Sarga 35
Yuddha Kanda
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स तस्य गतिम् अन्विच्छन् राजपुत्रः प्रतापवान् । दिदेशातिबलो रामो दशवानरयूथपान् ॥
sa tasya gatim anvicchan rājaputraḥ pratāpavān | dideśātibalo rāmo daśavānarayūthapān
Seeking out his [Indrajit's] course, the valiant prince Rāma of mighty strength gave orders to ten monkey troop-leaders.
उसका (इन्द्रजित् का) मार्ग खोजते हुए प्रतापी और महाबली राजकुमार राम ने दस वानर-सेनापतियों को आदेश दिया।
Verse 2
द्वौ सुषेणस्य दायादौ नीलं च प्लवगर्षभम् । अङ्गदं वालिपुत्रं च शरभं च तरस्विनम् ॥
dvau suṣeṇasya dāyādau nīlaṃ ca plavagarṣabham | aṅgadaṃ vāliputraṃ ca śarabhaṃ ca tarasvinam
The two heirs of Suṣeṇa, and Nīla the bull among the leaping ones, and Aṅgada the son of Vālin, and the swift Śarabha,
सुषेण के दोनों पुत्रों को, वानरश्रेष्ठ नील को, वालि-पुत्र अंगद को तथा वेगवान् शरभ को,
Verse 3
विनतं जाम्बवन्तं च सानुप्रस्थं महाबलम् । ऋषभं चर्षभस्कन्धम् आदिदेश परंतपः ॥
vinataṃ jāmbavantaṃ ca sānuprasthaṃ mahābalam | ṛṣabhaṃ carṣabhaskandham ādideśa paraṃtapaḥ
and Vinata and Jāmbavān, and the mighty Sānuprastha, and Ṛṣabha and Ṛṣabhaskandha — the scorcher of foes gave the command.
विनत और जाम्बवान् को, महाबली सानुप्रस्थ को, तथा ऋषभ और ऋषभस्कन्ध को — शत्रुओं को संतप्त करने वाले राम ने आज्ञा दी।
Verse 4
ते संप्रहृष्टा हरयो भीमान् उद्यम्य पादपान् । आकाशं विविशुः सर्वे मार्गामाणा दिशो दश ॥
te saṃprahṛṣṭā harayo bhīmān udyamya pādapān | ākāśaṃ viviśuḥ sarve mārgāmāṇā diśo daśa
Those monkeys, filled with glee, raising up dreadful trees, all rose into the sky, searching the ten directions.
अत्यन्त हर्षित वे वानर भयंकर वृक्षों को उठाकर, दसों दिशाओं में खोज करते हुए, सब के सब आकाश में जा घुसे।
Verse 5
तेषां वेगवतां वेगम् इषुभिर् वेगवत्तरैः । अस्त्रवित् परमास्त्रेण वारयाम् आस रावणिः ॥
teṣāṃ vegavatāṃ vegam iṣubhir vegavattaraiḥ | astravit paramāstreṇa vārayām āsa rāvaṇiḥ
But Rāvaṇa's son [Indrajit], skilled in weapons, with his supreme missile and with arrows yet swifter, warded off the onset of those swift ones.
वेग से उड़ते हुए उन वानरों के वेग को अस्त्रवेत्ता रावणपुत्र (इन्द्रजित्) ने और भी तीव्र बाणों तथा श्रेष्ठ अस्त्र से रोक दिया।
Verse 6
तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः । अन्धकारे न ददृशुर् मेघैः सूर्यम् इवावृतम् ॥
taṃ bhīmavegā harayo nārācaiḥ kṣatavikṣatāḥ | andhakāre na dadṛśur meghaiḥ sūryam ivāvṛtam
The monkeys of fearful speed, gashed and torn by his iron shafts, could not see him in the darkness, as the sun is veiled by clouds.
भयंकर वेग वाले वे वानर उसके लौह-बाणों से क्षत-विक्षत होकर, अन्धकार में उसे वैसे न देख सके जैसे बादलों से ढका हुआ सूर्य।
Verse 7
रामलक्ष्मणयोर् एव सर्वमर्मभिदः शरान् । भृशम् आवेशयाम् आस रावणिः समितिंजयः ॥
rāmalakṣmaṇayor eva sarvamarmabhidaḥ śarān | bhṛśam āveśayām āsa rāvaṇiḥ samitiṃjayaḥ
Into Rāma and Lakṣmaṇa alone the victor in battle, Rāvaṇa's son, drove deep his arrows, piercers of every vital point.
समर-विजयी रावणपुत्र ने समस्त मर्मस्थलों को भेदने वाले बाण केवल राम और लक्ष्मण में ही गहराई से उतार दिए।
Verse 8
निरन्तरशरीरौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । क्रुद्धेनेन्द्रजोता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः ॥
nirantaraśarīrau tu bhrātarau rāmalakṣmaṇau | kruddhenendrajotā vīrau pannagaiḥ śaratāṃ gataiḥ
The two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, heroes, were [covered] with serpents turned into arrows by the enraged Indrajit, [their bodies] left without a gap.
