Sarga 4
Yuddha Kanda
88 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावद् अनुपूर्वशः । ततो ऽब्रवीन् महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥
śrutvā hanūmato vākyaṃ yathāvad anupūrvaśaḥ | tato 'bravīn mahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ
Having heard Hanumān's words, aptly and in due order, Rāma of great splendor, whose valor is truth, then spoke.
हनुमान के यथावत् और क्रमपूर्वक कहे गए वचनों को सुनकर महातेजस्वी, सत्यपराक्रमी राम ने तब कहा।
Verse 2
यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः । क्षिप्रम् एनां वधिष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥
yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ | kṣipram enāṃ vadhiṣyāmi satyam etad bravīmi te
"This city of Laṅkā of the dread rākṣasa, which you describe to me — I shall swiftly destroy it. This I tell you truly.
भयंकर राक्षस की जिस लंका नगरी का तुम मुझसे वर्णन करते हो, उसे मैं शीघ्र ही नष्ट कर दूँगा — यह मैं तुमसे सत्य कहता हूँ।
Verse 3
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणम् अभिरोचये । युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकरः ॥
asmin muhūrte sugrīva prayāṇam abhirocaye | yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākaraḥ
At this very hour, Sugrīva, I resolve upon the march. The hour is favorable, victory is at hand, and the sun stands at midday.
हे सुग्रीव, इसी मुहूर्त में मैं प्रस्थान का निश्चय करता हूँ। मुहूर्त अनुकूल है, विजय निकट है, और सूर्य मध्याह्न में है।
Verse 4
उत्तरा फल्गुनी ह्य् अद्य श्वस् तु हस्तेन योक्ष्यते । अभिप्रयाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥
uttarā phalgunī hy adya śvas tu hastena yokṣyate | abhiprayāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ
For today is the lunar mansion Uttarā Phalgunī; tomorrow the moon will be joined with Hasta. Let us set forth, Sugrīva, surrounded by all our troops.
आज उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्र है; कल चंद्रमा हस्त नक्षत्र से युक्त होगा। हे सुग्रीव, हम समस्त सेनाओं से घिरे हुए प्रस्थान करें।
Verse 5
निमित्तानि च धन्यानि यानि प्रादुर्भवन्ति मे । निहत्य रावणं सीताम् आनयिष्यामि जानकीम् ॥
nimittāni ca dhanyāni yāni prādurbhavanti me | nihatya rāvaṇaṃ sītām ānayiṣyāmi jānakīm
These auspicious omens that arise before me foretell that, having slain Rāvaṇa, I shall bring back Sītā, the daughter of Janaka.
मेरे समक्ष जो ये शुभ शकुन प्रकट हो रहे हैं, वे सूचित करते हैं कि रावण का वध करके मैं जनकनंदिनी सीता को वापस ले आऊँगा।
Verse 6
उपरिष्टाद् धि नयनं स्फुरमाणम् इदं मम । विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥
upariṣṭād dhi nayanaṃ sphuramāṇam idaṃ mama | vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham
For this throbbing of my eye above tells me, as it were, of a cherished desire — that victory is attained."
क्योंकि मेरी इस दाहिनी ऊपरी आँख का फड़कना मानो किसी मनोरथ की सिद्धि का — अर्थात् प्राप्त होती विजय का — संकेत दे रहा है।
Verse 7
अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गम् अवेक्षितुम् । वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥
agre yātu balasyāsya nīlo mārgam avekṣitum | vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām
"Let Nīla go at the head of this army to scout the way, surrounded by a hundred thousand swift vānaras.
इस सेना के आगे-आगे नील मार्ग का निरीक्षण करने चले, जो एक लाख वेगशाली वानरों से घिरा हो।
Verse 8
फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा । पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā | pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya
Lead the army swiftly, O general Nīla, by a path rich in fruits and roots, with cool forests and water, abounding in honey.
हे सेनापति नील, सेना को शीघ्र ही ऐसे मार्ग से ले चलो जो फलों और मूलों से भरा हो, शीतल वनों और जल से युक्त हो, तथा मधु से संपन्न हो।
Verse 9
दूषयेयुर् दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम् । राक्षसाः परिरक्षेथास् तेभ्यस् त्वं नित्यम् उद्यतः ॥
dūṣayeyur durātmānaḥ pathi mūlaphalodakam | rākṣasāḥ parirakṣethās tebhyas tvaṃ nityam udyataḥ
The evil rākṣasas may defile the roots, fruits, and water along the way; guard against them, remaining ever vigilant against them.
दुरात्मा राक्षस मार्ग में मूल, फल और जल को दूषित कर सकते हैं; तुम सदा सतर्क रहकर उनसे रक्षा करना।
Verse 10
निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः । अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहतं बलम् ॥
nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ | abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihataṃ balam
Let the forest-dwellers leap down into the hollows, the forest-fastnesses, and the woods, and spy out whatever enemy force has been posted there.
वनवासी वानर गहरे गड्ढों, वन-दुर्गों और वनों में कूदकर देख लें कि कहीं शत्रु की कोई सेना तैनात तो नहीं है।
Verse 11
सागरौघनिभं भीमम् अग्रानीकं महाबलाः । कपिसिंहा प्रकर्षन्तु शतशो ऽथ सहस्रशः ॥
sāgaraughanibhaṃ bhīmam agrānīkaṃ mahābalāḥ | kapisiṃhā prakarṣantu śataśo 'tha sahasraśaḥ
Let the lion-like vānaras of great might, by hundreds and by thousands, lead on this dread vanguard, which resembles the surging ocean.
समुद्र की उमड़ती लहरों के समान, भयंकर उस विशाल अग्रसेना को महाबली सिंह-सदृश वानर सैकड़ों और हजारों की संख्या में आगे बढ़ाएँ।
Verse 12
गजश् च गिरिसंकाशो गवयश् च महाबलः । गवाक्षश् चाग्रतो यान्तु गवां दृप्ता इवर्षभाः ॥
gajaś ca girisaṃkāśo gavayaś ca mahābalaḥ | gavākṣaś cāgrato yāntu gavāṃ dṛptā ivarṣabhāḥ
Let Gaja, huge as a mountain, and the mighty Gavaya, and Gavākṣa go in front, like proud bulls among cattle.
