Sarga 5
Yuddha Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
सा तु नीलेन विधिवत् स्वारक्षा सुसमाहिता । सागरस्योत्तरे तीरे साधु सेना निवेशिता ॥
sā tu nīlena vidhivat svārakṣā susamāhitā | sāgarasyottare tīre sādhu senā niveśitā
By Nīla, duly and with great care, the army was well encamped, self-guarded, upon the northern shore of the ocean.
नील ने विधिपूर्वक, बड़ी सावधानी से, समुद्र के उत्तरी तट पर उस स्वयं-सुरक्षित सेना का भली भाँति पड़ाव डाला।
Verse 2
मैन्दश् च द्विविधश् चोभौ तत्र वानरपुंगवौ । विचेरतुश् च तां सेनां रक्षार्थं सर्वतो दिशम् ॥
maindaś ca dvividhaś cobhau tatra vānarapuṃgavau | viceratuś ca tāṃ senāṃ rakṣārthaṃ sarvato diśam
Mainda and Dvivida, those two bulls among vānaras, ranged about that army on every side for its protection.
मैंद और द्विविद — दोनों वानरश्रेष्ठ — उस सेना की रक्षा के लिए चारों दिशाओं में घूमते रहे।
Verse 3
निविष्टायां तु सेनायां तीरे नदनदीपतेः । पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनम् अब्रवीत् ॥
niviṣṭāyāṃ tu senāyāṃ tīre nadanadīpateḥ | pārśvasthaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāmo vacanam abravīt
When the army had been encamped on the shore of the lord of streams and rivers, Rāma, seeing Lakṣmaṇa at his side, spoke these words.
नद-नदियों के स्वामी समुद्र के तट पर जब सेना ने पड़ाव डाल दिया, तब राम ने अपने पास खड़े लक्ष्मण को देखकर ये वचन कहे।
Verse 4
शोकश् च किल कालेन गच्छता ह्य् अपगच्छति । मम चापश्यतः कान्ताम् अहन्य् अहनि वर्धते ॥
śokaś ca kila kālena gacchatā hy apagacchati | mama cāpaśyataḥ kāntām ahany ahani vardhate
"They say that grief, with the passing of time, passes away; but mine, as I behold not my beloved, grows day by day.
"कहते हैं कि समय बीतने के साथ शोक दूर हो जाता है; किंतु अपनी प्रिया को न देख पाने के कारण मेरा शोक दिन-प्रतिदिन बढ़ता ही जाता है।
Verse 5
न मे दुःखं प्रिया दूरे न मे दुःखं हृतेति च । एतद् एवानुशोचामि वयो ऽस्या ह्य् अतिवर्तते ॥
na me duḥkhaṃ priyā dūre na me duḥkhaṃ hṛteti ca | etad evānuśocāmi vayo 'syā hy ativartate
My grief is not that my beloved is far off, nor that she has been carried away; this alone I mourn — that her youth is slipping by.
मुझे इसका दुख नहीं कि मेरी प्रिया दूर है, न इसका कि वह हरण कर ली गई; मैं केवल इसी बात का शोक करता हूँ कि उसका यौवन बीता जा रहा है।
Verse 6
वाहि वात यतः कन्या तां स्पृष्ट्वा माम् अपि स्पृश । त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश् चन्द्रे दृष्टिसमागमः ॥
vāhi vāta yataḥ kanyā tāṃ spṛṣṭvā mām api spṛśa | tvayi me gātrasaṃsparśaś candre dṛṣṭisamāgamaḥ
Blow, O wind, from where my love is; having touched her, touch me also. In you is the touch of her body; in the moon, the meeting of her glance.
हे वायु, जहाँ मेरी प्रिया है, वहाँ से बहो; उसे छूकर मुझे भी छू लो। तुझमें उसके शरीर का स्पर्श है, और चंद्रमा में उसकी दृष्टि का मिलन।
Verse 7
तन् मे दहति गात्राणि विषं पीतम् इवाशये । हा नाथेति प्रिया सा मां ह्रियमाणा यद् अब्रवीत् ॥
tan me dahati gātrāṇi viṣaṃ pītam ivāśaye | hā nātheti priyā sā māṃ hriyamāṇā yad abravīt
That burns my limbs like poison drunk into the heart — the 'Alas, my lord!' that my beloved cried as she was being carried off.
"हा नाथ!" — हरण की जाती हुई मेरी प्रिया ने जो यह पुकारा था, वह हृदय में पिए गए विष के समान मेरे अंगों को जला रहा है।
Verse 8
तद्वियोगेन्धनवता तच्चिन्ताविपुलार्चिषा । रात्रिं दिवं शरीरं मे दह्यते मदनाग्निना ॥
tadviyogendhanavatā taccintāvipulārciṣā | rātriṃ divaṃ śarīraṃ me dahyate madanāgninā
With the fuel of separation from her and the vast flame of brooding upon her, day and night my body is burned by the fire of love.
