Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 3

Yuddha Kanda

32 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवित् । प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तम् अथाब्रवीत् ॥

    sugrīvasya vacaḥ śrutvā hetumat paramārthavit | pratijagrāha kākutstho hanūmantam athābravīt

    Having heard Sugrīva's reasoned words, full of the deepest truth, Kākutstha accepted them and then spoke to Hanumān.

    परम सत्य से भरे सुग्रीव के युक्तियुक्त वचनों को सुनकर काकुत्स्थ राम ने उन्हें स्वीकार किया और फिर हनुमान से बोले।

  2. Verse 2

    तरसा सेतुबन्धेन सागरोच्छोषणेन वा । सर्वथा सुसमर्थो ऽस्मि सागरस्यास्य लङ्घने ॥

    tarasā setubandhena sāgarocchoṣaṇena vā | sarvathā susamartho 'smi sāgarasyāsya laṅghane

    "Whether by the building of a bridge or by the drying up of the sea, I am wholly able to cross this ocean.

    सेतु बाँधकर अथवा समुद्र को सुखाकर — मैं इस समुद्र को लाँघने में सब भाँति पूर्ण समर्थ हूँ।

  3. Verse 3

    कति दुर्गाणि दुर्गाया लङ्कायास् तद् ब्रवीहि मे । ज्ञातुम् इच्छामि तत् सर्वं दर्शनाद् इव वानर ॥

    kati durgāṇi durgāyā laṅkāyās tad bravīhi me | jñātum icchāmi tat sarvaṃ darśanād iva vānara

    How many defenses has the stronghold of Laṅkā? Tell me that. I wish to know it all, O vānara, as though by my own eyes —

    उस दुर्गम लंका के कितने दुर्ग हैं, यह मुझे बताओ। हे वानर, मैं वह सब ऐसे जानना चाहता हूँ मानो अपनी आँखों से देख रहा होऊँ —

  4. Verse 4

    बलस्य परिमाणं च द्वारदुर्गक्रियाम् अपि । गुप्ति कर्म च लङ्काया रक्षसां सदनानि च ॥

    balasya parimāṇaṃ ca dvāradurgakriyām api | gupti karma ca laṅkāyā rakṣasāṃ sadanāni ca

    the measure of its forces, the working of its gates and bastions, the defensive arrangements of Laṅkā, and the dwellings of the rākṣasas.

    उसकी सेना का परिमाण, द्वारों और दुर्गों की रचना, लंका की रक्षा-व्यवस्था, और राक्षसों के निवास।

  5. Verse 5

    यथासुखं यथावच् च लङ्कायाम् असि दृष्टवान् । सरम् आचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो ह्य् असि ॥

    yathāsukhaṃ yathāvac ca laṅkāyām asi dṛṣṭavān | saram ācakṣva tattvena sarvathā kuśalo hy asi

    As you, at your ease and duly, have observed it in Laṅkā, recount it truly and fully, for you are skilled in every way."

    जैसा तुमने सुखपूर्वक और यथावत् लंका में देखा है, उसे यथार्थ रूप से कह सुनाओ, क्योंकि तुम सब भाँति कुशल हो।

  6. Verse 6

    श्रुत्वा रामस्य वचनं हनूमान् मारुतात्मजः । वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो रामं पुनर् अथाब्रवीत् ॥

    śrutvā rāmasya vacanaṃ hanūmān mārutātmajaḥ | vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho rāmaṃ punar athābravīt

    Having heard Rāma's words, Hanumān, son of the Wind, best of those who speak well, spoke again to Rāma.

    राम के वचन सुनकर, वचन बोलने वालों में श्रेष्ठ पवनपुत्र हनुमान ने फिर राम से कहा।

  7. Verse 7

    श्रूयतां सर्वम् आख्यास्ये दुर्गकर्मविधानतः । गुप्ता पुरी यथा लङ्का रक्षिता च यथा बलैः ॥

    śrūyatāṃ sarvam ākhyāsye durgakarmavidhānataḥ | guptā purī yathā laṅkā rakṣitā ca yathā balaiḥ

    "Listen; I shall tell all, according to the disposition of its defenses — how the city of Laṅkā is guarded and how protected by its forces,

