Sarga 39
Yuddha Kanda
32 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ । निश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥
ghoreṇa śarabandhena baddhau daśarathātmajau | niśvasantau yathā nāgau śayānau rudhirokṣitau
Bound with a dreadful bondage of arrows, the two sons of Daśaratha lay breathing like serpents, bathed in blood.
घोर बाण-बन्धन से बँधे हुए दशरथ के दोनों पुत्र रक्त से सने हुए, सर्पों के समान साँस लेते हुए पड़े थे।
Verse 2
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवा महाबलाः । परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ॥
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ sasugrīvā mahābalāḥ | parivārya mahātmānau tasthuḥ śokapariplutāḥ
All those best of monkeys, mighty in strength, with Sugrīva, surrounding the two great-souled ones, stood flooded with grief.
सुग्रीव सहित वे सब महाबली वानरश्रेष्ठ उन दोनों महात्माओं को घेरकर शोक में डूबे हुए खड़े रहे।
Verse 3
एतस्मिन्न् अन्तेरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् । स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच् च शरैः संदानितो ऽपि सन् ॥
etasminn antere rāmaḥ pratyabudhyata vīryavān | sthiratvāt sattvayogāc ca śaraiḥ saṃdānito 'pi san
In the meantime the valiant Rāma regained consciousness; for, through his firmness and the union of inner strength, [he recovered], bound though he was with arrows.
इसी बीच पराक्रमी राम को होश आ गया; क्योंकि बाणों से बँधे होने पर भी, अपनी स्थिरता और सत्त्वबल के योग से (वे सँभल गए)।
Verse 4
ततो दृष्ट्वा सरुधिरं विषण्णं गाढम् अर्पितम् । भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयद् आतुरः ॥
tato dṛṣṭvā sarudhiraṃ viṣaṇṇaṃ gāḍham arpitam | bhrātaraṃ dīnavadanaṃ paryadevayad āturaḥ
Then, seeing his brother bloodied, downcast, deeply pierced, with wretched face, he lamented in his distress:
तब अपने भाई को रक्त से सना, विषण्ण, गहराई तक बिंधा और दीन मुख वाला देखकर व्याकुल होकर वे विलाप करने लगे —
Verse 5
किं नु मे सीतया कार्यं किं कार्यं जीवितेन वा । शयानं यो ऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ॥
kiṃ nu me sītayā kāryaṃ kiṃ kāryaṃ jīvitena vā | śayānaṃ yo 'dya paśyāmi bhrātaraṃ yudhi nirjitam
"What now is Sītā to me, what now is life itself to me — I who this day behold my brother lying vanquished in battle?
'अब मुझे सीता से क्या प्रयोजन, अथवा जीवन से भी क्या प्रयोजन — जो आज अपने भाई को युद्ध में परास्त होकर पड़ा देख रहा हूँ?
Verse 6
शक्या सीता समा नारी प्राप्तुं लोके विचिन्वता । न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ॥
śakyā sītā samā nārī prāptuṃ loke vicinvatā | na lakṣmaṇasamo bhrātā sacivaḥ sāmparāyikaḥ
A woman the equal of Sītā may be found by one who searches the world; but not a brother the equal of Lakṣmaṇa, a counsellor and helper in the final strait.
'संसार में ढूँढ़ने पर सीता के समान कोई स्त्री तो मिल सकती है, किन्तु लक्ष्मण के समान भाई, जो अन्तिम संकट में सहायक मन्त्री हो, नहीं मिल सकता।
Verse 7
परित्यक्ष्याम्य् अहं प्राणान् वानराणां तु पश्यताम् । यदि पञ्चत्वम् आपन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥
parityakṣyāmy ahaṃ prāṇān vānarāṇāṃ tu paśyatām | yadi pañcatvam āpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ
I shall give up my life, before the eyes of the monkeys, if the increaser of Sumitrā's joy has gone to his dissolution.
