तैयार होकर खड़ी हो गई।
Verse 12
तेषां युद्धं महारौद्रं संजज्ञे कपिरक्षसाम् । रामरावणयोर् अर्थे समभित्यक्तजीविनाम् ॥
teṣāṃ yuddhaṃ mahāraudraṃ saṃjajñe kapirakṣasām | rāmarāvaṇayor arthe samabhityaktajīvinām
A most dreadful battle arose between those monkeys and rākṣasas, who gave up their lives for the sake of Rāma and Rāvaṇa.
राम और रावण के लिए प्राण त्याग देने वाले उन वानरों और राक्षसों का अत्यन्त भयंकर युद्ध छिड़ गया।
Verse 13
सर्वे ह्य् अतिबलाः शूराः सर्वे पर्वतसंनिभाः । हरयो राक्षसाश् चैव परस्परजिघंसवः ॥
sarve hy atibalāḥ śūrāḥ sarve parvatasaṃnibhāḥ | harayo rākṣasāś caiva parasparajighaṃsavaḥ
For all were exceedingly strong, all heroic, all like mountains — monkeys and rākṣasas alike — each eager to slay the other.
क्योंकि सब के सब अत्यन्त बलवान् और शूर थे, सब पर्वत के समान थे — वानर और राक्षस दोनों ही — और परस्पर एक-दूसरे को मारने को उत्सुक थे।
Verse 14
तेषां विनर्दातां शब्दः संयुगे ऽतितरस्विनाम् । शुश्रुवे सुमहान् क्रोधाद् अन्योन्यम् अभिगर्जताम् ॥
teṣāṃ vinardātāṃ śabdaḥ saṃyuge 'titarasvinām | śuśruve sumahān krodhād anyonyam abhigarjatām
The mighty sound of those most swift ones, roaring in battle and bellowing at one another in wrath, was heard.
संग्राम में गरजते हुए, क्रोध से एक-दूसरे पर ललकारते हुए उन अत्यन्त वेगवानों का महान् शब्द सुनाई पड़ने लगा।
Verse 15
रजश् चारुणवर्णाभं सुभीमम् अभवद् भृशम् । उद्धूतं हरिरक्षोभिः संरुरोध दिशो दश ॥
rajaś cāruṇavarṇābhaṃ subhīmam abhavad bhṛśam | uddhūtaṃ harirakṣobhiḥ saṃrurodha diśo daśa
And dust of a ruddy hue, most fearful, rose up thick, stirred up by monkeys and rākṣasas, and shrouded the ten directions.
वानरों और राक्षसों द्वारा उड़ाई गई अरुण वर्ण की अत्यन्त भयंकर धूल खूब उठी और दसों दिशाओं को ढक लिया।
Verse 16
अन्योन्यं रजसा तेन कौशेयोद्धूतपाण्डुना । संवृतानि च भूतानि ददृशुर् न रणाजिरे ॥
anyonyaṃ rajasā tena kauśeyoddhūtapāṇḍunā | saṃvṛtāni ca bhūtāni dadṛśur na raṇājire
By that dust, pale as silk shaken out, the beings were so veiled from one another that they could not be seen on the battlefield.
रेशम के झाड़े हुए (वस्त्र-सी) पाण्डुर उस धूल से ढके हुए प्राणी रणभूमि में एक-दूसरे को न देख सके।
Verse 17
न ध्वजो न पताकावा वर्म वा तुरगो ऽपि वा । आयुधं स्यन्दनं वापि ददृशे तेन रेणुना ॥
na dhvajo na patākāvā varma vā turago 'pi vā | āyudhaṃ syandanaṃ vāpi dadṛśe tena reṇunā
Neither banner nor pennon, nor armour nor horse, nor weapon nor chariot, could be seen for that dust.
उस धूल के कारण न ध्वज, न पताका, न कवच, न घोड़ा, न आयुध, न रथ ही दिखाई देता था।
Verse 18
शब्दश् च सुमहांस् तेषां नर्दताम् अभिधावताम् । श्रूयते तुमुले युद्धे न रूपाणि चकाशिरे ॥
śabdaś ca sumahāṃs teṣāṃ nardatām abhidhāvatām | śrūyate tumule yuddhe na rūpāṇi cakāśire
And the mighty sound of them, roaring and rushing in that tumultuous battle, was heard, but their forms did not shine forth.
गरजते और दौड़ते हुए उनका महान् शब्द उस तुमुल युद्ध में सुनाई पड़ता था, किन्तु उनके रूप प्रकट नहीं हो रहे थे।
Verse 19
हरीन् एव सुसंक्रुद्धा हरयो जघ्नुर् आहवे । राक्षसाश् चापि रक्षांसि निजघ्नुस् तिमिरे तदा ॥
harīn eva susaṃkruddhā harayo jaghnur āhave | rākṣasāś cāpi rakṣāṃsi nijaghnus timire tadā
The monkeys, sorely enraged, struck monkeys in the fray, and the rākṣasas too struck rākṣasas in that darkness then.
