Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 40

Yuddha Kanda

64 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः । किम् इयं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर् जले ॥

    athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ | kim iyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naur jale

    Then the mighty monkey-king of great splendour spoke: "Why is this army troubled, like a boat on the water driven by a wild wind?"

    तब महातेजस्वी, महाबली वानरराज (सुग्रीव) ने कहा — 'यह सेना प्रचण्ड वायु से जल में झकोरी गई नाव के समान व्याकुल क्यों है?'

  2. Verse 2

    सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रो ऽङ्गदो ऽब्रवीत् । न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् ॥

    sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro 'ṅgado 'bravīt | na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam

    Hearing Sugrīva's word, Aṅgada the son of Vālin said: "Do you not see Rāma and the mighty Lakṣmaṇa,

    सुग्रीव के वचन सुनकर वालि-पुत्र अंगद ने कहा — 'क्या तुम राम और महाबली लक्ष्मण को नहीं देख रहे,

  3. Verse 3

    शरजालाचितौ वीराव् उभौ दशरथात्मजौ । शरतल्पे महात्मानौ शयानाउ रुधिरोक्षितौ ॥

    śarajālācitau vīrāv ubhau daśarathātmajau | śaratalpe mahātmānau śayānāu rudhirokṣitau

    the two heroes, the sons of Daśaratha, studded over with nets of arrows, the two great-souled ones lying upon a bed of arrows, bathed in blood?"

    'दशरथ के दोनों पुत्रों को, उन दोनों वीरों को, जो बाणों के जाल से जड़े हुए, रक्त से सने, बाण-शय्या पर पड़े हुए हैं?'

  4. Verse 4

    अथाब्रवीद् वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रम् अङ्गदम् । नानिमित्तम् इदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु ॥

    athābravīd vānarendraḥ sugrīvaḥ putram aṅgadam | nānimittam idaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu

    Then the monkey-lord Sugrīva said to his son Aṅgada: "I think this is not without cause; it must surely be due to [some] terror.

    तब वानरेन्द्र सुग्रीव ने अपने पुत्र अंगद से कहा — 'मैं इसे बिना कारण नहीं मानता; यह निश्चय ही किसी भय के कारण है।

  5. Verse 5

    विषण्णवदना ह्य् एते त्यक्तप्रहरणा दिशः । प्रपलायन्ति हरयस् त्रासाद् उत्फुल्ललोचनाः ॥

    viṣaṇṇavadanā hy ete tyaktapraharaṇā diśaḥ | prapalāyanti harayas trāsād utphullalocanāḥ

    For these monkeys, with downcast faces, throwing away their weapons, flee in all directions out of fright, their eyes wide.

    'क्योंकि ये वानर उदास मुख वाले, शस्त्र त्यागकर, भय से फैली आँखों से, सन्त्रास में सब दिशाओं में भाग रहे हैं।

  6. Verse 6

    अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः । विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च ॥

    anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ | viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca

    They feel no shame before one another, nor do they look back; they drag at one another, and leap over the fallen."

    'वे एक-दूसरे से लज्जित नहीं होते, न पीछे मुड़कर देखते हैं; एक-दूसरे को खींचते हैं और गिरे हुओं को लाँघकर भागते हैं।'

  7. Verse 7

    एतस्मिन्न् अन्तरे वीरो गदापाणिर् विभीषणः । सुग्रीवं वर्धयाम् आस राघवं च निरैक्षत ॥

    etasminn antare vīro gadāpāṇir vibhīṣaṇaḥ | sugrīvaṃ vardhayām āsa rāghavaṃ ca niraikṣata

    In the meantime the hero Vibhīṣaṇa, mace in hand, cheered Sugrīva and gazed upon Rāghava.

    इसी बीच गदाधारी वीर विभीषण ने सुग्रीव को उत्साहित किया और राघव को निहारा।

  8. Verse 8

    विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम् । ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तम् उवाच ह ॥

    vibhīṣaṇaṃ taṃ sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam | ṛkṣarājaṃ samīpasthaṃ jāmbavantam uvāca ha

    Seeing Vibhīṣaṇa, that terror to the monkeys, Sugrīva spoke to the bear-king Jāmbavān, who stood near:

    वानरों के लिए भयकारी उस विभीषण को देखकर सुग्रीव ने पास खड़े ऋक्षराज जाम्बवान् से कहा —

  9. Verse 9

    विभीषणो ऽयं संप्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः । विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया ॥

    vibhīṣaṇo 'yaṃ saṃprāpto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ | vidravanti paritrastā rāvaṇātmajaśaṅkayā

    "This is Vibhīṣaṇa who has come, seeing whom the bulls among monkeys flee, terrified, in the suspicion that he is Rāvaṇa's son.