पर्वत के समान विशाल गज, महाबली गवय और गवाक्ष आगे-आगे चलें, जैसे गौओं के बीच मतवाले बैल।
Verse 13
यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां पतिः । पालयन् दक्षिणं पार्श्वम् ऋषभो वानरर्षभः ॥
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ patiḥ | pālayan dakṣiṇaṃ pārśvam ṛṣabho vānararṣabhaḥ
Let the vānara Ṛṣabha, bull among vānaras, lord of the leaping ones, march guarding the right flank of the vānara host.
कूदने वालों के स्वामी, वानरश्रेष्ठ वानर ऋषभ वानर-सेना के दक्षिण पार्श्व की रक्षा करते हुए चलें।
Verse 14
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस् तरस्वी गन्धमादनः । यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वम् अधिष्ठितः ॥
gandhahastīva durdharṣas tarasvī gandhamādanaḥ | yātu vānaravāhinyāḥ savyaṃ pārśvam adhiṣṭhitaḥ
Let the swift Gandhamādana, unassailable as a rutting elephant, march stationed at the left flank of the vānara host.
मदमत्त गजराज के समान दुर्धर्ष, वेगशाली गंधमादन वानर-सेना के बाएँ पार्श्व पर स्थित होकर चलें।
Verse 15
यास्यामि बलमध्ये ऽहं बलौघम् अभिहर्षयन् । अधिरुह्य हनूमन्तम् ऐरावतम् इवेश्वरः ॥
yāsyāmi balamadhye 'haṃ balaugham abhiharṣayan | adhiruhya hanūmantam airāvatam iveśvaraḥ
I shall go in the middle of the army, cheering on the host of troops, mounted upon Hanumān as the lord of the gods upon Airāvata.
मैं सेना के मध्य में रहकर सैन्य-समूह का उत्साह बढ़ाता हुआ चलूँगा, हनुमान पर सवार होकर — जैसे देवराज इंद्र ऐरावत पर।
Verse 16
अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश् चान्तकोपमः । सार्वभौमेण भूतेशो द्रविणाधिपतिर् यथा ॥
aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaś cāntakopamaḥ | sārvabhaumeṇa bhūteśo draviṇādhipatir yathā
Let Lakṣmaṇa, the equal of Death, ride upon Aṅgada, as the lord of beings, the lord of wealth (Kubera), rides upon Sārvabhauma.
यमराज के समान लक्ष्मण अंगद पर सवार होकर चलें, जैसे भूतों के स्वामी धनाधिपति कुबेर सार्वभौम हाथी पर चलते हैं।
Verse 17
जाम्बवांश् च सुषेणश् च वेगदर्शी च वानरः । ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥
jāmbavāṃś ca suṣeṇaś ca vegadarśī ca vānaraḥ | ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ
Let these three — Jāmbavān, Suṣeṇa, and the vānara Vegadarśin, the king of bears, of great strength — guard your center."
जाम्बवान, सुषेण और वेगदर्शी नामक वानर — महान बलशाली ये तीनों ऋक्षराज तुम्हारे मध्य भाग की रक्षा करें।
Verse 18
राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः । व्यादिदेश महावीर्यान् वानरान् वानरर्षभः ॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ | vyādideśa mahāvīryān vānarān vānararṣabhaḥ
Having heard the words of Rāghava, Sugrīva, lord of the host, that bull among vānaras, gave his commands to the vānaras of great valor.
राघव के वचन सुनकर, सेनापति वानरश्रेष्ठ सुग्रीव ने महापराक्रमी वानरों को आज्ञा दी।
Verse 19
ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः । गुहाभ्यः शिखरेभ्यश् च आशु पुप्लुविरे तदा ॥
te vānaragaṇāḥ sarve samutpatya yuyutsavaḥ | guhābhyaḥ śikharebhyaś ca āśu pupluvire tadā
Then all those troops of vānaras, eager for battle, sprang up and swiftly leapt forth from their caves and from the mountain-peaks.
तब वे सभी वानर-समूह, युद्ध के इच्छुक, उछलकर गुफाओं और शिखरों से शीघ्र ही कूद पड़े।
Verse 20
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः । जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥
tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ | jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam
Then, honored by the vānara-king and by Lakṣmaṇa, Rāma the righteous-souled set out with his army toward the southern quarter.
तब वानरराज और लक्ष्मण से सम्मानित होकर, धर्मात्मा राम सेना सहित दक्षिण दिशा की ओर चल पड़े।
Verse 21
शतैः शतसहस्रैश् च कोटीभिर् अयुतैर् अपि । वारणाभिश् च हरिभिर् ययौ परिवृतस् तदा ॥
śataiḥ śatasahasraiś ca koṭībhir ayutair api | vāraṇābhiś ca haribhir yayau parivṛtas tadā
Surrounded by hundreds, by hundred-thousands, by crores and by myriads of elephant-like vānaras, he then marched forth.
सैकड़ों, लाखों, करोड़ों और अयुतों की संख्या में हाथी के समान विशाल वानरों से घिरे हुए वे तब आगे बढ़े।
Verse 22
तं यान्तम् अनुयाति स्म महती हरिवाहिनी ॥
taṃ yāntam anuyāti sma mahatī harivāhinī
As he went, the great vānara host followed after him.
उनके चलते समय विशाल वानर-सेना उनके पीछे-पीछे चलती रही।
Verse 23
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः । आप्लवन्तः प्लवन्तश् च गर्जन्तश् च प्लवंगमाः । क्ष्वेलन्तो निनदन्तश् च जग्मुर् वै दक्षिणां दिशम् ॥
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇābhipālitāḥ | āplavantaḥ plavantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ | kṣvelanto ninadantaś ca jagmur vai dakṣiṇāṃ diśam
All joyful and exceedingly glad, guarded by Sugrīva, leaping and bounding, roaring, shrieking and bellowing, the vānaras went toward the southern quarter.
सुग्रीव द्वारा रक्षित वे सभी वानर हर्षित और अत्यंत प्रमुदित हो, उछलते-कूदते, गरजते, चीखते और गर्जना करते दक्षिण दिशा की ओर चले।
Verse 24
भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च । उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥
bhakṣayantaḥ sugandhīni madhūni ca phalāni ca | udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ
Feeding on fragrant honey and on fruits, they carried along great trees laden with clusters of blossoms.
