Sarga 37
Yuddha Kanda
21 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
प्रतिप्रविष्टे लङ्कां तु कृतार्थे रावणात्मजे । राघवं परिवार्यार्ता ररक्षुर् वानरर्षभाः ॥
pratipraviṣṭe laṅkāṃ tu kṛtārthe rāvaṇātmaje | rāghavaṃ parivāryārtā rarakṣur vānararṣabhāḥ
When Rāvaṇa's son, his purpose accomplished, had gone back into Laṅkā, the bulls among monkeys, stricken, stood guard about Rāghava.
अपना कार्य पूरा करके रावणपुत्र के पुनः लंका में लौट जाने पर, व्यथित वानरश्रेष्ठ राघव (राम) को घेरकर उनकी रक्षा करने लगे।
Verse 2
हनूमान् अङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः । गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥
hanūmān aṅgado nīlaḥ suṣeṇaḥ kumudo nalaḥ | gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ
Hanumān, Aṅgada, Nīla, Suṣeṇa, Kumuda, Nala, Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana,
हनुमान्, अंगद, नील, सुषेण, कुमुद, नल, गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन,
Verse 3
जाम्बवान् ऋषभः सुन्दो रम्भः शतबलिः पृथुः । व्यूढानीकाश् च यत्ताश् च द्रुमान् आदाय सर्वतः ॥
jāmbavān ṛṣabhaḥ sundo rambhaḥ śatabaliḥ pṛthuḥ | vyūḍhānīkāś ca yattāś ca drumān ādāya sarvataḥ
Jāmbavān, Ṛṣabha, Sunda, Rambha, Śatabali and Pṛthu — their ranks drawn up and vigilant, taking up trees on every side,
जाम्बवान्, ऋषभ, सुन्द, रम्भ, शतबलि और पृथु — अपनी पंक्तियाँ सजाए, सावधान, चारों ओर से वृक्षों को उठाए हुए,
Verse 4
वीक्षमाणा दिशः सर्वास् तिर्यग् ऊर्ध्वं च वानराः । तृणेष्व् अपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे ॥
vīkṣamāṇā diśaḥ sarvās tiryag ūrdhvaṃ ca vānarāḥ | tṛṇeṣv api ca ceṣṭatsu rākṣasā iti menire
the monkeys, gazing in all directions, sideways and upward, fancied that even the stirring grass-blades were rākṣasas.
सब दिशाओं में तिरछे और ऊपर देखते हुए वानर, हिलते हुए तिनकों को भी राक्षस समझ बैठते थे।
Verse 5
रावणश् चापि संहृष्टो विसृज्येन्द्रजितं सुतम् । आजुहाव ततः सीता रक्षणी राक्षसीस् तदा ॥
rāvaṇaś cāpi saṃhṛṣṭo visṛjyendrajitaṃ sutam | ājuhāva tataḥ sītā rakṣaṇī rākṣasīs tadā
And Rāvaṇa too, filled with joy, dismissing his son Indrajit, then summoned the rākṣasīs who guarded Sītā.
इधर अत्यन्त प्रसन्न रावण ने अपने पुत्र इन्द्रजित् को विदा करके, तब सीता की रक्षा करने वाली राक्षसियों को बुलाया।
Verse 6
राक्षस्यस् त्रिजटा चापि शासनात् तम् उपस्थिताः । ता उवाच ततो हृष्टो राक्षसी राक्षसेश्वरः ॥
rākṣasyas trijaṭā cāpi śāsanāt tam upasthitāḥ | tā uvāca tato hṛṣṭo rākṣasī rākṣaseśvaraḥ
The rākṣasīs, and Trijaṭā too, came at his command; and the rākṣasa-lord, delighted, then spoke to those rākṣasīs:
आज्ञा पाकर राक्षसियाँ और त्रिजटा भी वहाँ उपस्थित हुईं; तब प्रसन्न राक्षसराज ने उन राक्षसियों से कहा —
Verse 7
हताव् इन्द्रजिताख्यात वैदेह्या रामलक्ष्मणौ । पुष्पकं च समारोप्य दर्शयध्वं हतौ रणे ॥
hatāv indrajitākhyāta vaidehyā rāmalakṣmaṇau | puṣpakaṃ ca samāropya darśayadhvaṃ hatau raṇe
"Declare to Vaidehī that Rāma and Lakṣmaṇa have been slain by Indrajit; and mounting her upon the Puṣpaka, show her the two slain in battle.