    'यह विभीषण आया है, जिसे देखकर वानरश्रेष्ठ रावणपुत्र की आशंका से भयभीत होकर भाग रहे हैं।

  10. Verse 10

    शीघ्रम् एतान् सुवित्रस्तान् बहुधा विप्रधावितान् । पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणम् उपस्थितम् ॥

    śīghram etān suvitrastān bahudhā vipradhāvitān | paryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇam upasthitam

    These, sorely frightened and scattered every which way — quickly rally them, and declare that it is Vibhīṣaṇa who has arrived."

    'इन अत्यन्त भयभीत और इधर-उधर बिखरे हुए वानरों को शीघ्र सँभालो और बतलाओ कि विभीषण आया है।'

  11. Verse 11

    सुग्रीवेणैवम् उक्तस् तु जाम्बवान् ऋक्षपार्थिवः । वानरान् सान्त्वयाम् आस संनिवर्त्य प्रहावतः ॥

    sugrīveṇaivam uktas tu jāmbavān ṛkṣapārthivaḥ | vānarān sāntvayām āsa saṃnivartya prahāvataḥ

    Addressed thus by Sugrīva, Jāmbavān, the bear-king, soothed the monkeys and turned back the fleeing ones.

    सुग्रीव के ऐसा कहने पर ऋक्षराज जाम्बवान् ने वानरों को सान्त्वना दी और भागते हुओं को लौटाया।

  12. Verse 12

    ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास् त्यक्तसंभ्रमाः । ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम् ॥

    te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarās tyaktasaṃbhramāḥ | ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam

    All those monkeys turned back again, casting off their alarm, hearing the bear-king's word and seeing that it was Vibhīṣaṇa.

    ऋक्षराज के वचन सुनकर और उसे विभीषण जानकर वे सब वानर अपनी घबराहट त्यागकर पुनः लौट आए।

  13. Verse 13

    विभीषणस् तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश् चितम् । लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥

    vibhīṣaṇas tu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiś citam | lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ

    But the righteous Vibhīṣaṇa, seeing Rāma's body studded with arrows, and Lakṣmaṇa's, became stricken in his senses.

    किन्तु धर्मात्मा विभीषण राम के और लक्ष्मण के बाणों से जड़े शरीर को देखकर इन्द्रियों से व्यथित हो उठा।

  14. Verse 14

    जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर् नेत्रे प्रमृज्य च । शोकसंपीडितमना रुरोद विललाप च ॥

    jalaklinnena hastena tayor netre pramṛjya ca | śokasaṃpīḍitamanā ruroda vilalāpa ca

    Wiping their eyes with a hand wetted with water, his mind oppressed with grief, he wept and lamented:

    जल से भीगे हाथ से उन दोनों के नेत्र पोंछकर, शोक से पीड़ित मन वाला वह रो पड़ा और विलाप करने लगा —

  15. Verse 15

    इमौ तौ सत्त्वसंपन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ । इमाम् अवस्थां गमितौ राकसैः कूटयोधिभिः ॥

    imau tau sattvasaṃpannau vikrāntau priyasaṃyugau | imām avasthāṃ gamitau rākasaiḥ kūṭayodhibhiḥ

    "These two, endowed with inner strength, valorous, loving battle, have been brought to this plight by the rākṣasas, those treacherous fighters —

    'सत्त्व से सम्पन्न, पराक्रमी, युद्धप्रिय ये दोनों कपटयुद्ध करने वाले राक्षसों द्वारा इस अवस्था को पहुँचा दिए गए —

  16. Verse 16

    भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना । राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या छलिताव् ऋजुविक्रमौ ॥

    bhrātuḥ putreṇa me tena duṣputreṇa durātmanā | rākṣasyā jihmayā buddhyā chalitāv ṛjuvikramau

    by my brother's son, that wicked son, that evil-souled one; by crooked rākṣasa-cunning these two of straightforward valour have been undone.

    'मेरे भाई के उस पुत्र, उस दुष्टपुत्र, उस दुरात्मा द्वारा; राक्षसी कुटिल बुद्धि से सरल पराक्रम वाले ये दोनों छले गए।

  17. Verse 17

    शरैर् इमाव् अलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ । वसुधायाम् इम सुप्तौ दृश्येते शल्यकाव् इव ॥

    śarair imāv alaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau | vasudhāyām ima suptau dṛśyete śalyakāv iva

    Pierced through enough with arrows, besprinkled with blood, these two lie upon the earth, seen like two porcupines.

    'बाणों से खूब बिंधे हुए, रक्त से सिंचे हुए ये दोनों पृथ्वी पर पड़े हुए दो साही (शल्यक) के समान दिखाई देते हैं।

  18. Verse 18

    ययोर् वीर्यम् उपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया । ताव् उभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ ॥

    yayor vīryam upāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā | tāv ubhau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau

    These two bulls among men, on whose valour I leaned and by whom I longed for a secure standing — both are fallen asleep, to the ruin of their bodies.

