Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 36

Yuddha Kanda

43 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः । ददृशुः संततौ बाणैर् भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥

    tato dyāṃ pṛthivīṃ caiva vīkṣamāṇā vanaukasaḥ | dadṛśuḥ saṃtatau bāṇair bhrātarau rāmalakṣmaṇau

    Then the forest-dwellers, gazing at sky and earth alike, beheld the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa covered over with arrows.

    तब आकाश और पृथ्वी दोनों को देखते हुए वनवासी वानरों ने बाणों से ढके हुए भ्राता राम और लक्ष्मण को देखा।

  2. Verse 2

    वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे । आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः ॥

    vṛṣṭvevoparate deve kṛtakarmaṇi rākṣase | ājagāmātha taṃ deśaṃ sasugrīvo vibhīṣaṇaḥ

    When the rākṣasa had ceased, his work done — like a god who has rained and ceased — Vibhīṣaṇa came to that place with Sugrīva.

    जैसे वर्षा करके मेघ (देव) शान्त हो जाए, वैसे ही अपना कार्य पूरा करके जब राक्षस (इन्द्रजित्) विराम को प्राप्त हुआ, तब विभीषण सुग्रीव के साथ उस स्थान पर आए।

  3. Verse 3

    नीलद्विविदमैन्दाश् च सुषेणसुमुखाङ्गदाः । तूर्णं हनुमता सार्धम् अन्वशोचन्त राघवौ ॥

    nīladvividamaindāś ca suṣeṇasumukhāṅgadāḥ | tūrṇaṃ hanumatā sārdham anvaśocanta rāghavau

    Nīla, Dvivida and Mainda, Suṣeṇa, Sumukha and Aṅgada, swiftly together with Hanumān, grieved for the two Rāghavas.

    नील, द्विविद और मैन्द, सुषेण, सुमुख और अंगद — ये सब हनुमान् के साथ शीघ्र ही दोनों राघवों के लिए शोक करने लगे।

  4. Verse 4

    निश्चेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितौघपरिप्लुतौ । शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पयोः ॥

    niśceṣṭau mandaniḥśvāsau śoṇitaughapariplutau | śarajālācitau stabdhau śayānau śaratalpayoḥ

    motionless, faintly breathing, flooded with streams of blood, studded with nets of arrows, rigid, lying upon beds of arrows;

    वे दोनों निश्चेष्ट, मन्द साँस लेते हुए, रक्त के प्रवाह में डूबे हुए, बाणों के जाल से जड़े हुए, जकड़े हुए, बाण-शय्या पर पड़े हुए थे;

  5. Verse 5

    निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ । रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तापनीयाव् इव ध्वजौ ॥

    niḥśvasantau yathā sarpau niśceṣṭau mandavikramau | rudhirasrāvadigdhāṅgau tāpanīyāv iva dhvajau

    breathing like serpents, motionless, their vigour dulled, their limbs smeared with flowing blood, like two banners wrought of gold.

    सर्पों के समान साँस लेते, निश्चेष्ट, मन्द पराक्रम वाले, बहते रक्त से लिपटे अंगों वाले, मानो स्वर्ण से बने दो ध्वज हों।

  6. Verse 6

    तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ । यूथपैस् तैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः ॥

    tau vīraśayane vīrau śayānau mandaceṣṭitau | yūthapais taiḥ parivṛtau bāṣpavyākulalocanaiḥ

    Those two heroes lay upon a hero's bed, their movements faint, surrounded by those troop-leaders whose eyes were troubled with tears.

    मन्द चेष्टा वाले वे दोनों वीर, आँसुओं से व्याकुल नेत्रों वाले उन सेनापतियों से घिरे हुए, वीर-शय्या पर पड़े थे।

  7. Verse 7

    राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमावृतौ । बभूवुर् व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः ॥

    rāghavau patitau dṛṣṭvā śarajālasamāvṛtau | babhūvur vyathitāḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ

    Beholding the two Rāghavas fallen and enwrapped in nets of arrows, all the monkeys, with Vibhīṣaṇa, were struck with anguish.

    बाणों के जाल से ढके, गिरे हुए दोनों राघवों को देखकर विभीषण सहित सब वानर व्यथित हो उठे।

  8. Verse 8

    अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश् च वानराः । न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे ॥

    antarikṣaṃ nirīkṣanto diśaḥ sarvāś ca vānarāḥ | na cainaṃ māyayā channaṃ dadṛśū rāvaṇiṃ raṇe

    The monkeys, gazing at the sky and at all the directions, yet did not see Rāvaṇa's son, veiled by his magic, in the fray.