    सुनिए, मैं दुर्ग-रचना की व्यवस्था के अनुसार सब कुछ बताता हूँ — कि लंका नगरी किस प्रकार रक्षित है और सेनाओं द्वारा किस प्रकार सुरक्षित है,

  8. Verse 8

    परां समृद्धिं लङ्कायाः सागरस्य च भीमताम् । विभागं च बलौघस्य निर्देशं वाहनस्य च ॥

    parāṃ samṛddhiṃ laṅkāyāḥ sāgarasya ca bhīmatām | vibhāgaṃ ca balaughasya nirdeśaṃ vāhanasya ca

    and the great prosperity of Laṅkā, and the dreadfulness of the ocean, and the division of its host of troops, and the array of its conveyances.

    और लंका की परम समृद्धि, समुद्र की भयंकरता, उसके सैन्य-समूह का विभाजन, और वाहनों की व्यवस्था।

  9. Verse 9

    प्रहृष्टा मुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला । महती रथसंपूर्णा रक्षोगणसमाकुला ॥

    prahṛṣṭā muditā laṅkā mattadvipasamākulā | mahatī rathasaṃpūrṇā rakṣogaṇasamākulā

    Laṅkā is joyous and glad, thronged with rutting elephants, vast, filled with chariots, and crowded with hosts of rākṣasas.

    लंका प्रसन्न और प्रमुदित है, मदमत्त हाथियों से भरी हुई, विशाल, रथों से परिपूर्ण और राक्षस-समूहों से व्याप्त है।

  10. Verse 10

    दृढबद्धकवाटानि महापरिघवन्ति च । द्वाराणि विपुलान्य् अस्याश् चत्वारि सुमहान्ति च ॥

    dṛḍhabaddhakavāṭāni mahāparighavanti ca | dvārāṇi vipulāny asyāś catvāri sumahānti ca

    Its gates are broad and very great — four in number — with firmly fastened door-leaves and massive bars.

    उसके चार द्वार हैं, जो विस्तीर्ण और अत्यंत विशाल हैं, जिनके किवाड़ दृढ़ता से बँधे हैं और जिन पर विशाल अर्गलाएँ लगी हैं।

  11. Verse 11

    वप्रेषूपलयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च । आगतं परसैन्यं तैस् तत्र प्रतिनिवार्यते ॥

    vapreṣūpalayantrāṇi balavanti mahānti ca | āgataṃ parasainyaṃ tais tatra pratinivāryate

    Upon the ramparts are strong and great stone-hurling engines; by these the enemy-army, when it approaches, is there warded off.

    परकोटों पर बलशाली और विशाल पत्थर फेंकने वाले यंत्र लगे हैं; उनके द्वारा आक्रमण करती शत्रु-सेना वहीं रोक दी जाती है।

  12. Verse 12

    द्वारेषु संस्कृता भीमाः कालायसमयाः शिताः । शतशो रोचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसां गणैः ॥

    dvāreṣu saṃskṛtā bhīmāḥ kālāyasamayāḥ śitāḥ | śataśo rocitā vīraiḥ śataghnyo rakṣasāṃ gaṇaiḥ

    At the gates are set dreadful śataghnīs ('hundred-slayers'), forged of black iron and sharpened, arrayed by the hundred by the warriors and manned by the hosts of rākṣasas.

    द्वारों पर काले लोहे की बनी, सान पर चढ़ी, भयंकर शतघ्नियाँ रखी हैं, जिन्हें वीरों ने सैकड़ों की संख्या में सजाया है और राक्षस-समूह उनका संचालन करते हैं।

  13. Verse 13

    सौवर्णश् च महांस् तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः । मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविचरितान्तरः ॥

    sauvarṇaś ca mahāṃs tasyāḥ prākāro duṣpradharṣaṇaḥ | maṇividrumavaidūryamuktāvicaritāntaraḥ

    Its great golden rampart, hard to assault, has its surfaces inlaid with gems, coral, lapis lazuli, and pearls.