    'जिनके पराक्रम का सहारा लेकर मैंने (अपनी) प्रतिष्ठा की कामना की थी, वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ अपने शरीर के नाश के लिए (मानो) सो गए हैं।

  19. Verse 19

    जीवन्न् अद्य विपन्नो ऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः । प्राप्तप्रतिज्ञश् च रिपुः सकामो रावणः कृतः ॥

    jīvann adya vipanno 'smi naṣṭarājyamanorathaḥ | prāptapratijñaś ca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ

    Living, I am this day undone, my hope of a lost kingdom gone; and the foe Rāvaṇa, his vow fulfilled, is made content."

    'मैं जीवित रहकर भी आज नष्ट हो गया, खोए राज्य की मेरी मनोकामना मिट गई; और शत्रु रावण अपनी प्रतिज्ञा पूरी करके सफल-मनोरथ हो गया।'

  20. Verse 20

    एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम् । सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नो हरिराजो ऽब्रवीद् इदम् ॥

    evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam | sugrīvaḥ sattvasaṃpanno harirājo 'bravīd idam

    Embracing Vibhīṣaṇa as he lamented thus, the monkey-king Sugrīva, endowed with inner strength, spoke this:

    इस प्रकार विलाप करते हुए उस विभीषण को गले लगाकर सत्त्वसम्पन्न वानरराज सुग्रीव ने यह कहा —

  21. Verse 21

    राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः । रावणः सह पुत्रेण स राज्यं नेह लप्स्यते ॥

    rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ | rāvaṇaḥ saha putreṇa sa rājyaṃ neha lapsyate

    "You shall gain the kingdom in Laṅkā, O knower of righteousness — there is no doubt of it; Rāvaṇa with his son shall not gain the kingdom here.

    'हे धर्मज्ञ! तुम लंका का राज्य अवश्य पाओगे, इसमें संदेह नहीं; रावण अपने पुत्र सहित यहाँ का राज्य न पा सकेगा।

  22. Verse 22

    शरसंपीडिताव् एताव् उभौ राघवलक्ष्मणौ । त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे ॥

    śarasaṃpīḍitāv etāv ubhau rāghavalakṣmaṇau | tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe

    These two, Rāghava and Lakṣmaṇa, tormented by arrows, casting off their swoon, will slay Rāvaṇa with his host in battle."

    'बाणों से पीड़ित ये दोनों — राघव और लक्ष्मण — मूर्च्छा त्यागकर रण में रावण को उसके गणों सहित मार डालेंगे।'

  23. Verse 23

    तम् एवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसं । सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस् तम् उवाच ह ॥

    tam evaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya ca rākṣasaṃ | suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvas tam uvāca ha

    Having thus soothed and comforted the rākṣasa, Sugrīva spoke to Suṣeṇa, his father-in-law, at his side:

    इस प्रकार उस राक्षस को सान्त्वना और आश्वासन देकर सुग्रीव ने अपने पास खड़े ससुर सुषेण से कहा —

  24. Verse 24

    सह शूरैर् हरिगणैर् लब्धसंज्ञाव् अरिंदमौ । गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ ॥

    saha śūrair harigaṇair labdhasaṃjñāv ariṃdamau | gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau

    "When these two subduers of foes, Rāma and Lakṣmaṇa, regain consciousness, go — take the two brothers, with the valiant monkey-hosts, to Kiṣkindhā.

    'जब ये दोनों शत्रुदमन राम और लक्ष्मण होश में आ जाएँ, तब तुम शूरवीर वानरगणों के साथ दोनों भाइयों को लेकर किष्किन्धा चले जाना।

  25. Verse 25

    अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम् । मैथिलीम् आनयिष्यामि शक्रो नष्टाम् इव श्रियम् ॥

    ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam | maithilīm ānayiṣyāmi śakro naṣṭām iva śriyam

    But I, having slain Rāvaṇa with his son and his kinsmen, will bring back the princess of Mithilā, as Śakra [recovered] lost Fortune."

    'और मैं रावण को उसके पुत्र और बन्धुओं सहित मारकर मिथिलाकुमारी को वैसे ही लौटा लाऊँगा जैसे इन्द्र ने खोई हुई लक्ष्मी को (पुनः पाया)।'

  26. Verse 26

    श्रुत्वैतद् वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यम् अब्रवीत् । देवासुरं महायुद्धम् अनुभूतं सुदारुणम् ॥

    śrutvaitad vānarendrasya suṣeṇo vākyam abravīt | devāsuraṃ mahāyuddham anubhūtaṃ sudāruṇam

    Hearing this word of the monkey-lord, Suṣeṇa said: "The great, most dreadful war of the gods and asuras was lived through [by me].