    आकाश और सब दिशाओं को देखते हुए भी वानर रण में माया से छिपे हुए उस रावणपुत्र को न देख सके।

  9. Verse 9

    तं तु मायाप्रतिच्छिन्नं माययैव विभीषणः । वीक्षमाणो ददर्शाथ भ्रातुः पुत्रम् अवस्थितम् ॥

    taṃ tu māyāpraticchinnaṃ māyayaiva vibhīṣaṇaḥ | vīkṣamāṇo dadarśātha bhrātuḥ putram avasthitam

    But Vibhīṣaṇa, gazing by his own magic at [Indrajit] cloaked by magic, beheld his brother's son standing there.

    किन्तु विभीषण ने अपनी माया से ही माया से छिपे हुए उस अपने भ्राता के पुत्र को वहाँ खड़ा देख लिया।

  10. Verse 10

    तम् अप्रतिम कर्माणम् अप्रतिद्वन्द्वम् आहवे । ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद् विभीषणः ॥

    tam apratima karmāṇam apratidvandvam āhave | dadarśāntarhitaṃ vīraṃ varadānād vibhīṣaṇaḥ

    That hero of matchless deeds, without a rival in battle — unseen through the gift of a boon — Vibhīṣaṇa beheld, [though] hidden.

    अनुपम कर्म करने वाले, युद्ध में प्रतिद्वन्द्वीरहित, वरदान के बल से अदृश्य उस वीर को विभीषण ने छिपे हुए भी देख लिया।

  11. Verse 11

    इन्द्रजित् त्व् आत्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च । उवाच परमप्रीतो हर्षयन् सर्वनैरृतान् ॥

    indrajit tv ātmanaḥ karma tau śayānau samīkṣya ca | uvāca paramaprīto harṣayan sarvanairṛtān

    But Indrajit, surveying the two lying there and his own deed, spoke, greatly pleased, gladdening all the night-rangers:

    किन्तु इन्द्रजित् ने अपने कर्म को और वहाँ पड़े हुए उन दोनों को देखकर, अत्यन्त प्रसन्न होकर, समस्त निशाचरों को हर्षित करते हुए कहा —

  12. Verse 12

    दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ । सादितौ मामकैर् बाणैर् भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥

    dūṣaṇasya ca hantārau kharasya ca mahābalau | sāditau māmakair bāṇair bhrātarau rāmalakṣmaṇau

    "The two mighty brothers Rāma and Lakṣmaṇa, slayers of Dūṣaṇa and of Khara, have been laid low by my arrows.

    'दूषण और खर के वध करने वाले महाबली भ्राता राम और लक्ष्मण मेरे बाणों से धराशायी कर दिए गए हैं।

  13. Verse 13

    नेमौ मोक्षयितुं शक्याव् एतस्माद् इषुबन्धनात् । सर्वैर् अपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः ॥

    nemau mokṣayituṃ śakyāv etasmād iṣubandhanāt | sarvair api samāgamya sarṣisaṅghaiḥ surāsuraiḥ

    These two cannot be freed from this bondage of arrows, though all the gods and asuras together with the hosts of ṛṣis should come.

    'इन दोनों को इस बाण-बन्धन से छुड़ा पाना किसी के वश का नहीं — भले ही ऋषि-समूहों सहित समस्त देव और असुर एकत्र हो आएँ।

  14. Verse 14

    यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर् मम । अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस् त्रियामा याति शर्वती ॥

    yatkṛte cintayānasya śokārtasya pitur mama | aspṛṣṭvā śayanaṃ gātrais triyāmā yāti śarvatī

    On whose account, as my sorrowing father brooded, the whole three-watch night passed without his body ever touching his bed —

    'जिनके कारण चिन्ता में डूबे, शोक से पीड़ित मेरे पिता की सारी तीन-पहर की रात बिना शय्या को शरीर से छुए ही बीत जाती थी,

  15. Verse 15

    कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्व् इवाकुला । सो ऽयं मूलहरो ऽनर्थः सर्वेषां निहतो मया ॥

    kṛtsneyaṃ yatkṛte laṅkā nadī varṣāsv ivākulā | so 'yaṃ mūlaharo 'narthaḥ sarveṣāṃ nihato mayā

    on whose account all this Laṅkā was troubled like a river in the rains — that root-destroying bane of all has been slain by me!