    उसका विशाल स्वर्णमय परकोटा दुर्धर्ष है, जिसकी दीवारों में मणि, मूँगा, वैदूर्य और मोती जड़े हुए हैं।

  14. Verse 14

    सर्वतश् च महाभीमाः शीततोया महाशुभाः । अगाधा ग्राहवत्यश् च परिखा मीनसेविताः ॥

    sarvataś ca mahābhīmāḥ śītatoyā mahāśubhāḥ | agādhā grāhavatyaś ca parikhā mīnasevitāḥ

    On every side are most dreadful moats, with cool waters, greatly fair, fathomless, teeming with crocodiles and haunted by fish.

    चारों ओर अत्यंत भयंकर, शीतल जल वाली, अत्यंत सुंदर, अथाह, मगरमच्छों से भरी और मछलियों से युक्त खाइयाँ हैं।

  15. Verse 15

    द्वारेषु तासां चत्वारः संक्रमाः परमायताः । यन्त्रैर् उपेता बहुभिर् महद्भिर् दृढसंधिभिः ॥

    dvāreṣu tāsāṃ catvāraḥ saṃkramāḥ paramāyatāḥ | yantrair upetā bahubhir mahadbhir dṛḍhasaṃdhibhiḥ

    At their gates are four very long causeways, furnished with many great engines of firm construction.

    उन खाइयों पर, द्वारों के सामने, चार अत्यंत लंबे पुल हैं, जो अनेक विशाल और दृढ़ जोड़ों वाले यंत्रों से युक्त हैं।

  16. Verse 16

    त्रायन्ते संक्रमास् तत्र परसैन्यागमे सति । यन्त्रैस् तैर् अवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः ॥

    trāyante saṃkramās tatra parasainyāgame sati | yantrais tair avakīryante parikhāsu samantataḥ

    There the causeways protect the city when the enemy-army comes, and by those engines the attackers are flung down into the moats all around.

    शत्रु-सेना के आने पर वे पुल नगरी की रक्षा करते हैं, और उन यंत्रों से आक्रमणकारी चारों ओर खाइयों में गिरा दिए जाते हैं।

  17. Verse 17

    एकस् त्व् अकम्प्यो बलवान् संक्रमः सुमहादृढः । काञ्चनैर् बहुभिः स्तम्भैर् वेदिकाभिश् च शोभितः ॥

    ekas tv akampyo balavān saṃkramaḥ sumahādṛḍhaḥ | kāñcanair bahubhiḥ stambhair vedikābhiś ca śobhitaḥ

    But one causeway, unshakable, strong, and exceedingly firm, is adorned with many golden pillars and daises.

    किंतु एक पुल अकंप, बलवान और अत्यंत दृढ़ है, जो अनेक स्वर्णमय स्तंभों और वेदिकाओं से सुशोभित है।

  18. Verse 18

    स्वयं प्रकृतिसंपन्नो युयुत्सू राम रावणः । उत्थितश् चाप्रमत्तश् च बलानाम् अनुदर्शने ॥

    svayaṃ prakṛtisaṃpanno yuyutsū rāma rāvaṇaḥ | utthitaś cāpramattaś ca balānām anudarśane

    Rāvaṇa himself, endowed by nature with might and eager for battle, stands alert and vigilant in the reviewing of his forces, O Rāma.

    हे राम, स्वभाव से ही बल-संपन्न और युद्ध का अभिलाषी रावण स्वयं अपनी सेनाओं के निरीक्षण में सावधान और अप्रमत्त रहकर तत्पर खड़ा है।

  19. Verse 19

    लङ्का पुरी निरालम्बा देवदुर्गा भयावहा । नादेयं पार्वतं वन्यं कृत्रिमं च चतुर्विधम् ॥

    laṅkā purī nirālambā devadurgā bhayāvahā | nādeyaṃ pārvataṃ vanyaṃ kṛtrimaṃ ca caturvidham

    The city of Laṅkā is without support and hard to reach, a god-fashioned stronghold, fear-inspiring, with a fourfold defense — of water, of mountain, of forest, and of artifice.

    लंका नगरी निराश्रय और दुर्गम है — देवताओं द्वारा रचित दुर्ग, भय उत्पन्न करने वाली, जिसकी रक्षा चार प्रकार की है — जल की, पर्वत की, वन की और कृत्रिम।

  20. Verse 20

    स्थिता पारे समुद्रस्य दूरपारस्य राघव । नौपथश् चापि नास्त्य् अत्र निरादेशश् च सर्वतः ॥

    sthitā pāre samudrasya dūrapārasya rāghava | naupathaś cāpi nāsty atra nirādeśaś ca sarvataḥ

    It stands upon the far shore of the ocean whose farther bank is distant, O Rāghava; there is no sea-route to it, and it is beyond approach on every side.