सुगंधित मधु और फलों को खाते हुए, वे मंजरियों के गुच्छों से लदे विशाल वृक्षों को उठाए चले जा रहे थे।
Verse 25
अन्योन्यं सहसा दृष्टा निर्वहन्ति क्षिपन्ति च । पतन्तश् चोत्पतन्त्य् अन्ये पातयन्त्य् अपरे परान् ॥
anyonyaṃ sahasā dṛṣṭā nirvahanti kṣipanti ca | patantaś cotpatanty anye pātayanty apare parān
Suddenly spying one another, some carried others off and flung them down; some, falling, sprang up again, and others cast their fellows down.
सहसा एक-दूसरे को देखकर कुछ दूसरों को उठा ले जाते और फेंक देते; कुछ गिरते हुए फिर उछल पड़ते, और कुछ औरों को नीचे गिरा देते।
Verse 26
रावणो नो निहन्तव्यः सर्वे च रजनीचराः । इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ॥
rāvaṇo no nihantavyaḥ sarve ca rajanīcarāḥ | iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ
"Rāvaṇa is to be slain by us, and all the night-rangers!" — thus the vānaras roared in the presence of Rāghava.
"रावण और सभी राक्षसों का हमें वध करना है!" — ऐसा वानर राघव के समीप गर्जना करते थे।
Verse 27
पुरस्ताद् ऋषभो वीरो नीलः कुमुद एव च । पथानं शोधयन्ति स्म वानरैर् बहुभिः सह ॥
purastād ṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca | pathānaṃ śodhayanti sma vānarair bahubhiḥ saha
In the van, the heroes Ṛṣabha, Nīla, and Kumuda cleared the road together with many vānaras.
आगे-आगे वीर ऋषभ, नील और कुमुद अनेक वानरों के साथ मार्ग को साफ करते चलते थे।
Verse 28
मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च । बहुभिर् बलिभिर् भीमैर् वृताः शत्रुनिबर्हणः ॥
madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca | bahubhir balibhir bhīmair vṛtāḥ śatrunibarhaṇaḥ
In the middle marched King Sugrīva, and Rāma, and Lakṣmaṇa, those crushers of foes, surrounded by many dreadful and powerful ones.
मध्य में शत्रुओं का संहार करने वाले राजा सुग्रीव, राम और लक्ष्मण अनेक बलशाली और भयंकर वानरों से घिरे हुए चल रहे थे।
Verse 29
हरिः शतबलिर् वीरः कोटीभिर् दशभिर् वृतः । सर्वाम् एको ह्य् अवष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥
hariḥ śatabalir vīraḥ koṭībhir daśabhir vṛtaḥ | sarvām eko hy avaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm
The heroic vānara Śatabali, surrounded by ten crores, alone upheld and guarded the whole vānara host.
वीर वानर शतबलि, दस करोड़ वानरों से घिरा हुआ, अकेला ही संपूर्ण वानर-सेना को सँभालकर उसकी रक्षा कर रहा था।
Verse 30
कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः । अर्कश् चातिबलः पार्श्वम् एकं तस्याभिरक्षति ॥
koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ | arkaś cātibalaḥ pārśvam ekaṃ tasyābhirakṣati
Kesarin, Panasa, Gaja, and the exceedingly mighty Arka, each with a retinue of a hundred crores, guarded one flank.
सौ-सौ करोड़ के परिवार वाले केसरी, पनस, गज और अत्यंत बलशाली अर्क — ये एक पार्श्व की रक्षा कर रहे थे।
Verse 31
सुषेणो जाम्बवांश् चैव ऋक्षैर् बहुभिर् आवृतः । सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः ॥
suṣeṇo jāmbavāṃś caiva ṛkṣair bahubhir āvṛtaḥ | sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ saṃrarakṣatuḥ
Suṣeṇa and Jāmbavān, surrounded by many bears, keeping Sugrīva in front, guarded the rear.
सुषेण और जाम्बवान अनेक ऋक्षों से घिरे हुए, सुग्रीव को आगे करके, पिछले भाग की रक्षा कर रहे थे।
Verse 32
तेषां सेनापतिर् वीरो नीलो वानरपुंगवः । संपतन् पततां श्रेष्ठस् तद् बलं पर्यपालयत् ॥
teṣāṃ senāpatir vīro nīlo vānarapuṃgavaḥ | saṃpatan patatāṃ śreṣṭhas tad balaṃ paryapālayat
Their general, the heroic Nīla, bull among vānaras, best of the leaping ones, ranging about, kept watch over that army.
उनका सेनापति, वीर वानरश्रेष्ठ, कूदने वालों में श्रेष्ठ नील, इधर-उधर दौड़ता हुआ उस सेना की देखभाल कर रहा था।
Verse 33
दरीमिखः प्रजङ्घश् च जम्भो ऽथ रभसः कपिः । सर्वतश् च ययुर् वीरास् त्वरयन्तः प्लवंगमान् ॥
darīmikhaḥ prajaṅghaś ca jambho 'tha rabhasaḥ kapiḥ | sarvataś ca yayur vīrās tvarayantaḥ plavaṃgamān
Darīmukha, Prajaṅgha, Jambha, and the vānara Rabhasa, heroes all, went about on every side, urging on the vānaras.
दरीमुख, प्रजंघ, जम्भ और वानर रभस — ये सभी वीर चारों ओर घूमते हुए वानरों को आगे बढ़ने के लिए उत्साहित कर रहे थे।
Verse 34
एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः । अपश्यंस् ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमलतायुतम् ॥
evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ | apaśyaṃs te giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumalatāyutam
Thus those tigers among vānaras, proud in their strength, as they marched, beheld Sahya, the best of mountains, clothed with trees and creepers.
इस प्रकार बल के घमंड से भरे वे वानरश्रेष्ठ चलते हुए वृक्षों और लताओं से युक्त पर्वतश्रेष्ठ सह्य को देखने लगे।
Verse 35
सागरौघनिभं भीमं तद् वानरबलं महत् । निःससर्प महाघोषं भीमवेग इवार्णवः ॥
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tad vānarabalaṃ mahat | niḥsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmavega ivārṇavaḥ
That great vānara army, dreadful and resembling the surging ocean, crept onward with a mighty roar, like a sea of terrible force.