    वानरेन्द्र का यह वचन सुनकर सुषेण ने कहा — 'मैंने देवों और असुरों के अत्यन्त भयंकर महायुद्ध को देखा है।

  27. Verse 27

    तदा स्म दानवा देवाञ् शरसंस्पर्शकोविदाः । निजघ्नुः शस्त्रविदुषश् छादयन्तो मुहुर् मुहुः ॥

    tadā sma dānavā devāñ śarasaṃsparśakovidāḥ | nijaghnuḥ śastraviduṣaś chādayanto muhur muhuḥ

    Then the dānavas, skilled in the touch of arrows, struck down the gods, who were learned in weapons, overwhelming them again and again.

    'उस समय बाण-संचालन में निपुण दानवों ने शस्त्रविद्या के ज्ञाता देवों को बार-बार ढककर मार गिराया था।

  28. Verse 28

    तान् आर्तान् नष्टसंज्ञांश् च परासूंश् च बृहस्पतिः । विध्याभिर् मन्त्रयुक्ताभिर् ओषधीभिश् चिकित्सति ॥

    tān ārtān naṣṭasaṃjñāṃś ca parāsūṃś ca bṛhaspatiḥ | vidhyābhir mantrayuktābhir oṣadhībhiś cikitsati

    Those stricken, fainting and lifeless, Bṛhaspati healed with rites joined to spells and with herbs.

    'उन पीड़ित, मूर्च्छित और प्राणरहित देवों को बृहस्पति मन्त्रयुक्त विधियों और औषधियों से चंगा करते थे।

  29. Verse 29

    तान्य् औषधान्य् आनयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम् । जवेन वानराः शीघ्रं संपाति पनसादयः ॥

    tāny auṣadhāny ānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram | javena vānarāḥ śīghraṃ saṃpāti panasādayaḥ

    To fetch those herbs, let the monkeys Sampāti, Panasa and the rest go swiftly, with speed, to the Ocean of Milk.

    'उन औषधियों को लाने के लिए सम्पाति, पनस आदि वानर शीघ्र वेग से क्षीरसागर तक जाएँ।

  30. Verse 30

    हरयस् तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी । संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम् ॥

    harayas tu vijānanti pārvatī te mahauṣadhī | saṃjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām

    The monkeys know those great mountain-herbs — the divine herb that restores life, the extractor of darts, fashioned by the gods.

    'वानर उन महौषधियों को जानते हैं — जीवन देने वाली, शल्य निकालने वाली, देवनिर्मित वे दिव्य पर्वतीय ओषधियाँ।

  31. Verse 31

    चन्द्रश् च नाम द्रोणश् च पर्वतौ सागरोत्तमे । अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी ॥

    candraś ca nāma droṇaś ca parvatau sāgarottame | amṛtaṃ yatra mathitaṃ tatra te paramauṣadhī

    Candra and Droṇa by name — two mountains in the midst of the best of oceans, where the nectar was churned — there grow those supreme herbs.

    'सर्वश्रेष्ठ समुद्र में चन्द्र और द्रोण नामक दो पर्वत हैं, जहाँ अमृत मथा गया था — वहाँ वे परम औषधियाँ हैं।

  32. Verse 32

    ते तत्र निहिते देवैः पर्वते परमौषधी । अयं वायुसुतो राजन् हनूमांस् तत्र गच्छतु ॥

    te tatra nihite devaiḥ parvate paramauṣadhī | ayaṃ vāyusuto rājan hanūmāṃs tatra gacchatu

    Those supreme herbs set there by the gods upon that mountain — let Hanumān here, the son of the Wind, O king, go there."

    'हे राजन्! देवों द्वारा उस पर्वत पर रखी गई उन परम औषधियों को लाने के लिए ये वायुपुत्र हनुमान् वहाँ जाएँ।'

  33. Verse 33

    एतस्मिन्न् अन्तरे वायुर् मेघांश् चापि सविद्युतः । पर्यस्यन् सागरे तोयं कम्पयन्न् इव पर्वतान् ॥

    etasminn antare vāyur meghāṃś cāpi savidyutaḥ | paryasyan sāgare toyaṃ kampayann iva parvatān

    In the meantime the wind, driving the clouds with their lightnings, tossing the water in the sea and shaking the mountains as it were,

    इसी बीच वायु बिजलियों सहित मेघों को उड़ाता, समुद्र के जल को उछालता, मानो पर्वतों को कँपाता हुआ (बहने लगा),

  34. Verse 34

    महता पक्षवातेन सर्वे द्वीपमहाद्रुमाः । निपेतुर् भग्नविटपाः समूला लवणाम्भसि ॥

    mahatā pakṣavātena sarve dvīpamahādrumāḥ | nipetur bhagnaviṭapāḥ samūlā lavaṇāmbhasi

    with the great gale of wings all the great trees of the islands fell, their branches broken, roots and all, into the salt water.