'वैदेही से कहो कि इन्द्रजित् ने राम और लक्ष्मण को मार डाला है; और उसे पुष्पक पर चढ़ाकर रण में मारे गए दोनों को दिखाओ।
Verse 8
यद् आश्रयाद् अवष्टब्धो नेयं माम् उपतिष्ठति । सो ऽस्या भर्ता सह भ्रात्रा निरस्तो रणमूर्धनि ॥
yad āśrayād avaṣṭabdho neyaṃ mām upatiṣṭhati | so 'syā bhartā saha bhrātrā nirasto raṇamūrdhani
He on whom she leaned for support, and so would not come to me — that husband of hers, with his brother, has been struck down at the head of the battle.
'जिसके सहारे अवलम्बित होकर वह मेरे पास नहीं आती थी, वह उसका पति अपने भाई सहित रणभूमि के अग्रभाग में धराशायी कर दिया गया है।
Verse 9
निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च मैथिली । माम् उपस्थास्यते सीता सर्वाभरणभूषिता ॥
nirviśaṅkā nirudvignā nirapekṣā ca maithilī | mām upasthāsyate sītā sarvābharaṇabhūṣitā
Freed of doubt, freed of anxiety, no longer looking elsewhere, the princess of Mithilā, Sītā, will come to me, adorned with all her ornaments.
'निःशंक, निश्चिन्त और अन्य किसी आशा से रहित होकर मिथिलाकुमारी सीता समस्त आभूषणों से विभूषित होकर मेरे पास आएगी।
Verse 10
अद्य कालवशं प्राप्तं रणे रामं सलक्ष्मणम् । अवेक्ष्य विनिवृत्ताशा नान्यां गतिम् अपश्यती ॥
adya kālavaśaṃ prāptaṃ raṇe rāmaṃ salakṣmaṇam | avekṣya vinivṛttāśā nānyāṃ gatim apaśyatī
This day, seeing Rāma with Lakṣmaṇa fallen under the sway of Death in battle, her hope broken off and seeing no other course, [she will yield]."
'आज रण में राम को लक्ष्मण सहित काल के वश में पड़ा देखकर, उसकी आशा टूट जाएगी और कोई दूसरा मार्ग न देखती हुई वह (मुझे स्वीकार कर लेगी)।'
Verse 11
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रावणस्य दुरात्मनः । राक्षस्यस् तास् तथेत्य् उक्त्वा प्रजग्मुर् यत्र पुष्पकम् ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāvaṇasya durātmanaḥ | rākṣasyas tās tathety uktvā prajagmur yatra puṣpakam
Hearing that word of the evil-souled Rāvaṇa, those rākṣasīs, saying "So be it," went to where the Puṣpaka was.
दुरात्मा रावण का वह वचन सुनकर वे राक्षसियाँ 'ऐसा ही हो' कहकर वहाँ गईं जहाँ पुष्पक (विमान) था।
Verse 12
ततः पुष्पकम् आदय राक्षस्यो रावणाज्ञया । अशोकवनिकास्थां तां मैथिलीं समुपानयन् ॥
tataḥ puṣpakam ādaya rākṣasyo rāvaṇājñayā | aśokavanikāsthāṃ tāṃ maithilīṃ samupānayan
Then the rākṣasīs, taking the Puṣpaka by Rāvaṇa's command, brought the princess of Mithilā, who was in the aśoka grove, [to it].
तब राक्षसियाँ रावण की आज्ञा से पुष्पक को लेकर अशोकवाटिका में स्थित उस मिथिलाकुमारी के पास आईं।
Verse 13
ताम् आदाय तु राक्षस्यो भर्तृशोकपरायणाम् । सीताम् आरोपयाम् आसुर् विमानं पुष्पकं तदा ॥
tām ādāya tu rākṣasyo bhartṛśokaparāyaṇām | sītām āropayām āsur vimānaṃ puṣpakaṃ tadā
Taking Sītā, wholly given over to grief for her husband, the rākṣasīs then set her upon the sky-ranging Puṣpaka.
पति के शोक में डूबी हुई सीता को लेकर राक्षसियों ने तब उन्हें आकाशगामी पुष्पक विमान पर चढ़ाया।
Verse 14
ततः पुष्पकम् आरोप्य सीतां त्रिजटया सह । रावणो ऽकारयल् लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् ॥
tataḥ puṣpakam āropya sītāṃ trijaṭayā saha | rāvaṇo 'kārayal laṅkāṃ patākādhvajamālinīm
Then, having set Sītā upon the Puṣpaka together with Trijaṭā, Rāvaṇa had Laṅkā decked with rows of banners and pennons.