'यदि सुमित्रा का आनन्द बढ़ाने वाला (लक्ष्मण) मृत्यु को प्राप्त हो गया है, तो मैं वानरों के देखते-देखते अपने प्राण त्याग दूँगा।
Verse 8
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् । कथम् अम्बां सुमित्रांच पुत्रदर्शनलालसाम् ॥
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāṃ mātaraṃ kiṃ nu kaikayīm | katham ambāṃ sumitrāṃca putradarśanalālasām
What shall I say to my mother Kausalyā, what to Kaikeyī? How shall I [face] mother Sumitrā, longing to see her son?
'माता कौसल्या से क्या कहूँगा, कैकेयी से क्या कहूँगा? और पुत्र को देखने के लिए लालायित माता सुमित्रा का सामना कैसे करूँगा?
Verse 9
विवत्सां वेपमानां च क्रोशन्तीं कुररीम् इव । कथम् आश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥
vivatsāṃ vepamānāṃ ca krośantīṃ kurarīm iva | katham āśvāsayiṣyāmi yadi yāsyāmi taṃ vinā
How shall I comfort her, bereft of her child, trembling and wailing like an osprey, if I return without him?
'पुत्र से वियुक्त, काँपती हुई, कुररी पक्षिणी के समान विलाप करती हुई उन्हें, यदि मैं उसके बिना लौटूँगा, तो कैसे ढाढ़स बँधाऊँगा?
Verse 10
कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् । मया सह वनं यातो विना तेनागतः पुनः ॥
kathaṃ vakṣyāmi śatrughnaṃ bharataṃ ca yaśasvinam | mayā saha vanaṃ yāto vinā tenāgataḥ punaḥ
How shall I speak to Śatrughna and to the glorious Bharata — I who went with him to the forest and have come back again without him?
'शत्रुघ्न से और यशस्वी भरत से क्या कहूँगा — मैं, जो इसके साथ वन गया और इसके बिना फिर लौट आया?
Verse 11
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं बत सुमित्रया । इहैव देहं त्यक्ष्यामि न हि जीवितुम् उत्सहे ॥
upālambhaṃ na śakṣyāmi soḍhuṃ bata sumitrayā | ihaiva dehaṃ tyakṣyāmi na hi jīvitum utsahe
Alas, I shall not be able to bear the reproach of Sumitrā. Here and now I shall give up my body; for I cannot endure to live.
'हाय! मैं सुमित्रा का उलाहना सह न सकूँगा। मैं यहीं अपना शरीर त्याग दूँगा; क्योंकि जीवित रहने का साहस मुझमें नहीं।
Verse 12
धिङ् मां दुष्कृतकर्माणम् अनार्यं यत्कृते ह्य् असौ । लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ॥
dhiṅ māṃ duṣkṛtakarmāṇam anāryaṃ yatkṛte hy asau | lakṣmaṇaḥ patitaḥ śete śaratalpe gatāsuvat
Fie upon me, worker of evil deeds, ignoble — for whose sake Lakṣmaṇa lies fallen upon a bed of arrows, as one whose life has fled.
'धिक्कार है मुझ दुष्कर्मी, अनार्य को — जिसके कारण यह लक्ष्मण गिरकर बाण-शय्या पर प्राणरहित-सा पड़ा है।
Verse 13
त्वं नित्यं सुविषण्णं माम् आश्वासयसि लक्ष्मण । गतासुर् नाद्य शक्नोषि माम् आर्तम् अभिभाषितुम् ॥
tvaṃ nityaṃ suviṣaṇṇaṃ mām āśvāsayasi lakṣmaṇa | gatāsur nādya śaknoṣi mām ārtam abhibhāṣitum
You, Lakṣmaṇa, ever comforted me when I was deeply despondent; but now, bereft of life, you cannot speak to me in my distress.