    'जिनके कारण यह सारी लंका वर्षाकाल की नदी के समान व्याकुल रहती थी — वही सबके लिए जड़ से विनाश करने वाला अनर्थ मेरे द्वारा मार डाला गया।

  16. Verse 16

    रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम् । विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः ॥

    rāmasya lakṣmaṇasyaiva sarveṣāṃ ca vanaukasām | vikramā niṣphalāḥ sarve yathā śaradi toyadāḥ

    The feats of Rāma and of Lakṣmaṇa and of all the forest-dwellers are now all fruitless, like the autumn clouds [that yield no rain]."

    'राम के, लक्ष्मण के और समस्त वनवासियों के सब पराक्रम अब निष्फल हो गए, जैसे शरद् ऋतु के (जल न बरसाने वाले) बादल।'

  17. Verse 17

    एवम् उक्त्वा तु तान् सर्वान् राक्षसान् परिपार्श्वगान् । यूथपान् अपि तान् सर्वांस् ताडयाम् आस रावणिः ॥

    evam uktvā tu tān sarvān rākṣasān paripārśvagān | yūthapān api tān sarvāṃs tāḍayām āsa rāvaṇiḥ

    Having spoken thus to all those rākṣasas about him, Rāvaṇa's son struck at all those troop-leaders too.

    अपने पास खड़े उन सब राक्षसों से ऐसा कहकर रावणपुत्र ने उन सब वानर-सेनापतियों पर भी प्रहार किया।

  18. Verse 18

    तान् अर्दयित्वा बाणौघैस् त्रासयित्वा च वानरान् । प्रजहास महाबाहुर् वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥

    tān ardayitvā bāṇaughais trāsayitvā ca vānarān | prajahāsa mahābāhur vacanaṃ cedam abravīt

    Having tormented them with floods of arrows and terrified the monkeys, the mighty-armed one laughed aloud and spoke this word:

    बाणों की बौछारों से उन्हें पीड़ित और वानरों को भयभीत करके वह महाबाहु ठठाकर हँसा और यह वचन बोला —

  19. Verse 19

    शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे । सहितौ भ्रातराव् एतौ निशामयत राक्षसाः ॥

    śarabandhena ghoreṇa mayā baddhau camūmukhe | sahitau bhrātarāv etau niśāmayata rākṣasāḥ

    "Behold, O rākṣasas, these two brothers together, bound by me at the head of the army with a dreadful bondage of arrows!"

    'हे राक्षसो! देखो, इन दोनों भाइयों को मैंने सेना के अग्रभाग में घोर बाण-बन्धन से एक साथ बाँध दिया है!'

  20. Verse 20

    एवम् उक्तास् तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः । परं विस्मयम् आजग्मुः कर्मणा तेन तोषिताः ॥

    evam uktās tu te sarve rākṣasāḥ kūṭayodhinaḥ | paraṃ vismayam ājagmuḥ karmaṇā tena toṣitāḥ

    Addressed thus, all those rākṣasas, those treacherous fighters, were struck with the utmost wonder, delighted by that deed.

    ऐसा कहे जाने पर वे सब कपटयुद्ध करने वाले राक्षस उस कर्म से सन्तुष्ट होकर परम विस्मय को प्राप्त हुए।

  21. Verse 21

    विनेदुश् च महानादान् सर्वे ते जलदोपमाः । हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् ॥

    vineduś ca mahānādān sarve te jaladopamāḥ | hato rāma iti jñātvā rāvaṇiṃ samapūjayan

    All of them, resembling storm-clouds, raised great roars, and, knowing "Rāma is slain," paid honour to Rāvaṇa's son.

    मेघों के समान वे सब बड़ी-बड़ी गर्जनाएँ करने लगे और 'राम मारे गए' ऐसा जानकर रावणपुत्र का सम्मान करने लगे।

  22. Verse 22

    निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । वसुधायां निरुच्छ्वासौ हताव् इत्य् अन्वमन्यत ॥

    niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā tāv ubhau rāmalakṣmaṇau | vasudhāyāṃ nirucchvāsau hatāv ity anvamanyata

    Seeing both Rāma and Lakṣmaṇa then unmoving and breathless upon the ground, they reckoned them slain.