    हे राघव, वह दूरस्थ पार वाले समुद्र के उस पार स्थित है; वहाँ तक कोई जलमार्ग भी नहीं है और वह सब ओर से अगम्य है।

  21. Verse 21

    शैलाग्रे रचिता दुर्गा सा पूर् देवपुरोपमा । वाजिवारणसंपूर्णा लङ्का परमदुर्जया ॥

    śailāgre racitā durgā sā pūr devapuropamā | vājivāraṇasaṃpūrṇā laṅkā paramadurjayā

    Built upon a mountain-top is that fortress-city, like the city of the gods, full of horses and elephants — Laṅkā, exceedingly hard to conquer.

    पर्वत के शिखर पर बसा वह दुर्ग देवनगरी के समान है, घोड़ों और हाथियों से परिपूर्ण — वह लंका परम दुर्जय है।

  22. Verse 22

    परिघाश् च शतघ्न्यश् च यन्त्राणि विविधानि च । शोभयन्ति पुरीं लङ्कां रावणस्य दुरात्मनः ॥

    parighāś ca śataghnyaś ca yantrāṇi vividhāni ca | śobhayanti purīṃ laṅkāṃ rāvaṇasya durātmanaḥ

    Iron bars and śataghnīs and engines of many kinds adorn the city of Laṅkā, belonging to the evil-souled Rāvaṇa.

    अर्गलाएँ, शतघ्नियाँ और नाना प्रकार के यंत्र दुरात्मा रावण की लंका नगरी को सुशोभित करते हैं।

  23. Verse 23

    अयुतं रक्षसाम् अत्र पश्चिमद्वारम् आश्रितम् । शूलहस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः ॥

    ayutaṃ rakṣasām atra paścimadvāram āśritam | śūlahastā durādharṣāḥ sarve khaḍgāgrayodhinaḥ

    Here, holding the western gate, are ten thousand rākṣasas, hard to assail, spear in hand, all foremost in fighting with the sword.

    यहाँ पश्चिमी द्वार पर दस हजार राक्षस तैनात हैं, जो दुर्धर्ष हैं, हाथों में शूल लिए हुए हैं और सभी तलवार की धार से लड़ने में अग्रणी हैं।

  24. Verse 24

    नियुतं रक्षसाम् अत्र दक्षिणद्वारम् आश्रितम् । चतुरङ्गेण सैन्येन योधास् तत्राप्य् अनुत्तमाः ॥

    niyutaṃ rakṣasām atra dakṣiṇadvāram āśritam | caturaṅgeṇa sainyena yodhās tatrāpy anuttamāḥ

    Here, holding the southern gate, are a hundred thousand rākṣasas, with a fourfold army; and the warriors there too are unsurpassed.

    यहाँ दक्षिणी द्वार पर एक लाख राक्षस चतुरंगिणी सेना के साथ तैनात हैं, और वहाँ के योद्धा भी अनुपम हैं।

  25. Verse 25

    प्रयुतं रक्षसाम् अत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम् । चर्मखड्गधराः सर्वे तथा सर्वास्त्रकोविदाः ॥

    prayutaṃ rakṣasām atra pūrvadvāraṃ samāśritam | carmakhaḍgadharāḥ sarve tathā sarvāstrakovidāḥ

    Here, holding the eastern gate, are a million rākṣasas, all bearing shield and sword and likewise skilled in every weapon.

    यहाँ पूर्वी द्वार पर दस लाख राक्षस तैनात हैं, जो सभी ढाल और तलवार धारण किए हुए हैं तथा समस्त अस्त्रों में निपुण हैं।

  26. Verse 26

    अर्बुदं रक्षसाम् अत्र उत्तरद्वारम् आश्रितम् । रथिनश् चाश्ववाहाश् च कुलपुत्राः सुपूजिताः ॥

    arbudaṃ rakṣasām atra uttaradvāram āśritam | rathinaś cāśvavāhāś ca kulaputrāḥ supūjitāḥ

    Here, holding the northern gate, are ten million rākṣasas, chariot-warriors and horsemen, well-honored sons of noble houses.