'हे लक्ष्मण! तुम सदा मुझ अत्यन्त विषण्ण को ढाढ़स बँधाया करते थे; किन्तु आज प्राणरहित होकर मुझ दुःखी से बात भी नहीं कर सकते।
Verse 14
येनाद्य बहवो युद्धे राक्षसा निहताः क्षितौ । तस्याम् एव क्षितौ वीरः स शेते निहतः परैः ॥
yenādya bahavo yuddhe rākṣasā nihatāḥ kṣitau | tasyām eva kṣitau vīraḥ sa śete nihataḥ paraiḥ
He by whom this day many rākṣasas were struck down in battle upon this very earth — that hero lies slain by the foe upon that same earth.
'जिसने आज युद्ध में अनेक राक्षसों को इसी धरती पर मार गिराया, वही वीर शत्रुओं के हाथों मारा जाकर उसी धरती पर पड़ा है।
Verse 15
शयानः शरतल्पे ऽस्मिन् स्वशोणितपरिप्लुतः । शरजालैश् चितो भाति भास्करो ऽस्तम् इव व्रजन् ॥
śayānaḥ śaratalpe 'smin svaśoṇitapariplutaḥ | śarajālaiś cito bhāti bhāskaro 'stam iva vrajan
Lying upon this bed of arrows, drenched in his own blood, studded with nets of shafts, he shines like the sun going down to his setting.
'अपने ही रक्त में डूबा, बाणों के जाल से जड़ा हुआ, इस बाण-शय्या पर पड़ा वह अस्ताचल को जाते हुए सूर्य के समान शोभित हो रहा है।
Verse 16
बाणाभिहतमर्मत्वान् न शक्नोत्य् अभिवीक्षितुम् । रुजा चाब्रुवतो ह्य् अस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ॥
bāṇābhihatamarmatvān na śaknoty abhivīkṣitum | rujā cābruvato hy asya dṛṣṭirāgeṇa sūcyate
His vital points struck by arrows, he cannot even look up; yet, though he speaks not for his pain, [that he lives] is shown by the colour of his glance.
'बाणों से मर्मस्थल आहत होने के कारण वह ऊपर दृष्टि तक नहीं उठा सकता; फिर भी पीड़ा से न बोलते हुए भी उसके (जीवित होने का) संकेत उसकी दृष्टि के रंग से मिलता है।
Verse 17
यथैव मां वनं यान्तम् अनुयातो महाद्युतिः । अहम् अप्य् अनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥
yathaiva māṃ vanaṃ yāntam anuyāto mahādyutiḥ | aham apy anuyāsyāmi tathaivainaṃ yamakṣayam
Just as the greatly radiant one followed me when I went to the forest, so too shall I follow him to the abode of Yama.
'जैसे वन जाते हुए मेरे पीछे वह महातेजस्वी आया था, वैसे ही मैं भी उसके पीछे यमलोक को जाऊँगा।
Verse 18
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यम् अनुव्रतः । इमाम् अद्य गतो ऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ॥
iṣṭabandhujano nityaṃ māṃ ca nityam anuvrataḥ | imām adya gato 'vasthāṃ mamānāryasya durnayaiḥ
He who ever loved his kinfolk and was ever devoted to me — he has this day come to this plight through my misdeeds, I who am ignoble.
'जो सदा अपने प्रिय बन्धुजनों से स्नेह रखता और सदा मेरे प्रति अनुरक्त रहता था, वह आज मुझ अनार्य के दुष्कर्मों के कारण इस अवस्था को प्राप्त हुआ है।
Verse 19
सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेना न संस्मरे । परुषं विप्रियं वापि श्रावितं न कदा चन ॥
suruṣṭenāpi vīreṇa lakṣmaṇenā na saṃsmare | paruṣaṃ vipriyaṃ vāpi śrāvitaṃ na kadā cana
I do not recall that Lakṣmaṇa, hero though sorely enraged, ever once uttered to me a harsh or unpleasant word.
'मुझे स्मरण नहीं कि वीर लक्ष्मण ने अत्यन्त क्रुद्ध होने पर भी कभी एक बार भी मुझसे कोई कठोर या अप्रिय वचन कहा हो।
Verse 20
विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः । इष्वस्त्रेष्व् अधिकस् तस्मात् कार्तवीर्याच् च लक्ष्मणः ॥
visasarjaikavegena pañcabāṇaśatāni yaḥ | iṣvastreṣv adhikas tasmāt kārtavīryāc ca lakṣmaṇaḥ
He who could loose five hundred arrows at a single effort — in weapons and missiles Lakṣmaṇa surpassed even Kārtavīrya.