    तब राम और लक्ष्मण दोनों को पृथ्वी पर निश्चल और निःश्वासरहित देखकर उन्होंने उन्हें मरा हुआ ही मान लिया।

  23. Verse 23

    हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित् समितिंजयः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन् सर्वनैरृतान् ॥

    harṣeṇa tu samāviṣṭa indrajit samitiṃjayaḥ | praviveśa purīṃ laṅkāṃ harṣayan sarvanairṛtān

    Filled with a rush of joy, Indrajit, victor in battle, entered the city of Laṅkā, gladdening all the night-rangers.

    हर्ष से भरा हुआ समर-विजयी इन्द्रजित् समस्त निशाचरों को हर्षित करता हुआ लंका नगरी में प्रविष्ट हुआ।

  24. Verse 24

    रामलक्ष्मणयोर् दृष्ट्वा शरीरे सायकैश् चिते । सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयम् आविशत् ॥

    rāmalakṣmaṇayor dṛṣṭvā śarīre sāyakaiś cite | sarvāṇi cāṅgopāṅgāni sugrīvaṃ bhayam āviśat

    Beholding the bodies of Rāma and Lakṣmaṇa studded with arrows in all their limbs great and small, fear entered Sugrīva.

    राम और लक्ष्मण के शरीरों को सब छोटे-बड़े अंगों में बाणों से जड़ा देखकर सुग्रीव के मन में भय समा गया।

  25. Verse 25

    तम् उवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः । सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम् ॥

    tam uvāca paritrastaṃ vānarendraṃ vibhīṣaṇaḥ | sabāṣpavadanaṃ dīnaṃ śokavyākulalocanam

    To that terrified monkey-lord — his face tearful, wretched, his eyes troubled with grief — Vibhīṣaṇa spoke:

    भयभीत, आँसू भरे मुख वाले, दीन और शोक से व्याकुल नेत्रों वाले उस वानरराज से विभीषण ने कहा —

  26. Verse 26

    अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम् । एवं प्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः ॥

    alaṃ trāsena sugrīva bāṣpavego nigṛhyatām | evaṃ prāyāṇi yuddhāni vijayo nāsti naiṣṭhikaḥ

    "Enough of terror, Sugrīva; let the rush of your tears be restrained. Such for the most part are battles; there is no victory that is final.

    'हे सुग्रीव! भय छोड़ो, आँसुओं के वेग को रोको। युद्ध प्रायः ऐसे ही होते हैं; कोई विजय अन्तिम (निश्चित) नहीं होती।

  27. Verse 27

    सशेषभाग्यतास्माकं यदि वीर भविष्यति । मोहम् एतौ प्रहास्येते भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥

    saśeṣabhāgyatāsmākaṃ yadi vīra bhaviṣyati | moham etau prahāsyete bhrātarau rāmalakṣmaṇau

    If fortune still has a portion left for us, O hero, these two brothers Rāma and Lakṣmaṇa will cast off their swoon.

    'हे वीर! यदि हमारा कुछ भाग्य शेष है, तो ये दोनों भ्राता राम और लक्ष्मण मूर्च्छा त्याग देंगे।

  28. Verse 28

    पर्यवस्थापयात्मानम् अनाथं मां च वानर । सत्यधर्मानुरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम् ॥

    paryavasthāpayātmānam anāthaṃ māṃ ca vānara | satyadharmānuraktānāṃ nāsti mṛtyukṛtaṃ bhayam

    Steady yourself, O monkey, and me who am helpless. For those devoted to truth and righteousness there is no fear wrought by death."

    'हे वानर! अपने को और अनाथ मुझे भी सँभालो। सत्य और धर्म में अनुरक्त रहने वालों को मृत्यु से उत्पन्न भय नहीं होता।'

  29. Verse 29

    एवम् उक्त्वा ततस् तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना । सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः ॥

    evam uktvā tatas tasya jalaklinnena pāṇinā | sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhīṣaṇaḥ

    Having spoken thus, Vibhīṣaṇa then, with a hand wetted with water, wiped Sugrīva's fair eyes.