    (और) पंखों की प्रचण्ड वायु से द्वीपों के सभी बड़े वृक्ष, डालियाँ टूटकर, जड़ों सहित खारे जल में गिर पड़े।

  35. Verse 35

    अभवन् पन्नगास् त्रस्ता भोगिनस् तत्रवासिनः । शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश् च लवणार्णवम् ॥

    abhavan pannagās trastā bhoginas tatravāsinaḥ | śīghraṃ sarvāṇi yādāṃsi jagmuś ca lavaṇārṇavam

    The serpents dwelling there, the coiling ones, were terrified, and swiftly all the sea-creatures sank into the salt ocean.

    वहाँ रहने वाले सर्प और कुण्डली मारने वाले नाग भयभीत हो उठे, और शीघ्र ही सब जलचर प्राणी खारे समुद्र में समा गए।

  36. Verse 36

    ततो मुहूर्तद् गरुडं वैनतेयं महाबलम् । वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तम् इव पावकम् ॥

    tato muhūrtad garuḍaṃ vainateyaṃ mahābalam | vānarā dadṛśuḥ sarve jvalantam iva pāvakam

    Then in a moment all the monkeys beheld the mighty Garuḍa, son of Vinatā, blazing like fire.

    तब एक ही क्षण में सब वानरों ने अग्नि के समान प्रज्वलित महाबली विनतापुत्र गरुड़ को देखा।

  37. Verse 37

    तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य नागास् ते विप्रदुद्रुवुः । यैस् तौ सत्पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर् महाबलौ ॥

    tam āgatam abhiprekṣya nāgās te vipradudruvuḥ | yais tau satpuruṣau baddhau śarabhūtair mahābalau

    Seeing him come, those serpents fled asunder — those who, turned to arrows, had bound the two mighty, noble men.

    उसे आता देखकर वे नाग, जो बाण बनकर दोनों महाबली सत्पुरुषों को बाँधे हुए थे, तितर-बितर होकर भाग गए।

  38. Verse 38

    ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च । विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे ॥

    tataḥ suparṇaḥ kākutsthau dṛṣṭvā pratyabhinandya ca | vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe

    Then Garuḍa (Suparṇa), seeing the two Kākutsthas, greeting them, stroked with his two hands their faces, bright as the moon.

    तब गरुड़ (सुपर्ण) ने दोनों काकुत्स्थों को देखकर, उनका अभिनन्दन करके, अपने दोनों हाथों से उनके चन्द्रतुल्य कान्तिमान् मुखों पर हाथ फेरा।

  39. Verse 39

    वैनतेयेन संस्पृष्टास् तयोः संरुरुहुर् व्रणाः । सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोर् आशु बभूवतुः ॥

    vainateyena saṃspṛṣṭās tayoḥ saṃruruhur vraṇāḥ | suvarṇe ca tanū snigdhe tayor āśu babhūvatuḥ

    Touched by the son of Vinatā, the wounds of the two closed over, and their bodies swiftly became golden and glossy.

    विनतापुत्र के स्पर्श से उन दोनों के घाव भर गए, और उनके शरीर शीघ्र ही स्वर्ण के समान स्निग्ध हो गए।

  40. Verse 40

    तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश् च महागुणाः । प्रदर्शनं च बुद्धिश् च स्मृतिश् च द्विगुणं तयोः ॥

    tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaś ca mahāguṇāḥ | pradarśanaṃ ca buddhiś ca smṛtiś ca dviguṇaṃ tayoḥ

    Their splendour, valour, strength, might and vigour — great qualities — and their sight and intellect and memory were doubled.

    उन दोनों के तेज, वीर्य, बल, ओज और उत्साह — ये महान् गुण — तथा दृष्टि, बुद्धि और स्मृति दुगुनी हो गई।

  41. Verse 41

    ताव् उत्थाप्य महावीर्यौ गरुडो वासवोपमौ । उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश् चैनम् उवाच ह ॥

    tāv utthāpya mahāvīryau garuḍo vāsavopamau | ubhau tau sasvaje hṛṣṭau rāmaś cainam uvāca ha

    Raising up those two heroes of great valour, equal to Vāsava, Garuḍa embraced them both in gladness; and Rāma spoke to him:

    वासव (इन्द्र) के समान उन दोनों महापराक्रमी वीरों को उठाकर गरुड़ ने हर्षित होकर दोनों को गले लगाया; तब राम ने उससे कहा —

  42. Verse 42

    भवत्प्रसादाद् व्यसनं रावणिप्रभवं महत् । आवाम् इह व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ ॥

    bhavatprasādād vyasanaṃ rāvaṇiprabhavaṃ mahat | āvām iha vyatikrāntau śīghraṃ ca balinau kṛtau

    "By your grace we two have here overcome a great calamity sprung from Rāvaṇa's son, and have swiftly been made strong.