'जो एक ही वेग में पाँच सौ बाण छोड़ देता था, अस्त्र-शस्त्रों में वह लक्ष्मण कार्तवीर्य से भी बढ़कर था।
Verse 21
अस्त्रैर् अस्त्राणि यो हन्याच् छक्रस्यापि महात्मनः । सो ऽयम् उर्व्यांहतः शेते महार्हशयनोचितः ॥
astrair astrāṇi yo hanyāc chakrasyāpi mahātmanaḥ | so 'yam urvyāṃhataḥ śete mahārhaśayanocitaḥ
He who could strike down with his missiles the missiles even of great-souled Śakra (Indra) — he now lies struck down upon the earth, [who was] worthy of a precious couch.
'जो महात्मा इन्द्र के भी अस्त्रों को अपने अस्त्रों से नष्ट कर सकता था, वही बहुमूल्य शय्या के योग्य (लक्ष्मण) आज मारा जाकर धरती पर पड़ा है।
Verse 22
तच् च मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः । यन् मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ॥
tac ca mithyā pralaptaṃ māṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ | yan mayā na kṛto rājā rākṣasānāṃ vibhīṣaṇaḥ
And this will surely consume me for having spoken in vain — that I did not make Vibhīṣaṇa king of the rākṣasas.
'और व्यर्थ ही प्रतिज्ञा करके कहा हुआ यह वचन मुझे निःसंदेह जला डालेगा कि मैंने विभीषण को राक्षसों का राजा नहीं बनाया।
Verse 23
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुम् इतो ऽर्हसि । मत्वा हीनं मया राजन् रावणो ऽभिद्रवेद् बली ॥
asmin muhūrte sugrīva pratiyātum ito 'rhasi | matvā hīnaṃ mayā rājan rāvaṇo 'bhidraved balī
At this moment, Sugrīva, you should turn back from here; for, reckoning me bereft [of Lakṣmaṇa], the mighty Rāvaṇa will attack, O king.
'हे राजन् सुग्रीव! इसी क्षण तुम्हें यहाँ से लौट जाना चाहिए; क्योंकि मुझे (लक्ष्मण से) हीन समझकर बलवान् रावण आक्रमण कर देगा।
Verse 24
अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यः ससुहृज्जनः । सागरं तर सुग्रीव पुनस् तेनैव सेतुना ॥
aṅgadaṃ tu puraskṛtya sasainyaḥ sasuhṛjjanaḥ | sāgaraṃ tara sugrīva punas tenaiva setunā
Placing Aṅgada at your head, with your army and with your friends, cross the ocean back again, Sugrīva, by that same causeway.
'हे सुग्रीव! अंगद को आगे करके, सेना और सुहृदजनों सहित, उसी सेतु से फिर समुद्र पार कर जाओ।
Verse 25
कृतं हनुमता कार्यं यद् अन्यैर् दुष्करं रणे । ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च ॥
kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ yad anyair duṣkaraṃ raṇe | ṛkṣarājena tuṣyāmi golāṅgūlādhipena ca
The deed has been done by Hanumān that for others in battle was hard to do; I am content with the bear-king and with the lord of the golden-tailed [monkeys].