समुद्र की उमड़ती लहरों के समान वह विशाल भयंकर वानर-सेना महान कोलाहल करती हुई आगे बढ़ी, जैसे भयंकर वेग वाला समुद्र।
Verse 36
तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास् ते कपिकुञ्जराः । तूर्णम् आपुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥
tasya dāśaratheḥ pārśve śūrās te kapikuñjarāḥ | tūrṇam āpupluvuḥ sarve sadaśvā iva coditāḥ
At the side of that son of Daśaratha, all those heroic elephant-like vānaras sprang swiftly forward, like noble steeds urged on.
उस दशरथनंदन के पास वे सभी वीर गजराज-सदृश वानर तेजी से उछल पड़े, जैसे प्रेरित किए गए उत्तम घोड़े।
Verse 37
कपिभ्याम् उह्यमानौ तौ शुशुभते नरर्षभौ । महद्भ्याम् इव संस्पृष्टौ ग्राहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥
kapibhyām uhyamānau tau śuśubhate nararṣabhau | mahadbhyām iva saṃspṛṣṭau grāhābhyāṃ candrabhāskarau
Borne by the two vānaras, those two bulls among men shone like the moon and the sun touched by two great planets (of eclipse).
दोनों वानरों द्वारा वहन किए जाते हुए वे दोनों नरश्रेष्ठ ऐसे शोभायमान हो रहे थे मानो दो महान ग्रहों से स्पर्श किए हुए चंद्रमा और सूर्य।
Verse 38
तम् अङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा । उवाच प्रतिपूर्णार्थः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ॥
tam aṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaḥ śubhayā girā | uvāca pratipūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān
To Rāma, Lakṣmaṇa — seated upon Aṅgada, his purpose fulfilled, thoughtful and quick-witted — spoke in fair speech.
अंगद पर बैठे, कृतार्थ, स्मृतिवान और प्रतिभाशाली लक्ष्मण ने उन राम से शुभ वाणी में कहा।
Verse 39
हृताम् अवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् । समृद्धार्थः समृद्धार्थाम् अयोध्यां प्रतियास्यसि ॥
hṛtām avāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam | samṛddhārthaḥ samṛddhārthām ayodhyāṃ pratiyāsyasi
"Having recovered the carried-off Vaidehī and swiftly slain Rāvaṇa, your purpose accomplished, you shall return to prosperous Ayodhyā.
"हरण की गई वैदेही को पाकर और शीघ्र ही रावण का वध करके, अपना प्रयोजन सिद्ध कर आप समृद्ध अयोध्या को लौटेंगे।
Verse 40
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव । शुभान्ति तव पश्यामि सर्वाण्य् एवार्थसिद्धये ॥
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava | śubhānti tava paśyāmi sarvāṇy evārthasiddhaye
For great and auspicious omens in sky and on earth I behold, O Rāghava, all tending toward the accomplishment of your aim.
हे राघव, आकाश और भूमि में मैं जो महान और शुभ शकुन देख रहा हूँ, वे सभी आपके प्रयोजन की सिद्धि की ओर संकेत करते हैं।
Verse 41
अनु वाति शुभो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः । पूर्णवल्गुस्वराश् चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ॥
anu vāti śubho vāyuḥ senāṃ mṛduhitaḥ sukhaḥ | pūrṇavalgusvarāś ceme pravadanti mṛgadvijāḥ
A fair, gentle, pleasant breeze blows following the army; and these beasts and birds call with full, sweet voices.
सेना के पीछे-पीछे शुभ, कोमल, हितकारी और सुखद वायु बह रही है; और ये पशु-पक्षी भरे-पूरे मधुर स्वरों में बोल रहे हैं।
Verse 42
प्रसन्नाश् च दिशः सर्वा विमलश् च दिवाकरः । उशना च प्रसन्नार्चिर् अनु त्वां भार्गवो गतः ॥
prasannāś ca diśaḥ sarvā vimalaś ca divākaraḥ | uśanā ca prasannārcir anu tvāṃ bhārgavo gataḥ
All the quarters are serene, and the sun is unclouded; and Uśanas (Venus), of serene rays, the descendant of Bhṛgu, follows behind you.
सभी दिशाएँ प्रसन्न हैं और सूर्य निर्मल है; और निर्मल किरणों वाले भृगुवंशी शुक्र आपकी ओर अनुकूल होकर स्थित हैं।
Verse 43
ब्रह्मराशिर् विशुद्धश् च शुद्धाश् च परमर्षयः । अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥
brahmarāśir viśuddhaś ca śuddhāś ca paramarṣayaḥ | arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam
The host of the Brahman stars is pure, and the great seers shine pure and radiant; all, fixed in their courses, keep you upon your right.
ब्रह्मराशि नक्षत्र विशुद्ध है, और परम ऋषि-तारे पवित्र और प्रकाशमान होकर चमक रहे हैं; सभी स्थिर रहकर आपकी प्रदक्षिणा कर रहे हैं।
Verse 44
त्रिशङ्कुर् विमलो भाति राजर्षिः सपुरोहितः । पितामहवरो ऽस्माकम् इष्क्वाकूणां महात्मनाम् ॥
triśaṅkur vimalo bhāti rājarṣiḥ sapurohitaḥ | pitāmahavaro 'smākam iṣkvākūṇāṃ mahātmanām
The royal seer Triśaṅku shines spotless, together with his priest — he, the noble forefather of us, the great-souled Ikṣvākus.
राजर्षि त्रिशंकु अपने पुरोहित सहित निर्मल रूप से चमक रहे हैं — वे जो हम महात्मा इक्ष्वाकुवंशियों के श्रेष्ठ पूर्वपुरुष हैं।
Verse 45
विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे । नक्षत्रं परम् अस्माकम् इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥
vimale ca prakāśete viśākhe nirupadrave | nakṣatraṃ param asmākam ikṣvākūṇāṃ mahātmanām
Spotless and unbeset, the twin Viśākhā stars shine forth — the supreme asterism of us, the great-souled Ikṣvākus.