उसके वियोग रूपी ईंधन और उसी की चिंता रूपी विशाल ज्वाला वाली इस मदनाग्नि से मेरा शरीर रात-दिन जलता रहता है।
Verse 9
अवगाह्यार्णवं स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना । कथं चित् प्रज्वलन् कामः समासुप्तं जले दहेत् ॥
avagāhyārṇavaṃ svapsye saumitre bhavatā vinā | kathaṃ cit prajvalan kāmaḥ samāsuptaṃ jale dahet
I shall plunge into the ocean and sleep, O son of Sumitrā, apart from you — yet somehow blazing desire might burn me even as I lie asleep in the water.
हे सौमित्र, मैं आपको छोड़कर समुद्र में डुबकी लगाकर सो जाऊँ; किंतु जलती हुई यह कामना किसी भी प्रकार जल में सोए हुए मुझे भी जला सकती है।
Verse 10
बह्व् एतत् कामयानस्य शक्यम् एतेन जीवितुम् । यद् अहं सा च वामोरुर् एकां धरणिम् आश्रितौ ॥
bahv etat kāmayānasya śakyam etena jīvitum | yad ahaṃ sā ca vāmorur ekāṃ dharaṇim āśritau
It is much, for one who so yearns, that I am able to live by this alone — that she, that fair-thighed one, and I both rest upon one and the same earth.
इतनी कामना करने वाले के लिए यह भी बहुत है कि मैं केवल इसी से जीवित रह पाता हूँ — कि वह सुंदर जाँघों वाली और मैं, दोनों एक ही पृथ्वी पर टिके हैं।
Verse 11
केदारस्येव केदारः सोदकस्य निरूदकः । उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीं यच् छृणोमि ताम् ॥
kedārasyeva kedāraḥ sodakasya nirūdakaḥ | upasnehena jīvāmi jīvantīṃ yac chṛṇomi tām
As one flooded field drains to a waterless field beside it, so by that seeping moisture do I live, in that I hear she yet lives.
जैसे जल से भरी क्यारी से सटी जलहीन क्यारी को रिसता जल जिला देता है, वैसे ही उस रिसती नमी से मैं जीवित हूँ — इस बात से कि मैं उसे जीवित सुनता हूँ।
Verse 12
कदा तु खलु सुस्शोणीं शतपत्रायतेक्षणाम् । विजित्य शत्रून् द्रक्ष्यामि सीतां स्फीताम् इव श्रियम् ॥
kadā tu khalu susśoṇīṃ śatapatrāyatekṣaṇām | vijitya śatrūn drakṣyāmi sītāṃ sphītām iva śriyam
When indeed, having conquered my foes, shall I behold Sītā — the fair-hipped, her eyes long as a hundred-petaled lotus — like abounding Fortune herself?
कब भला, शत्रुओं को जीतकर, मैं सुंदर कटि वाली, शतदल कमल के समान विशाल नेत्रों वाली सीता को बढ़ती हुई लक्ष्मी के समान देखूँगा?
Verse 13
कदा नु चारुबिम्बौष्ठं तस्याः पद्मम् इवाननम् । ईषदुन्नम्य पास्यामि रसायनम् इवातुरः ॥
kadā nu cārubimbauṣṭhaṃ tasyāḥ padmam ivānanam | īṣadunnamya pāsyāmi rasāyanam ivāturaḥ
When shall I, like a sick man his restoring draught, lift up a little and drink of her face, lovely-lipped and lotus-like?
कब मैं, किसी रोगी की भाँति अपने रसायन को, उसके सुंदर बिंब-सदृश अधरों वाले कमल-समान मुख को थोड़ा-सा ऊपर उठाकर उसका रसपान करूँगा?
Verse 14
तौ तस्याः संहतौ पीनौ स्तनौ तालफलोपमौ । कदा नु खलु सोत्कम्पौ हसन्त्या मां भजिष्यतः ॥
tau tasyāḥ saṃhatau pīnau stanau tālaphalopamau | kadā nu khalu sotkampau hasantyā māṃ bhajiṣyataḥ
When indeed shall those two full, close-set breasts of hers, like palm-fruits, as she laughs and trembles, embrace me?
उसके वे दोनों सटे हुए, पुष्ट, ताल-फल के समान स्तन — कब भला हँसती हुई वह काँपते हुए उनसे मुझे आलिंगन करेगी?
Verse 15
सा नूनम् असितापाङ्गी रक्षोमध्यगता सती । मन्नाथा नाथहीनेव त्रातारं नाधिगच्छति ॥
sā nūnam asitāpāṅgī rakṣomadhyagatā satī | mannāthā nāthahīneva trātāraṃ nādhigacchati
Surely that dark-cornered-eyed one, set amid the rākṣasas, though she has me for her lord, finds no protector, as if lordless.