'हनुमान् ने वह कार्य कर दिखाया जो युद्ध में दूसरों के लिए दुष्कर था; ऋक्षराज (जाम्बवान्) से और गोलांगूलों के अधिपति से मैं सन्तुष्ट हूँ।
Verse 26
अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च । युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं संपातिना कृतम् ॥
aṅgadena kṛtaṃ karma maindena dvividena ca | yuddhaṃ kesariṇā saṃkhye ghoraṃ saṃpātinā kṛtam
The deed done by Aṅgada, and by Mainda and Dvivida; the dreadful fight waged by Kesarin in the fray, and that done by Sampāti;
'अंगद ने जो कर्म किया, मैन्द और द्विविद ने जो किया, संग्राम में केसरी ने जो घोर युद्ध किया, और सम्पाति ने जो किया,
Verse 27
गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च । अन्यैश् च हरिभिर् युद्धं मदार्थे त्यक्तजीवितैः ॥
gavayena gavākṣeṇa śarabheṇa gajena ca | anyaiś ca haribhir yuddhaṃ madārthe tyaktajīvitaiḥ
the fight waged by Gavaya, Gavākṣa, Śarabha and Gaja, and by the other monkeys who gave up their lives for my sake —
'गवय, गवाक्ष, शरभ और गज ने जो युद्ध किया, तथा अन्य वानरों ने जो मेरे लिए प्राण त्यागकर युद्ध किया —
Verse 28
न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः । यत् तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परंतप । कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवताधर्मभीरुणा ॥
na cātikramituṃ śakyaṃ daivaṃ sugrīva mānuṣaiḥ | yat tu śakyaṃ vayasyena suhṛdā vā paraṃtapa | kṛtaṃ sugrīva tat sarvaṃ bhavatādharmabhīruṇā
and fate cannot be overcome, Sugrīva, by mortals; but all that could be done by a comrade or a friend, that, Sugrīva, you — who fear [to break] righteousness — have done entire, O scorcher of foes.
'हे सुग्रीव! दैव को मनुष्यों द्वारा टाला नहीं जा सकता; किन्तु जो कुछ एक मित्र या सुहृद् से किया जा सकता था, हे शत्रुसन्तापक! वह सब कुछ धर्मभीरु आपने पूरा कर दिखाया।
Verse 29
मित्रकार्यं कृतम् इदं भवद्भिर् वानरर्षभाः । अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुम् अर्हथ ॥
mitrakāryaṃ kṛtam idaṃ bhavadbhir vānararṣabhāḥ | anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ gantum arhatha
The duty of a friend has been fulfilled by you, O bulls among monkeys; you are all given leave by me — you may go where you will."
'हे वानरश्रेष्ठो! आप लोगों ने मित्र का यह कर्तव्य निभा दिया; मैं तुम सबको आज्ञा देता हूँ — अब तुम जहाँ चाहो जा सकते हो।'
Verse 30
शुश्रुवुस् तस्य ते सर्वे वानराः परिदेवितम् । वर्तयां चक्रुर् अश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ॥
śuśruvus tasya te sarve vānarāḥ paridevitam | vartayāṃ cakrur aśrūṇi netraiḥ kṛṣṇetarekṣaṇāḥ
All those monkeys heard his lament, and let fall tears from their dark-cornered eyes.
उसका वह विलाप सुनकर वे सब वानर काले कोरों वाले नेत्रों से आँसू बहाने लगे।
Verse 31
ततः सर्वाण्य् अनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः । आजगाम गदापाणिस् त्वरितो यत्र राघवः ॥
tataḥ sarvāṇy anīkāni sthāpayitvā vibhīṣaṇaḥ | ājagāma gadāpāṇis tvarito yatra rāghavaḥ
Then Vibhīṣaṇa, having set all the ranks in order, came in haste, mace in hand, to where Rāghava was.
तब सब सेनाओं को व्यवस्थित करके विभीषण हाथ में गदा लिए हुए शीघ्रता से वहाँ आया जहाँ राघव थे।
Verse 32
तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् । वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास् तु रावणिम् ॥
taṃ dṛṣṭvā tvaritaṃ yāntaṃ nīlāñjanacayopamam | vānarā dudruvuḥ sarve manyamānās tu rāvaṇim
Seeing him coming swiftly, resembling a heap of dark collyrium, the monkeys all fled, taking him for Rāvaṇa's son.
नील अंजन के ढेर-से उसे शीघ्रता से आते देखकर, उसे रावणपुत्र समझकर सब वानर भाग खड़े हुए।