निर्मल और निरुपद्रव दोनों विशाखा तारे प्रकाशित हो रहे हैं — जो हम महात्मा इक्ष्वाकुवंशियों का परम नक्षत्र है।
Verse 46
नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रम् अभिपीड्यते । मूलं मूलवता स्पृष्टं धूप्यते धूमकेतुना ॥
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatram abhipīḍyate | mūlaṃ mūlavatā spṛṣṭaṃ dhūpyate dhūmaketunā
But the asterism of the rākṣasas, the one belonging to Nirṛti, is sore afflicted; Mūla, touched by the planet (Mars) upon it, is as if smoked by a comet.
किंतु राक्षसों का नक्षत्र, जो निर्ऋति का है, अत्यंत पीड़ित है; मूल नक्षत्र, उस पर स्थित ग्रह (मंगल) से स्पर्श होकर, धूमकेतु से धुँधलाया-सा हो रहा है।
Verse 47
सरं चैतद् विनाशाय राक्षसानाम् उपस्थितम् । काले कालगृहीतानां नकत्रं ग्रहपीडितम् ॥
saraṃ caitad vināśāya rākṣasānām upasthitam | kāle kālagṛhītānāṃ nakatraṃ grahapīḍitam
And this is at hand for the destruction of the rākṣasas, who are in the grip of their doom when their hour has come, their asterism beset by the planet.
और यह राक्षसों के विनाश के लिए उपस्थित है, जिनका काल आ पहुँचा है और जो काल के ग्रास में हैं, जिनका नक्षत्र ग्रह से पीड़ित है।
Verse 48
प्रसन्नाः सुरसाश् चापो वनानि फलवन्ति च । प्रवान्त्य् अभ्यधिकं गन्धा यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥
prasannāḥ surasāś cāpo vanāni phalavanti ca | pravānty abhyadhikaṃ gandhā yathartukusumā drumāḥ
The waters are clear and sweet, the forests fruitful; the trees, in blossom as befits the season, breathe forth their fragrance abundantly.
जल स्वच्छ और सुस्वादु हैं, वन फलों से भरे हैं; ऋतु के अनुरूप फूले हुए वृक्ष अधिक मात्रा में सुगंध बिखेर रहे हैं।
Verse 49
व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्ते ऽधिकं प्रभो । देवानाम् इव सैन्यानि संग्रामे तारकामये ॥
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante 'dhikaṃ prabho | devānām iva sainyāni saṃgrāme tārakāmaye
The vānara armies, drawn up in array, shine forth exceedingly, O lord, like the armies of the gods in the battle over Tārakā.
हे प्रभो, व्यूह में खड़ी वानर-सेनाएँ अत्यधिक शोभायमान हो रही हैं, जैसे तारकामय संग्राम में देवताओं की सेनाएँ।
Verse 50
एवम् आर्य समीक्ष्यैतान् प्रीतो भवितुम् अर्हसि । इति भ्रातरम् आश्वास्य हृष्टः सौमित्रिर् अब्रवीत् ॥
evam ārya samīkṣyaitān prīto bhavitum arhasi | iti bhrātaram āśvāsya hṛṣṭaḥ saumitrir abravīt
Thus, O noble one, beholding all this, you have good cause to be glad." So, cheering his brother, the delighted son of Sumitrā spoke.
"अतः हे आर्य, यह सब देखकर आपको प्रसन्न होना चाहिए।" — इस प्रकार अपने भाई को आश्वासन देकर हर्षित सौमित्रि ने कहा।
Verse 51
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः । ऋक्षवानरशार्दूलैर् नखदंष्ट्रायुधैर् वृता ॥
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ | ṛkṣavānaraśārdūlair nakhadaṃṣṭrāyudhair vṛtā
Then the great host, covering the whole earth, marched on — thronged with bears and with tigerlike vānaras armed with claws and fangs.
तब समस्त पृथ्वी को ढकती हुई वह विशाल सेना आगे बढ़ी — ऋक्षों और नख-दाँत रूपी आयुधों वाले व्याघ्र-सदृश वानरों से भरी हुई।
Verse 52
कराग्रैश् चरणाग्रैश् च वानरैर् उद्धतं रजः । भौमम् अन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ॥
karāgraiś caraṇāgraiś ca vānarair uddhataṃ rajaḥ | bhaumam antardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām
The dust raised up by the vānaras with the tips of their hands and feet veiled the world of earth, blotting out the light of the sun.
वानरों द्वारा हाथों और पैरों के अग्रभाग से उड़ाई गई धूल ने सूर्य के प्रकाश को रोककर इस भूलोक को ढक लिया।
Verse 53
सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी । हृष्टप्रमुदिता सेना सुग्रीवेणाभिरक्षिता ॥
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī | hṛṣṭapramuditā senā sugrīveṇābhirakṣitā
That great vānara host moved on by day and night — the army joyful and exceedingly glad, guarded by Sugrīva.
वह विशाल वानर-सेना दिन-रात चलती रही — हर्षित और अत्यंत प्रमुदित वह सेना सुग्रीव द्वारा रक्षित थी।
Verse 54
वनरास् त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दनः । मुमोक्षयिषवः सीतां मुहूर्तं क्वापि नासत ॥
vanarās tvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandanaḥ | mumokṣayiṣavaḥ sītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāsata
All the vānaras, rejoicing in battle, went swiftly, longing to set Sītā free; nowhere did they rest even for a moment.
युद्ध में आनंद मानने वाले सभी वानर सीता को मुक्त कराने की इच्छा से शीघ्रता से चल रहे थे; कहीं भी वे एक क्षण के लिए भी नहीं रुके।
Verse 55
ततः पादपसंबाधं नानामृगसमाकुलम् । सह्यपर्वतम् आसेदुर् मलयं च मही धरम् ॥
tataḥ pādapasaṃbādhaṃ nānāmṛgasamākulam | sahyaparvatam āsedur malayaṃ ca mahī dharam
Then they reached the Sahya mountain, dense with trees and teeming with many beasts, and Malaya, that upholder of the earth.
तब वे वृक्षों से सघन और नाना मृगों से भरे सह्य पर्वत पर, और पृथ्वीधर मलय पर्वत पर पहुँचे।
Verse 56
काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च । पश्यन्न् अपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च ॥
kānanāni vicitrāṇi nadīprasravaṇāni ca | paśyann api yayau rāmaḥ sahyasya malayasya ca
Beholding the varied forests, the rivers and the cascades of Sahya and Malaya, Rāma went on.