    'आपकी कृपा से हम दोनों यहाँ रावणपुत्र से उत्पन्न इस महान् विपत्ति को पार कर गए और शीघ्र ही पुनः बलवान् बना दिए गए।

  43. Verse 43

    यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम् । तथा भवन्तम् आसाद्य हृषयं मे प्रसीदति ॥

    yathā tātaṃ daśarathaṃ yathājaṃ ca pitāmaham | tathā bhavantam āsādya hṛṣayaṃ me prasīdati

    As in meeting my father Daśaratha, or as my grandfather Aja, so on meeting you my heart is gladdened and calmed.

    'जैसे पिता दशरथ से या पितामह अज से मिलने पर, वैसे ही आपसे मिलकर मेरा हृदय हर्षित और प्रसन्न हो रहा है।

  44. Verse 44

    को भवान् रूपसंपन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः । वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः ॥

    ko bhavān rūpasaṃpanno divyasraganulepanaḥ | vasāno viraje vastre divyābharaṇabhūṣitaḥ

    Who are you, endowed with beauty, anointed with heavenly garlands and unguents, clad in spotless raiment, adorned with divine ornaments?"

    'आप कौन हैं, जो रूप से सम्पन्न, दिव्य माला और अनुलेप धारण किए, निर्मल वस्त्र पहने और दिव्य आभूषणों से विभूषित हैं?'

  45. Verse 45

    तम् उवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः । पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणः ॥

    tam uvāca mahātejā vainateyo mahābalaḥ | patatrirājaḥ prītātmā harṣaparyākulekṣaṇaḥ

    To him the mighty son of Vinatā, of great splendour, the king of birds, his heart glad, his eyes bewildered with joy, said:

    उससे महातेजस्वी, महाबली विनतापुत्र, पक्षिराज, प्रसन्न हृदय और हर्ष से व्याकुल नेत्रों वाले ने कहा —

  46. Verse 46

    अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः । गरुत्मान् इह संप्राप्तो युवयोः साह्यकारणात् ॥

    ahaṃ sakhā te kākutstha priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ | garutmān iha saṃprāpto yuvayoḥ sāhyakāraṇāt

    "I am your friend, Kākutstha — your dear life-breath moving outside [your body]. I, Garuḍa, have come here for the sake of aiding you two.

    'हे काकुत्स्थ! मैं तुम्हारा मित्र हूँ — तुम्हारा प्रिय प्राण जो (शरीर के) बाहर विचरता है। मैं गरुड़, तुम दोनों की सहायता के लिए यहाँ आया हूँ।

  47. Verse 47

    असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः । सुराश् चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ॥

    asurā vā mahāvīryā dānavā vā mahābalāḥ | surāś cāpi sagandharvāḥ puraskṛtya śatakratum

    Neither the asuras of great valour, nor the dānavas of great strength, nor the gods with the gandharvas, with Śakra (Indra) at their head,

    'न महापराक्रमी असुर, न महाबली दानव, न गन्धर्वों सहित देव — शतक्रतु (इन्द्र) को आगे करके भी —

  48. Verse 48

    नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम् । माया बलाद् इन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा ॥

    nemaṃ mokṣayituṃ śaktāḥ śarabandhaṃ sudāruṇam | māyā balād indrajitā nirmitaṃ krūrakarmaṇā

    could loose this most dreadful bondage of arrows, fashioned by the force of the illusion of Indrajit of cruel deeds.

    'इस अत्यन्त भयंकर बाण-बन्धन को खोल सकते थे, जो क्रूरकर्मा इन्द्रजित् ने माया के बल से रचा था।

  49. Verse 49

    एते नागाः काद्रवेयास् तीक्ष्णदंष्ट्राविषोल्बणाः । रक्षोमाया प्रभावेन शरा भूत्वा त्वदाश्रिताः ॥

    ete nāgāḥ kādraveyās tīkṣṇadaṃṣṭrāviṣolbaṇāḥ | rakṣomāyā prabhāvena śarā bhūtvā tvadāśritāḥ

    These were serpents, sons of Kadrū, keen-fanged and swollen with venom, who, by the power of the rākṣasa's illusion, became arrows and clung to you.