    ऐसा कहकर विभीषण ने तब जल से भीगे हाथ से सुग्रीव के सुन्दर नेत्रों को पोंछा।

  30. Verse 30

    प्रमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः । अब्रवीत् कालसंप्रातम् असंभ्रान्तम् इदं वचः ॥

    pramṛjya vadanaṃ tasya kapirājasya dhīmataḥ | abravīt kālasaṃprātam asaṃbhrāntam idaṃ vacaḥ

    Wiping the face of that wise monkey-king, he spoke this word, suited to the hour and unperturbed:

    उस बुद्धिमान् कपिराज का मुख पोंछकर उसने समय के अनुकूल, बिना घबराए यह वचन कहा —

  31. Verse 31

    न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यम् अनुवर्तितुम् । अतिस्नेहो ऽप्य् अकाले ऽस्मिन् मरणायोपपद्यते ॥

    na kālaḥ kapirājendra vaiklavyam anuvartitum | atisneho 'py akāle 'smin maraṇāyopapadyate

    "This is no time, O lord of monkey-kings, to give way to faint-heartedness; even excess of love at such an untimely hour leads to death.

    'हे कपिराजेन्द्र! यह व्याकुलता में डूबने का समय नहीं है; ऐसे असमय में अत्यधिक स्नेह भी मृत्यु का कारण बन जाता है।

  32. Verse 32

    तस्माद् उत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम् । हितं रामपुरोगाणां सैन्यानाम् अनुचिन्त्यताम् ॥

    tasmād utsṛjya vaiklavyaṃ sarvakāryavināśanam | hitaṃ rāmapurogāṇāṃ sainyānām anucintyatām

    Therefore, casting off faint-heartedness, which is the ruin of every undertaking, let the welfare of the armies led by Rāma be considered.

    'इसलिए समस्त कार्यों का नाश करने वाली व्याकुलता को त्यागकर राम के नेतृत्व वाली सेनाओं के हित पर विचार किया जाए।

  33. Verse 33

    अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत् संज्ञा विपर्ययः । लब्धसंज्ञौ तु काकुत्स्थौ भयं नो व्यपनेष्यतः ॥

    atha vā rakṣyatāṃ rāmo yāvat saṃjñā viparyayaḥ | labdhasaṃjñau tu kākutsthau bhayaṃ no vyapaneṣyataḥ

    Or else let Rāma be guarded until his consciousness returns. The two Kākutsthas, once consciousness is regained, will drive away our fear.

    'अथवा जब तक राम की चेतना लौट न आए, तब तक उनकी रक्षा की जाए। चेतना पाते ही दोनों काकुत्स्थ हमारा भय दूर कर देंगे।

  34. Verse 34

    नैतत् किं चन रामस्य न च रामो मुमूर्षति । न ह्य् एनं हास्यते लक्ष्मीर् दुर्लभा या गतायुषाम् ॥

    naitat kiṃ cana rāmasya na ca rāmo mumūrṣati | na hy enaṃ hāsyate lakṣmīr durlabhā yā gatāyuṣām

    This is nothing at all for Rāma, nor is Rāma about to die; for that majesty will not forsake him — the majesty hard to win, which departs from those whose life is spent.

    'राम के लिए यह कुछ भी नहीं है, और न राम मरने वाले हैं; क्योंकि वह लक्ष्मी (कान्ति) इन्हें नहीं छोड़ेगी — वह दुर्लभ लक्ष्मी, जो जीवन समाप्त हो चुके लोगों से ही विदा होती है।

  35. Verse 35

    तस्माद् आश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम् । यावत् सर्वाणि सैन्यानि पुनः संस्थापयाम्य् अहम् ॥

    tasmād āśvāsayātmānaṃ balaṃ cāśvāsaya svakam | yāvat sarvāṇi sainyāni punaḥ saṃsthāpayāmy aham

    Therefore comfort yourself and comfort your own army, while I set all the forces in order again.

    'इसलिए अपने को आश्वस्त करो और अपनी सेना को भी आश्वस्त करो, जब तक मैं समस्त सेनाओं को पुनः व्यवस्थित कर लूँ।

  36. Verse 36

    एते ह्य् उत्फुल्लनयनास् त्रासाद् आगतसाध्वसाः । कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिपुंगव ॥

    ete hy utphullanayanās trāsād āgatasādhvasāḥ | karṇe karṇe prakathitā harayo haripuṃgava

    For these monkeys, wide-eyed, their alarm sprung from terror, whisper in one another's ears, O bull among monkeys.