सह्य और मलय के विचित्र वनों, नदियों और झरनों को देखते हुए राम आगे बढ़े।
Verse 57
चम्पकांस् तिलकांश् चूतान् अशोकान् सिन्दुवारकान् । करवीरांश् च तिमिशान् भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः ॥
campakāṃs tilakāṃś cūtān aśokān sinduvārakān | karavīrāṃś ca timiśān bhañjanti sma plavaṃgamāḥ
The vānaras broke down campaka and tilaka trees, mangoes, aśokas, sinduvārakas, oleanders, and timiśas.
वानर चंपक, तिलक, आम, अशोक, सिंदुवारक, कनेर और तिमिश के वृक्षों को तोड़ते जा रहे थे।
Verse 58
फलान्य् अमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च । बुभुजुर् वानरास् तत्र पादपानां बलोत्कटाः ॥
phalāny amṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca | bubhujur vānarās tatra pādapānāṃ balotkaṭāḥ
There the vānaras, overbearing in their strength, feasted on the fruits of nectar-like fragrance, and on the roots and the blossoms of the trees.
बल से उन्मत्त वानरों ने वहाँ अमृत के समान सुगंध वाले फलों, और वृक्षों के मूलों तथा पुष्पों को खाया।
Verse 59
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः । ययुः पिबन्तो हृष्टास् ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ | yayuḥ pibanto hṛṣṭās te madhūni madhupiṅgalāḥ
Honey-brown of hue, the vānaras went on, joyfully drinking the honey from combs the measure of a droṇa that hung down from the trees.
मधु के समान पीले रंग वाले वे वानर, वृक्षों से लटकते द्रोण-परिमाण के छत्तों से मधु पीते हुए हर्षित होकर आगे बढ़े।
Verse 60
पादपान् अवभञ्जन्तो विकर्षन्तस् तथा लताः । विधमन्तो गिरिवरान् प्रययुः प्लवगर्षभाः ॥
pādapān avabhañjanto vikarṣantas tathā latāḥ | vidhamanto girivarān prayayuḥ plavagarṣabhāḥ
Breaking down trees and dragging along creepers, and shattering the great mountains, the bulls among vānaras marched onward.
वृक्षों को तोड़ते, लताओं को उखाड़ते और श्रेष्ठ पर्वतों को ध्वस्त करते हुए वानरश्रेष्ठ आगे बढ़े।
Verse 61
वृक्षेभ्यो ऽन्ये तु कपयो नर्दन्तो मधुदर्पिताः । अन्ये वृक्षान् प्रपद्यन्ते प्रपतन्त्य् अपि चापरे ॥
vṛkṣebhyo 'nye tu kapayo nardanto madhudarpitāḥ | anye vṛkṣān prapadyante prapatanty api cāpare
Some vānaras, flushed with honey, roared from the trees; others climbed the trees, and still others came tumbling down.
मधु के मद से उन्मत्त कुछ वानर वृक्षों पर से गरज रहे थे; कुछ वृक्षों पर चढ़ रहे थे, और कुछ नीचे गिर रहे थे।
Verse 62
बभूव वसुधा तैस् तु संपूर्णा हरिपुंगवैः । यथा कमलकेदारैः पक्वैर् इव वसुंधरा ॥
babhūva vasudhā tais tu saṃpūrṇā haripuṃgavaiḥ | yathā kamalakedāraiḥ pakvair iva vasuṃdharā
The earth was filled with those bulls among vānaras, as the earth is filled with ripe fields of lotuses.
वह धरती उन वानरश्रेष्ठों से ऐसे भर गई जैसे पकी हुई कमल-क्यारियों से भरी धरती।
Verse 63
महेन्द्रम् अथ संप्राप्य रामो राजीवलोचनः । अध्यारोहन् महाबाहुः शिखरं द्रुमभूषितम् ॥
mahendram atha saṃprāpya rāmo rājīvalocanaḥ | adhyārohan mahābāhuḥ śikharaṃ drumabhūṣitam
Then, reaching Mahendra, the lotus-eyed and mighty-armed Rāma climbed its tree-adorned summit.
तब महेंद्र पर्वत पर पहुँचकर कमल-नयन महाबाहु राम वृक्षों से सुशोभित उसके शिखर पर चढ़ गए।
Verse 64
ततः शिखरम् आरुह्य रामो दशरथात्मजः । कूर्ममीनसमाकीर्णम् अपश्यत् सलिलाशयम् ॥
tataḥ śikharam āruhya rāmo daśarathātmajaḥ | kūrmamīnasamākīrṇam apaśyat salilāśayam
Having climbed the peak, Rāma, son of Daśaratha, beheld the watery expanse strewn with turtles and fishes.
शिखर पर चढ़कर दशरथनंदन राम ने कछुओं और मछलियों से भरे उस जलाशय (समुद्र) को देखा।
Verse 65
ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् । आसेदुर् आनुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम् ॥
te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim | āsedur ānupūrvyeṇa samudraṃ bhīmaniḥsvanam
Having crossed over Sahya and the great mountain Malaya, they reached in due order the ocean of dreadful roar.
सह्य और महान पर्वत मलय को लाँघकर वे क्रमशः भयंकर गर्जना वाले समुद्र के पास पहुँचे।
Verse 66
अवरुह्य जगामाशु वेलावनम् अनुत्तमम् । रामो रमयतां श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ॥
avaruhya jagāmāśu velāvanam anuttamam | rāmo ramayatāṃ śreṣṭhaḥ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ
Descending, Rāma, best of those who give delight, together with Sugrīva and Lakṣmaṇa, swiftly went to the matchless grove by the shore.
आनंद देने वालों में श्रेष्ठ राम, सुग्रीव और लक्ष्मण सहित, नीचे उतरकर शीघ्र ही तट के अनुपम वन में पहुँच गए।
Verse 67
अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः । वेलाम् आसाद्य विपुलां रामो वचनम् अब्रवीत् ॥
atha dhautopalatalāṃ toyaughaiḥ sahasotthitaiḥ | velām āsādya vipulāṃ rāmo vacanam abravīt
Then, reaching the broad shore whose rocky surface was washed by the masses of water that rose up suddenly, Rāma spoke these words.