    'ये तीक्ष्ण दाढ़ों वाले और विष से उग्र कद्रू के पुत्र नाग थे, जो राक्षस-माया के प्रभाव से बाण बनकर तुमसे लिपट गए थे।

  50. Verse 50

    सभाग्यश् चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना ॥

    sabhāgyaś cāsi dharmajña rāma satyaparākrama | lakṣmaṇena saha bhrātrā samare ripughātinā

    And you are blessed, O knower of righteousness, Rāma of true valour, together with your brother Lakṣmaṇa, slayer of foes in battle.

    'हे धर्मज्ञ, सत्यपराक्रमी राम! तुम भाग्यशाली हो, और रण में शत्रुओं को मारने वाले अपने भाई लक्ष्मण सहित (धन्य हो)।

  51. Verse 51

    इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणो ऽहम् आगतः । सहसा युवयोः स्नेहात् सखित्वम् अनुपालयन् ॥

    imaṃ śrutvā tu vṛttāntaṃ tvaramāṇo 'ham āgataḥ | sahasā yuvayoḥ snehāt sakhitvam anupālayan

    Having heard of this event, I came in haste, suddenly, out of love for you two, keeping up our friendship.

    'यह घटना सुनकर तुम दोनों के स्नेहवश मैं अपनी मित्रता का पालन करते हुए सहसा शीघ्रता से आ गया।

  52. Verse 52

    मोक्षितौ च महाघोराद् अस्मात् सायकबन्धनात् । अप्रमादश् च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यम् एव हि ॥

    mokṣitau ca mahāghorād asmāt sāyakabandhanāt | apramādaś ca kartavyo yuvābhyāṃ nityam eva hi

    You have been freed from this most dreadful bondage of arrows; but vigilance must ever be kept by you two.

    'तुम इस अत्यन्त घोर बाण-बन्धन से मुक्त कर दिए गए हो; किन्तु तुम दोनों को सदा सावधानी रखनी चाहिए।

  53. Verse 53

    प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे संग्रामे कूटयोधिनः । शूराणां शुद्धभावानां भवताम् आर्जवं बलम् ॥

    prakṛtyā rākṣasāḥ sarve saṃgrāme kūṭayodhinaḥ | śūrāṇāṃ śuddhabhāvānāṃ bhavatām ārjavaṃ balam

    By nature all the rākṣasas are treacherous fighters in battle; but the strength of you, valiant and pure of heart, is your very straightforwardness.

    'स्वभाव से ही सभी राक्षस संग्राम में कपटयुद्ध करने वाले हैं; किन्तु शूर और शुद्ध हृदय वाले तुम्हारा बल तुम्हारी सरलता ही है।

  54. Verse 54

    तन् न विश्वसितव्यं वो राक्षसानां रणाजिरे । एतेनैवोपमानेन नित्यजिह्मा हि राक्षसाः ॥

    tan na viśvasitavyaṃ vo rākṣasānāṃ raṇājire | etenaivopamānena nityajihmā hi rākṣasāḥ

    Therefore the rākṣasas are not to be trusted by you on the field of battle; by this very proof [you now have], the rākṣasas are ever crooked."

    'इसलिए रणभूमि में राक्षसों पर तुम्हें विश्वास नहीं करना चाहिए; इसी प्रमाण से (जान लो कि) राक्षस सदा कुटिल ही होते हैं।'

  55. Verse 55

    एवम् उक्त्वा ततो रामं सुपर्णः सुमहाबलः । परिष्वज्य सुहृत्स्निग्धम् आप्रष्टुम् उपचक्रमे ॥

    evam uktvā tato rāmaṃ suparṇaḥ sumahābalaḥ | pariṣvajya suhṛtsnigdham āpraṣṭum upacakrame

    Having spoken thus to Rāma, Garuḍa (Suparṇa) of exceeding strength, embracing him tenderly as a friend, made ready to take his leave:

    राम से ऐसा कहकर अत्यन्त महाबली गरुड़ (सुपर्ण) ने उसे मित्र की भाँति स्नेह से गले लगाकर विदा माँगनी आरम्भ की —

  56. Verse 56

    सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणाम् अपि वत्सल । अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामि गमिष्यामि यथागतम् ॥

    sakhe rāghava dharmajña ripūṇām api vatsala | abhyanujñātum icchāmi gamiṣyāmi yathāgatam

    "Friend Rāghava, knower of righteousness, tender even toward your foes, I wish to take my leave; I shall go as I came.

    'हे मित्र राघव! धर्मज्ञ, शत्रुओं के प्रति भी वत्सल! मैं विदा लेना चाहता हूँ; जैसे आया था वैसे ही चला जाऊँगा।

  57. Verse 57

    बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः । रावणं च रिपुं हत्वा सीतां समुपलप्स्यसे ॥

    bālavṛddhāvaśeṣāṃ tu laṅkāṃ kṛtvā śarormibhiḥ | rāvaṇaṃ ca ripuṃ hatvā sītāṃ samupalapsyase

    Making Laṅkā [a thing] of which only the children and the aged remain, with your billows of arrows, and slaying your foe Rāvaṇa, you shall win back Sītā."