निश्चय ही वह श्याम कटाक्षों वाली, राक्षसों के बीच रहती हुई, मुझ जैसे पति के होते हुए भी अनाथ-सी कोई रक्षक नहीं पा रही होगी।
Verse 16
कदा विक्षोभ्य रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति । विधूय जलदान् नीलाञ् शशिलेखा शरत्स्व् इव ॥
kadā vikṣobhya rakṣāṃsi sā vidhūyotpatiṣyati | vidhūya jaladān nīlāñ śaśilekhā śaratsv iva
When, shaking off the rākṣasas and scattering them, will she spring up to me, as the crescent moon scatters the dark rain-clouds in autumn?
कब राक्षसों को विक्षुब्ध कर, उन्हें झटककर, वह मेरी ओर उड़ आएगी — जैसे शरद् में काले बादलों को बिखेरकर चंद्रमा की रेखा?
Verse 17
स्वभावतनुका नूनं शोकेनानशनेन च । भूयस् तनुतरा सीता देशकालविपर्ययात् ॥
svabhāvatanukā nūnaṃ śokenānaśanena ca | bhūyas tanutarā sītā deśakālaviparyayāt
Slender by nature, Sītā must now be slenderer still, through grief and fasting and the reversal of place and time.
स्वभाव से ही कृशांगी सीता अब शोक, उपवास और देश-काल के विपर्यय से और भी कृशतर हो गई होगी।
Verse 18
कदा नु राक्षसेन्द्रस्य निधायोरसि सायकान् । सीतां प्रत्याहरिष्यामि शोकम् उत्सृज्य मानसं ॥
kadā nu rākṣasendrasya nidhāyorasi sāyakān | sītāṃ pratyāhariṣyāmi śokam utsṛjya mānasaṃ
When shall I, lodging my arrows in the breast of the rākṣasa-lord, win Sītā back, casting the grief from my mind?
कब राक्षसराज के वक्ष में अपने बाण गड़ाकर, मन से शोक को त्यागकर, मैं सीता को वापस ले आऊँगा?
Verse 19
कदा नु खलु मां साध्वी सीतामरसुतोपमा । सोत्कण्ठा कण्ठम् आलम्ब्य मोक्ष्यत्य् आनन्दजं जलम् ॥
kadā nu khalu māṃ sādhvī sītāmarasutopamā | sotkaṇṭhā kaṇṭham ālambya mokṣyaty ānandajaṃ jalam
When indeed will that virtuous Sītā, like a daughter of the immortals, full of longing, clasp my neck and let fall tears born of joy?
कब भला देवकन्या-सदृश वह साध्वी सीता उत्कंठा से भरी होकर मेरे कंठ से लिपटकर आनंद के आँसू बहाएगी?
Verse 20
कदा शोकम् इमं घोरं मैथिली विप्रयोगजम् । सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्लेतरं यथा ॥
kadā śokam imaṃ ghoraṃ maithilī viprayogajam | sahasā vipramokṣyāmi vāsaḥ śukletaraṃ yathā
When shall I in an instant cast off this dreadful grief born of parting from Maithilī, as one casts off a soiled garment?"
मैथिली के वियोग से उत्पन्न इस घोर शोक को कब मैं सहसा वैसे ही उतार फेंकूँगा जैसे मैला वस्त्र?"
Verse 21
एवं विलपतस् तस्य तत्र रामस्य धीमतः । दिनक्षयान् मन्दवपुर् भास्करो ऽस्तम् उपागमत् ॥
evaṃ vilapatas tasya tatra rāmasya dhīmataḥ | dinakṣayān mandavapur bhāskaro 'stam upāgamat
As the wise Rāma thus lamented there, the sun, its orb grown dim with the ebbing of the day, went down to its setting.
बुद्धिमान राम के वहाँ इस प्रकार विलाप करते-करते, दिन के क्षीण होने से मंद कांति वाला सूर्य अस्त हो गया।
Verse 22
आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः संध्याम् उपासत । स्मरन् कमलपत्राक्षीं सीतां शोकाकुलीकृतः ॥
āśvāsito lakṣmaṇena rāmaḥ saṃdhyām upāsata | smaran kamalapatrākṣīṃ sītāṃ śokākulīkṛtaḥ
Comforted by Lakṣmaṇa, Rāma, overwhelmed by grief, worshiped the twilight, remembering Sītā of the lotus-petal eyes.
लक्ष्मण से आश्वस्त होकर, शोक से व्याकुल राम कमल-पत्र के समान नेत्रों वाली सीता का स्मरण करते हुए संध्या की उपासना करने लगे।