तब सहसा उठती जलराशियों से धुले हुए पत्थरों वाले विस्तीर्ण तट पर पहुँचकर राम ने ये वचन कहे।
Verse 68
एते वयम् अनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुणालयम् । इहेदानीं विचिन्ता सा या न पूर्वं समुत्थिता ॥
ete vayam anuprāptāḥ sugrīva varuṇālayam | ihedānīṃ vicintā sā yā na pūrvaṃ samutthitā
"Here we have arrived, Sugrīva, at the abode of Varuṇa. Now here arises that anxious thought which did not arise before.
"हे सुग्रीव, हम वरुण के इस निवास समुद्र तक आ पहुँचे हैं। अब यहाँ वही चिंता उठ खड़ी हुई है जो पहले नहीं उठी थी।
Verse 69
अतः परमतीरो ऽयं सागरः सरितां पति । न चायम् अनुपायेन शक्यस् तरितुम् अर्णवः ॥
ataḥ paramatīro 'yaṃ sāgaraḥ saritāṃ pati | na cāyam anupāyena śakyas taritum arṇavaḥ
Beyond this point this ocean, lord of rivers, stretches far; and this sea cannot be crossed without some device.
इससे आगे नदियों का स्वामी यह समुद्र दूर तक फैला है; और यह समुद्र बिना किसी उपाय के पार नहीं किया जा सकता।
Verse 70
तद् इहैव निवेशो ऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयताम् इह । यथेदं वानरबलं परं पारम् अवाप्नुयात् ॥
tad ihaiva niveśo 'stu mantraḥ prastūyatām iha | yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāram avāpnuyāt
Therefore let our encampment be here, and let counsel be taken here, as to how this vānara army may reach the farther shore."
अतः यहीं हमारा पड़ाव हो, और यहीं इस पर मंत्रणा की जाए कि यह वानर-सेना किस प्रकार उस पार पहुँचे।"
Verse 71
इतीव स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः । रामः सागरम् आसाद्य वासम् आज्ञापयत् तदा ॥
itīva sa mahābāhuḥ sītāharaṇakarśitaḥ | rāmaḥ sāgaram āsādya vāsam ājñāpayat tadā
Thus Rāma, the mighty-armed, worn by the carrying-off of Sītā, having reached the ocean, then ordered the encampment.
इस प्रकार सीता-हरण से व्यथित महाबाहु राम ने समुद्र के पास पहुँचकर तब पड़ाव डालने की आज्ञा दी।
Verse 72
संप्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्येह लङ्घने । स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश् चित् कुतो व्रजेत् । गच्छन्तु वानराः शूरा ज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥
saṃprāpto mantrakālo naḥ sāgarasyeha laṅghane | svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaś cit kuto vrajet | gacchantu vānarāḥ śūrā jñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ
"The time has come for our counsel concerning the crossing of the ocean. Let each withdraw to his own division, and let no one stray anywhere; let the heroic vānaras go (to their posts), for a hidden danger may yet be ours."
"यहाँ समुद्र को लाँघने के विषय में हमारे मंत्रणा का समय आ गया है। प्रत्येक अपनी-अपनी सेना में रहे, और कोई कहीं न भटके; वीर वानर अपने स्थानों पर जाएँ, क्योंकि हमारे लिए कोई छिपा हुआ भय अब भी हो सकता है।"
Verse 73
रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः । सेनां न्यवेशयत् तीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ sahalakṣmaṇaḥ | senāṃ nyaveśayat tīre sāgarasya drumāyute
Having heard Rāma's words, Sugrīva, together with Lakṣmaṇa, settled the army upon the tree-clad shore of the ocean.
राम के वचन सुनकर, लक्ष्मण सहित सुग्रीव ने समुद्र के वृक्षों से भरे तट पर सेना को ठहराया।
Verse 74
विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद् बलम् । मधुपाण्डुजलः श्रीमान् द्वितीय इव सागरः ॥
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tad balam | madhupāṇḍujalaḥ śrīmān dvitīya iva sāgaraḥ
That army, stationed near the ocean, with its waters pale as honey, shone glorious like a second sea.
समुद्र के समीप स्थित वह सेना, मधु के समान पीले जल वाले दूसरे समुद्र की भाँति शोभायमान हो रही थी।
Verse 75
वेलावनम् उपागम्य ततस् ते हरिपुंगवाः । विनिविष्टाः परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥
velāvanam upāgamya tatas te haripuṃgavāḥ | viniviṣṭāḥ paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ
Coming to the grove by the shore, those bulls among vānaras encamped, longing for the farther bank of the great ocean.
तट के वन में आकर वे वानरश्रेष्ठ महासागर के उस पार की कामना करते हुए ठहर गए।
Verse 76
सा महार्णवम् आसाद्य हृष्टा वानरवाहिनी । वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥
sā mahārṇavam āsādya hṛṣṭā vānaravāhinī | vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam
Having reached the great ocean, the vānara host rejoiced, gazing upon the mighty sea tossed by the force of the wind.
महासागर के पास पहुँचकर वानर-सेना हर्षित हो उठी, और वायु के वेग से मथे जाते उस महासागर को निहारने लगी।
Verse 77
दूरपारम् असंबाधं रक्षोगणनिषेवितम् । पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर् हरियूथपाः ॥
dūrapāram asaṃbādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam | paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedur hariyūthapāḥ
Gazing upon the abode of Varuṇa — its farther shore remote, unbounded, haunted by hosts of rākṣasas — the vānara troop-leaders sat down.
वरुण के उस निवास को — जिसका पार दूर है, जो असीम है और राक्षस-समूहों से भरा है — देखते हुए वानर-सेनापति बैठ गए।
Verse 78
चण्डनक्रग्रहं घोरं क्षपादौ दिवसक्षये । चन्द्रोदये समाधूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ॥
caṇḍanakragrahaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣaye | candrodaye samādhūtaṃ praticandrasamākulam
(They gazed upon the ocean) dreadful with fierce crocodiles and sea-monsters, tossed at nightfall when the day declines and the moon rises, thronged with reflected moons;
भयंकर मगरमच्छों और ग्राहों से भरे, दिन के अंत में रात्रि के आरंभ पर चंद्रोदय के समय तरंगित, प्रतिबिंबित अनेक चंद्रमाओं से व्याप्त उस समुद्र को —
Verse 79
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिंगिलैः । दीप्तभोगैर् इवाक्रीर्णं भुजंगैर् वरुणालयम् ॥
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṃgilaiḥ | dīptabhogair ivākrīrṇaṃ bhujaṃgair varuṇālayam
strewn with great monsters driven by fierce winds, with timi and timiṃgila fishes, as though filled with serpents of flaming coils — that abode of Varuṇa;
प्रचंड वायु से प्रेरित विशाल ग्राहों से भरे, तिमि और तिमिंगिल मछलियों से युक्त, मानो जलते हुए फनों वाले सर्पों से भरे वरुण के उस निवास को —
Verse 80
अवगाढं महासत्तैर् नानाशैलसमाकुलम् । दुर्गं द्रुगम् अमार्गं तम् अगाधम् असुरालयम् ॥
avagāḍhaṃ mahāsattair nānāśailasamākulam | durgaṃ drugam amārgaṃ tam agādham asurālayam
plunged deep with great creatures, crowded with mountains of many kinds, impassable, pathless, fathomless — that dwelling of the asuras.