फिर सीता को त्रिजटा सहित पुष्पक पर चढ़ाकर रावण ने लंका को पताकाओं और ध्वजों की पंक्तियों से सजवा दिया।
Verse 15
प्राघोषयत हृष्टश् च लङ्कायां राक्षसेश्वरः । राघवो लक्ष्मणश् चैव हताव् इन्द्रजिता रणे ॥
prāghoṣayata hṛṣṭaś ca laṅkāyāṃ rākṣaseśvaraḥ | rāghavo lakṣmaṇaś caiva hatāv indrajitā raṇe
And the rākṣasa-lord, overjoyed, had it proclaimed in Laṅkā: "Rāghava and Lakṣmaṇa have been slain by Indrajit in battle."
और अत्यन्त हर्षित राक्षसराज ने लंका में यह घोषणा करवा दी — 'राघव और लक्ष्मण इन्द्रजित् के हाथों रण में मारे गए।'
Verse 16
विमानेनापि सीता तु गत्वा त्रिजटया सह । ददर्श वानराणां तु सर्वं सिन्यं निपातितम् ॥
vimānenāpi sītā tu gatvā trijaṭayā saha | dadarśa vānarāṇāṃ tu sarvaṃ sinyaṃ nipātitam
Going in the sky-chariot together with Trijaṭā, Sītā beheld the whole army of the monkeys struck down.
विमान में त्रिजटा के साथ जाकर सीता ने वानरों की सारी सेना को धराशायी देखा।
Verse 17
प्रहृष्टमनसश् चापि ददर्श पिशिताशनान् । वानरांश् चापि दुःखार्तान् रामलक्ष्मणपार्श्वतः ॥
prahṛṣṭamanasaś cāpi dadarśa piśitāśanān | vānarāṃś cāpi duḥkhārtān rāmalakṣmaṇapārśvataḥ
And she beheld the flesh-eaters [rākṣasas] with glad hearts, and the monkeys too, stricken with grief, at the side of Rāma and Lakṣmaṇa.
उसने हर्षित मन वाले मांसभक्षी राक्षसों को और राम-लक्ष्मण के पास दुःख से पीड़ित वानरों को भी देखा।
Verse 18
ततः सीता ददर्शोभौ शयानौ शततल्पयोः । लक्ष्मणं चैव रामं च विसंज्ञौ शरपीडितौ ॥
tataḥ sītā dadarśobhau śayānau śatatalpayoḥ | lakṣmaṇaṃ caiva rāmaṃ ca visaṃjñau śarapīḍitau
Then Sītā beheld both lying upon their beds of arrows, Lakṣmaṇa and Rāma, senseless and tormented by arrows,
तब सीता ने दोनों को — लक्ष्मण और राम को — बाण-शय्या पर पड़े हुए, निश्चेतन और बाणों से पीड़ित देखा।
Verse 19
विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ । सायकैश् छिन्नसर्वाङ्गौ शरस्तम्भमयौ क्षितौ ॥
vidhvastakavacau vīrau vipraviddhaśarāsanau | sāyakaiś chinnasarvāṅgau śarastambhamayau kṣitau
their armour shattered, their bows flung away, all their limbs cut by shafts — the two heroes, as it were made of a thicket of arrows, upon the ground.
उनके कवच छिन्न-भिन्न थे, धनुष दूर जा पड़े थे, बाणों से सब अंग कटे हुए थे; वे दोनों वीर मानो बाणों के झुरमुट से बने हुए पृथ्वी पर पड़े थे।
Verse 20
तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ तत्र वीरौ सा पुरुषर्षभौ । दुःखार्ता सुभृशं सीता करुणं विललाप ह ॥
tau dṛṣṭvā bhrātarau tatra vīrau sā puruṣarṣabhau | duḥkhārtā subhṛśaṃ sītā karuṇaṃ vilalāpa ha
Beholding those two brothers there, those heroes, those bulls among men, Sītā, most sorely stricken with grief, lamented piteously.
वहाँ उन दोनों भ्राताओं को, उन वीरों को, उन पुरुषश्रेष्ठों को देखकर दुःख से अत्यन्त पीड़ित सीता करुण विलाप करने लगी।
Verse 21
सा बाष्पशोकाभिहता समीक्ष्य; तौ भ्रातरौ देवसमप्रभावौ । वितर्कयन्ती निधनं तयोः सा; दुःखान्विता वाक्यम् इदं जगाद ॥
sā bāṣpaśokābhihatā samīkṣya; tau bhrātarau devasamaprabhāvau | vitarkayantī nidhanaṃ tayoḥ sā; duḥkhānvitā vākyam idaṃ jagāda
Smitten with grief and tears, gazing on those two brothers of godlike might, surmising their death, filled with anguish she spoke this word.
आँसू और शोक से आहत होकर, देवतुल्य प्रभाव वाले उन दोनों भाइयों को देखकर, उनकी मृत्यु की आशंका करती हुई, दुःख से भरी वह यह वचन बोली।