    'हे वानरश्रेष्ठ! ये वानर फटी-फटी आँखों वाले, भय से उत्पन्न सन्त्रास से भरे हुए, कान-ही-कान में बातें कर रहे हैं।

  37. Verse 37

    मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तम् अनीकं संप्रहर्षितुम् । त्यजन्तु हरयस् त्रासं भुक्तपूर्वाम् इव स्रजम् ॥

    māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantam anīkaṃ saṃpraharṣitum | tyajantu harayas trāsaṃ bhuktapūrvām iva srajam

    But seeing me rush forward to cheer the army, let the monkeys cast off their terror like a garland once worn [and discarded]."

    'सेना को उत्साहित करने के लिए दौड़ते हुए मुझे देखकर वानर अपना भय वैसे त्याग दें जैसे पहले पहनी हुई (मुरझाई) माला को त्याग दिया जाता है।'

  38. Verse 38

    समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः । विद्रुतं वानरानीकं तत् समाश्वासयत् पुनः ॥

    samāśvāsya tu sugrīvaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ | vidrutaṃ vānarānīkaṃ tat samāśvāsayat punaḥ

    Having comforted Sugrīva, the rākṣasa-lord Vibhīṣaṇa then rallied once more that routed monkey-host.

    सुग्रीव को सान्त्वना देकर राक्षसराज विभीषण ने तब उस भागी हुई वानर-सेना को पुनः आश्वस्त किया।

  39. Verse 39

    इन्द्रजित् तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः । विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत् ॥

    indrajit tu mahāmāyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ | viveśa nagarīṃ laṅkāṃ pitaraṃ cābhyupāgamat

    But Indrajit, the master of great illusion, surrounded by all his army, entered the city of Laṅkā and came to his father.

    किन्तु महामायावी इन्द्रजित् समस्त सेना से घिरा हुआ लंका नगरी में प्रविष्ट हुआ और अपने पिता के पास गया।

  40. Verse 40

    तत्र रावणम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः । आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥

    tatra rāvaṇam āsīnam abhivādya kṛtāñjaliḥ | ācacakṣe priyaṃ pitre nihatau rāmalakṣmaṇau

    There, saluting Rāvaṇa seated [on his throne], with joined palms, he announced the glad tidings to his father: Rāma and Lakṣmaṇa were slain.

    वहाँ (सिंहासन पर) बैठे हुए रावण को प्रणाम करके, हाथ जोड़कर उसने अपने पिता को यह प्रिय समाचार सुनाया कि राम और लक्ष्मण मारे गए।

  41. Verse 41

    उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे । रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ ॥

    utpapāta tato hṛṣṭaḥ putraṃ ca pariṣasvaje | rāvaṇo rakṣasāṃ madhye śrutvā śatrū nipātitau

    Then Rāvaṇa, amid the rākṣasas, hearing that his foes were struck down, sprang up in delight and embraced his son.

    तब राक्षसों के बीच बैठे रावण ने अपने शत्रुओं के मारे जाने की बात सुनकर हर्षित होकर उठकर अपने पुत्र को गले लगा लिया।

  42. Verse 42

    उपाघ्राय स मूर्ध्न्य् एनं पप्रच्छ प्रीतमानसः । पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे सर्वं न्यवेदयत् ॥

    upāghrāya sa mūrdhny enaṃ papraccha prītamānasaḥ | pṛcchate ca yathāvṛttaṃ pitre sarvaṃ nyavedayat

    He kissed him upon the head and, with glad heart, questioned him; and [the son] reported to his father all that had happened, as it befell.

    उसने प्रसन्न मन से उसका सिर सूँघा और उससे पूछा; और पूछने पर पुत्र ने अपने पिता को सारा वृत्तान्त ज्यों-का-त्यों कह सुनाया।

  43. Verse 43

    स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा; श्रुत्वा वचस् तस्य महारथस्य । जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थितं; प्रहृष्य वाचाभिननन्द पुत्रम् ॥

    sa harṣavegānugatāntarātmā; śrutvā vacas tasya mahārathasya | jahau jvaraṃ dāśaratheḥ samutthitaṃ; prahṛṣya vācābhinananda putram

    His inmost soul borne up by the rush of joy, hearing the words of that great chariot-warrior, Rāvaṇa let go the fever risen within him from [the son of] Daśaratha, and, rejoicing, greeted his son with his voice.

    उस महारथी के वचन सुनकर, हर्ष के वेग में डूबे अन्तरात्मा वाले रावण ने दशरथपुत्र (राम) से उत्पन्न अपने भीतर के ज्वर को त्याग दिया और प्रसन्न होकर वाणी से अपने पुत्र का अभिनन्दन किया।