अत्यन्त क्रुद्ध वानर युद्ध में वानरों को ही मारने लगे, और राक्षस भी उस अन्धकार में राक्षसों को ही मारने लगे।
Verse 20
परांश् चैव विनिघ्नन्तः स्वांश् च वानरराक्षसाः । रुधिरार्द्रं तदा चक्रुर् महीं पङ्कानुलेपनाम् ॥
parāṃś caiva vinighnantaḥ svāṃś ca vānararākṣasāḥ | rudhirārdraṃ tadā cakrur mahīṃ paṅkānulepanām
Slaying both foes and their own, the monkeys and rākṣasas then made the earth wet with blood, smeared as with mire.
शत्रुओं को और अपनों को भी मारते हुए वानरों और राक्षसों ने तब धरती को रक्त से भीगा और कीचड़-सी लिपी हुई कर दिया।
Verse 21
ततस् तु रुधिरौघेण सिक्तं व्यपगतं रजः । शरीरशवसंकीर्णा बभूव च वसुंधरा ॥
tatas tu rudhiraugheṇa siktaṃ vyapagataṃ rajaḥ | śarīraśavasaṃkīrṇā babhūva ca vasuṃdharā
Then, drenched by the flood of blood, the dust was laid; and the earth became strewn with bodies and corpses.
तब रक्त के प्रवाह से सिंचकर धूल बैठ गई; और धरती शरीरों और शवों से भर गई।
Verse 22
द्रुमशक्तिशिलाप्रासैर् गदापरिघतोमरैः । हरयो राक्षसास् तूर्णं जघ्नुर् अन्योन्यम् ओजसा ॥
drumaśaktiśilāprāsair gadāparighatomaraiḥ | harayo rākṣasās tūrṇaṃ jaghnur anyonyam ojasā
With trees, lances, rocks and javelins, with maces, iron bars and spears, the monkeys and rākṣasas swiftly struck one another with might.
वृक्षों, शक्तियों, शिलाओं और प्रासों से, तथा गदाओं, परिघों और तोमरों से वानरों और राक्षसों ने शीघ्र ही पूरे बल से एक-दूसरे पर प्रहार किया।
Verse 23
बाहुभिः परिघाकारैर् युध्यन्तः पर्वतोपमाः । हरयो भीमकर्माणो राक्षसाञ् जघ्नुर् आहवे ॥
bāhubhiḥ parighākārair yudhyantaḥ parvatopamāḥ | harayo bhīmakarmāṇo rākṣasāñ jaghnur āhave
Fighting with arms like iron bars, the monkeys, resembling mountains, of fearful deeds, struck down the rākṣasas in the fray.
परिघ के समान भुजाओं से लड़ते हुए पर्वत-सदृश, भयंकर कर्म करने वाले वानरों ने संग्राम में राक्षसों को मार गिराया।
Verse 24
राक्षसाश् चापि संक्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः । कपीन् निजघ्निरे तत्र शस्त्रैः परमदारुणैः ॥
rākṣasāś cāpi saṃkruddhāḥ prāsatomarapāṇayaḥ | kapīn nijaghnire tatra śastraiḥ paramadāruṇaiḥ
And the rākṣasas too, enraged, javelin and spear in hand, struck down the monkeys there with most dreadful weapons.
और क्रुद्ध राक्षसों ने भी प्रास और तोमर हाथों में लिए अत्यन्त भयंकर शस्त्रों से वहाँ वानरों को मार गिराया।
Verse 25
हरयस् त्व् अपि रक्षांसि महाद्रुममहाश्मभिः । विदारयन्त्य् अभिक्रम्य शस्त्राण्य् आच्छिद्य वीर्यतः ॥
harayas tv api rakṣāṃsi mahādrumamahāśmabhiḥ | vidārayanty abhikramya śastrāṇy ācchidya vīryataḥ
But the monkeys, advancing, tore the rākṣasas with great trees and great rocks, and wrested away their weapons by force.
किन्तु वानर आगे बढ़कर बड़े-बड़े वृक्षों और बड़ी शिलाओं से राक्षसों को फाड़ते और बलपूर्वक उनके शस्त्र छीन लेते थे।
Verse 26
एतस्मिन्न् अन्तरे वीरा हरयः कुमुदो नलः । मैन्दश् च परमक्रुद्धश् चक्रुर् वेगम् अनुत्तमम् ॥
etasminn antare vīrā harayaḥ kumudo nalaḥ | maindaś ca paramakruddhaś cakrur vegam anuttamam
In the meantime the heroic monkeys Kumuda, Nala and Mainda, sorely enraged, put forth an unsurpassed onslaught.
इसी बीच वीर वानर कुमुद, नल और मैन्द अत्यन्त क्रुद्ध होकर अनुपम वेग से टूट पड़े।
Verse 27
ते तु वृक्षैर् महावेगा राक्षसानां चमूमुखे । कदनं सुमह चक्रुर् लीलया हरियूथपाः ॥
te tu vṛkṣair mahāvegā rākṣasānāṃ camūmukhe | kadanaṃ sumaha cakrur līlayā hariyūthapāḥ
Those monkey troop-leaders of great speed, with trees, wrought a very great havoc at the head of the rākṣasa army, as if in sport.
महावेगवान् उन वानर-सेनापतियों ने वृक्षों से राक्षसों की सेना के अग्रभाग में खेल-खेल में ही अत्यन्त भारी संहार मचा दिया।