    यहाँ उत्तरी द्वार पर एक करोड़ राक्षस तैनात हैं — रथी और अश्वारोही, जो कुलीन घरानों के भली भाँति सम्मानित पुत्र हैं।

  27. Verse 27

    शतं शतसहस्राणां मध्यमं गुल्मम् आश्रितम् । यातुधाना दुराधर्षाः साग्रकोटिश् च रक्षसाम् ॥

    śataṃ śatasahasrāṇāṃ madhyamaṃ gulmam āśritam | yātudhānā durādharṣāḥ sāgrakoṭiś ca rakṣasām

    Holding the central garrison are a hundred hundred-thousands — invincible yātudhānas and rākṣasas, a full crore and more.

    मध्य की छावनी में सौ-सौ हजार, अर्थात् एक पूरे करोड़ से भी अधिक, दुर्धर्ष यातुधान और राक्षस तैनात हैं।

  28. Verse 28

    ते मया संक्रमा भग्नाः परिखाश् चावपूरिताः । दग्धा च नगरी लङ्का प्राकाराश् चावसादिताः ॥

    te mayā saṃkramā bhagnāḥ parikhāś cāvapūritāḥ | dagdhā ca nagarī laṅkā prākārāś cāvasāditāḥ

    By me those causeways were broken and the moats filled up, the city of Laṅkā burned, and its ramparts cast down.

    मैंने उन पुलों को तोड़ दिया और खाइयों को पाट दिया, लंका नगरी को जला दिया और उसके परकोटों को गिरा दिया।

  29. Verse 29

    येन केन तु मार्गेण तराम वरुणालयम् । हतेति नगरी लङ्कां वानरैर् अवधार्यताम् ॥

    yena kena tu mārgeṇa tarāma varuṇālayam | hateti nagarī laṅkāṃ vānarair avadhāryatām

    By whatever route we cross the abode of Varuṇa, let the city of Laṅkā be reckoned by the vānaras as already destroyed.

    हम किसी भी मार्ग से वरुण के इस निवास समुद्र को पार कर लें, तब वानर लंका नगरी को नष्ट हुई ही समझें।

  30. Verse 30

    अङ्गदो द्विविदो मैन्दो जाम्बवान् पनसो नलः । नीलः सेनापतिश् चैव बलशेषेण किं तव ॥

    aṅgado dvivido maindo jāmbavān panaso nalaḥ | nīlaḥ senāpatiś caiva balaśeṣeṇa kiṃ tava

    Aṅgada, Dvivida, Mainda, Jāmbavān, Panasa, Nala, and Nīla the general — what need have you of the rest of the army?

    अंगद, द्विविद, मैंद, जाम्बवान, पनस, नल और सेनापति नील — इनके रहते आपको शेष सेना की क्या आवश्यकता?

  31. Verse 31

    प्लवमाना हि गत्वा तां रावणस्य महापुरीम् । सप्रकारां सभवनाम् आनयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥

    plavamānā hi gatvā tāṃ rāvaṇasya mahāpurīm | saprakārāṃ sabhavanām ānayiṣyanti maithilīm

    For, bounding across and reaching that great city of Rāvaṇa, with its ramparts and its mansions, they will bring back Maithilī.

    ये तो कूदते हुए जाकर, परकोटों और भवनों सहित रावण की उस महानगरी से मैथिली को वापस ले आएँगे।

  32. Verse 32

    एवम् आज्ञापय क्षिप्रं बलानां सर्वसंग्रहम् । मुहूर्तेन तु युक्तेन प्रस्थानम् अभिरोचय ॥

    evam ājñāpaya kṣipraṃ balānāṃ sarvasaṃgraham | muhūrtena tu yuktena prasthānam abhirocaya

    So command at once the full mustering of the forces; and at a fitting and auspicious moment resolve upon the setting-out."

    अतः शीघ्र ही सेनाओं के संपूर्ण संग्रह की आज्ञा दीजिए, और किसी उपयुक्त मुहूर्त में प्रस्थान का निश्चय कीजिए।