    'अपनी बाण-तरंगों से लंका को ऐसा कर देना कि केवल बच्चे और बूढ़े ही शेष रहें, और शत्रु रावण को मारकर तुम सीता को पुनः प्राप्त कर लोगे।'

  58. Verse 58

    इत्य् एवम् उक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः । रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम् ॥

    ity evam uktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ | rāmaṃ ca virujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām

    Having spoken this word, Garuḍa (Suparṇa) of swift prowess, having made Rāma free of pain, in the midst of those forest-dwellers,

    यह वचन कहकर शीघ्रपराक्रमी गरुड़ (सुपर्ण) ने राम को पीड़ारहित करके, उन वनवासियों के बीच,

  59. Verse 59

    प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् । जगामाकाशम् आविश्य सुपर्णः पवनो यथा ॥

    pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān | jagāmākāśam āviśya suparṇaḥ pavano yathā

    then having circled him from the right and embraced him, the valiant Garuḍa entered the sky and went, like the wind.

    तब उनकी प्रदक्षिणा करके और गले लगाकर वह पराक्रमी गरुड़ आकाश में प्रविष्ट होकर वायु के समान चला गया।

  60. Verse 60

    विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः । सिंहनादांस् तदा नेदुर् लाङ्गूलं दुधुवुश् च ते ॥

    virujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ | siṃhanādāṃs tadā nedur lāṅgūlaṃ dudhuvuś ca te

    Seeing the two Rāghavas free of pain, the monkey troop-leaders then roared lion-roars and shook their tails.

    दोनों राघवों को पीड़ारहित देखकर तब वानर-सेनापति सिंहनाद करने लगे और अपनी पूँछें फटकारने लगे।

  61. Verse 61

    ततो भेरीः समाजघ्नुर् मृदङ्गांश् च व्यनादयन् । दध्मुः शङ्खान् संप्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्य् अपि यथापुरम् ॥

    tato bherīḥ samājaghnur mṛdaṅgāṃś ca vyanādayan | dadhmuḥ śaṅkhān saṃprahṛṣṭāḥ kṣvelanty api yathāpuram

    Then they beat the kettledrums and sounded the tabors, and, overjoyed, blew their conches, and bounded about as before.

    फिर उन्होंने भेरियाँ बजाईं और मृदंग गुँजाए; अत्यन्त हर्षित होकर शंख फूँके और पहले की भाँति उछल-कूद करने लगे।

  62. Verse 62

    आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः । द्रुमान् उत्पाट्य विविधांस् तस्थुः शतसहस्रशः ॥

    āsphoṭyāsphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ | drumān utpāṭya vividhāṃs tasthuḥ śatasahasraśaḥ

    Slapping their arms again and again, the valiant monkeys, those mountain-fighters, tearing up trees of every kind, stood by hundreds of thousands.

    बार-बार भुजाएँ ठोंकते हुए पराक्रमी वानर, वे पर्वत-योद्धा, नाना प्रकार के वृक्षों को उखाड़कर लाखों की संख्या में खड़े हो गए।

  63. Verse 63

    विसृजन्तो महानादांस् त्रासयन्तो निशाचरान् । लङ्काद्वाराण्य् उपाजग्मुर् योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥

    visṛjanto mahānādāṃs trāsayanto niśācarān | laṅkādvārāṇy upājagmur yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ

    Uttering great roars, terrifying the night-rangers, the monkeys, eager to fight, drew up at the gates of Laṅkā.

    बड़ी-बड़ी गर्जनाएँ करते हुए, निशाचरों को भयभीत करते हुए, युद्ध के इच्छुक वानर लंका के द्वारों पर आ पहुँचे।

  64. Verse 64

    ततस् तु भीमस् तुमुलो निनादो; बभूव शाखामृगयूथपानाम् । क्षये निदाघस्य यथा घनानां; नादः सुभीमो नदतां निशीथे ॥

    tatas tu bhīmas tumulo ninādo; babhūva śākhāmṛgayūthapānām | kṣaye nidāghasya yathā ghanānāṃ; nādaḥ subhīmo nadatāṃ niśīthe

    Then a dreadful, tumultuous din arose from the troop-leaders of the branch-roving [monkeys], like the most fearful roar of thunderclouds pealing at the close of the hot season, at midnight.

    तब शाखामृग (वानर) सेनापतियों का एक भयंकर, तुमुल निनाद उठा, जैसे ग्रीष्म के अन्त में अर्धरात्रि को गरजते हुए मेघों की अत्यन्त भयानक गर्जना हो।