विशाल जंतुओं से गहन, नाना पर्वतों से भरे, दुर्गम, अगम्य, मार्गरहित, अथाह उस असुरों के निवास को (देखते हुए),
Verse 81
मकरैर् नागभोगैश् च विगाढा वातलोहिताः । उत्पेतुश् च निपेतुश् च प्रवृद्धा जलराशयः ॥
makarair nāgabhogaiś ca vigāḍhā vātalohitāḥ | utpetuś ca nipetuś ca pravṛddhā jalarāśayaḥ
Churned by sea-monsters and by the coils of serpents, the swollen heaps of water, reddened (foaming) with the wind, rose up and fell again.
मगरमच्छों और नागों के शरीरों से मथी हुई, वायु से फेनिल हुई जलराशियाँ बढ़कर ऊपर उठतीं और नीचे गिरती थीं।
Verse 82
अग्निचूर्णम् इवाविद्धं भास्कराम्बुमनोरगम् । सुरारिविषयं घोरं पातालविषमं सदा ॥
agnicūrṇam ivāviddhaṃ bhāskarāmbumanoragam | surāriviṣayaṃ ghoraṃ pātālaviṣamaṃ sadā
(It was) as if strewn with powdered fire, with the sun and water and the serpents (gleaming) — the terrible realm of the enemies of the gods, forever rugged as the netherworld.
मानो चूर्ण की हुई अग्नि से भरा, सूर्य, जल और सर्पों से युक्त — देवशत्रुओं का वह घोर क्षेत्र सदा पाताल के समान विषम था।
Verse 83
सागरं चाम्बरप्रख्यम् अम्बरं सागरोपमम् । सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषम् अदृश्यत ॥
sāgaraṃ cāmbaraprakhyam ambaraṃ sāgaropamam | sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣam adṛśyata
The ocean like the sky, the sky like the ocean — the ocean and the sky appeared without distinction.
आकाश के समान समुद्र और समुद्र के समान आकाश — समुद्र और आकाश में कोई भेद दिखाई नहीं देता था।
Verse 84
संपृक्तं नभसा ह्य् अम्भः संपृक्तं च नभो ऽम्भसा । तादृग्रूपे स्म दृश्येते तारा रत्नसमाकुले ॥
saṃpṛktaṃ nabhasā hy ambhaḥ saṃpṛktaṃ ca nabho 'mbhasā | tādṛgrūpe sma dṛśyete tārā ratnasamākule
For the water was blended with the heavens and the heavens with the water; so alike did they appear — the one studded with stars, the other with jewels.
क्योंकि जल आकाश से और आकाश जल से मिला हुआ था; दोनों एक-से दिखाई देते थे — एक तारों से भरा, दूसरा रत्नों से भरा।
Verse 85
समुत्पतितमेघस्य वीच्चि मालाकुलस्य च । विशेषो न द्वयोर् आसीत् सागरस्याम्बरस्य च ॥
samutpatitameghasya vīcci mālākulasya ca | viśeṣo na dvayor āsīt sāgarasyāmbarasya ca
Between the sea with its upheaved clouds and garlanded with rows of waves, and the sky, there was no difference between the two.
ऊपर उठे मेघों वाले और तरंग-पंक्तियों से व्याप्त समुद्र में, और आकाश में — दोनों में कोई अंतर नहीं था।
Verse 86
अन्योन्यैर् आहताः सक्ताः सस्वनुर् भीमनिःस्वनाः । ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥
anyonyair āhatāḥ saktāḥ sasvanur bhīmaniḥsvanāḥ | ūrmayaḥ sindhurājasya mahābherya ivāhave
Dashing and clinging against one another, the waves of the lord of rivers resounded with a dreadful roar, like great war-drums in battle.
एक-दूसरे से टकराती और जुड़ती हुई, भयंकर गर्जना करती नदियों के स्वामी समुद्र की लहरें ऐसे गरजती थीं जैसे युद्ध में विशाल भेरियाँ।
Verse 87
रत्नौघजलसंनादं विषक्तम् इव वायुना । उत्पतन्तम् इव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥
ratnaughajalasaṃnādaṃ viṣaktam iva vāyunā | utpatantam iva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam
Its waters sounding with masses of jewels, as if it were stirred up by the wind, as if rising in wrath, thronged with hosts of sea-creatures —
रत्न-समूह से युक्त जल की ध्वनि करता, मानो वायु से विक्षुब्ध, मानो क्रोध से उठता, जलजंतुओं के समूहों से भरा —
Verse 88
ददृशुस् ते महात्मानो वाताहतजलाशयम् । अनिलोद्धूतम् आकाशे प्रवल्गतम् इवोर्मिभिः । भ्रान्तोर्मिजलसंनादं प्रलोलम् इव सागरम् ॥
dadṛśus te mahātmāno vātāhatajalāśayam | aniloddhūtam ākāśe pravalgatam ivormibhiḥ | bhrāntormijalasaṃnādaṃ pralolam iva sāgaram
so those great-souled ones beheld the watery expanse smitten by the wind, as if dancing up into the sky with its waves, sounding with its whirling billows — the ocean, as if it were tremulous and in motion.
उन महात्माओं ने वायु से आहत उस जलाशय को देखा, जो वायु से उठकर अपनी लहरों के साथ आकाश में उछलता-सा था, घूमती तरंगों के जल से गर्जना करता — मानो चंचल और हिलता हुआ समुद्र।