क्रुद्ध इन्द्रजित् के बाण सर्प बनकर बरसे, और उनसे वीर भ्राता राम-लक्ष्मण का सारा शरीर बिना किसी अन्तराल के भर गया।
Verse 9
तयोः क्षतजमार्गेण सुस्राव रुधिरं बहु । ताव् उभौ च प्रकाशेते पुष्पिताव् इव किंशुकौ ॥
tayoḥ kṣatajamārgeṇa susrāva rudhiraṃ bahu | tāv ubhau ca prakāśete puṣpitāv iva kiṃśukau
Through the paths of their wounds much blood flowed, and they both shone like flowering kiṃśuka trees.
उनके घावों के मार्ग से बहुत-सा रक्त बह निकला, और वे दोनों फूले हुए किंशुक (पलाश) के वृक्षों के समान शोभित होने लगे।
Verse 10
ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमः । रावणिर् भ्रातरौ वाक्यम् अन्तर्धानगतो ऽब्रवीत् ॥
tataḥ paryantaraktākṣo bhinnāñjanacayopamaḥ | rāvaṇir bhrātarau vākyam antardhānagato 'bravīt
Then Rāvaṇa's son, his eyes red at the corners, resembling a heap of broken collyrium, gone into invisibility, spoke this word to the two brothers:
तब जिसके नेत्रों के कोर रक्तवर्ण थे और जो टूटे हुए अंजन के ढेर-सा श्याम था, वह रावणपुत्र अदृश्य होकर दोनों भाइयों से यह वचन बोला —
Verse 11
युध्यमानम् अनालक्ष्यं शक्रो ऽपि त्रिदशेश्वरः । द्रष्टुम् आसादितुं वापि न शक्तः किं पुनर् युवाम् ॥
yudhyamānam anālakṣyaṃ śakro 'pi tridaśeśvaraḥ | draṣṭum āsādituṃ vāpi na śaktaḥ kiṃ punar yuvām
"As I fight unseen, not even Śakra (Indra), lord of the thirty gods, is able to behold me or to reach me — how much less you two?
'युद्ध करते हुए अदृश्य मुझे तो देवराज इन्द्र भी न देख सकते और न पा सकते — फिर तुम दोनों की तो बात ही क्या!
Verse 12
प्रावृताव् इषुजालेन राघवौ कङ्कपत्रिणा । एष रोषपरीतात्मा नयामि यमसादनम् ॥
prāvṛtāv iṣujālena rāghavau kaṅkapatriṇā | eṣa roṣaparītātmā nayāmi yamasādanam
Enveloping you two Rāghavas in a net of heron-feathered arrows, I, my mind filled with fury, shall lead you to the abode of Yama."
'हे राघवो! तुम दोनों को बगुले के परों वाले बाणों के जाल में ढककर, क्रोध से भरा हुआ मैं अभी यमलोक पहुँचाता हूँ।'
Verse 13
एवम् उक्त्वा तु धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । निर्बिभेद शितैर् बाणैः प्रजहर्ष ननाद च ॥
evam uktvā tu dharmajñau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | nirbibheda śitair bāṇaiḥ prajaharṣa nanāda ca
Having spoken thus, he pierced the two righteous brothers Rāma and Lakṣmaṇa with whetted arrows, and rejoiced and roared.
ऐसा कहकर उसने धर्मज्ञ भ्राता राम और लक्ष्मण को तीक्ष्ण बाणों से बींध डाला, हर्षित हुआ और गरजा।
Verse 14
भिन्नाञ्जनचयश्यामो विस्फार्य विपुलं धनुः । भूयो भूयः शरान् घोरान् विससर्ज महामृधे ॥
bhinnāñjanacayaśyāmo visphārya vipulaṃ dhanuḥ | bhūyo bhūyaḥ śarān ghorān visasarja mahāmṛdhe
Dark as a heap of broken collyrium, drawing wide his great bow, again and again he loosed dreadful arrows in the great battle.
टूटे अंजन-ढेर-सा श्याम वह अपने विशाल धनुष को खींचकर महासंग्राम में बार-बार घोर बाण छोड़ने लगा।
Verse 15
ततो मर्मसु मर्मज्ञो मज्जयन् निशिताञ् शरान् । रामलक्ष्मणयोर् वीरो ननाद च मुहुर् मुहुः ॥
tato marmasu marmajño majjayan niśitāñ śarān | rāmalakṣmaṇayor vīro nanāda ca muhur muhuḥ
Then that hero, knowing the vital points, driving whetted arrows deep into the vital points of Rāma and Lakṣmaṇa, roared again and again.
तब मर्मज्ञ उस वीर ने राम और लक्ष्मण के मर्मस्थलों में तीक्ष्ण बाण धँसाते हुए बार-बार गर्जना की।
Verse 16
बद्धौ तु शरबन्धेन ताव् उभौ रणमूर्धनि । निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुर् उदीक्षितुम् ॥
baddhau tu śarabandhena tāv ubhau raṇamūrdhani | nimeṣāntaramātreṇa na śekatur udīkṣitum
Bound by that bondage of arrows, those two at the head of the battle, in but the space of the blink of an eye, were unable even to look up.
रणभूमि के अग्रभाग में बाणों के बन्धन से बँधे हुए वे दोनों पलक झपकने भर के समय में भी ऊपर दृष्टि न उठा सके।
Verse 17
ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचिताव् उभौ । ध्वजाव् इव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ ॥
tato vibhinnasarvāṅgau śaraśalyācitāv ubhau | dhvajāv iva mahendrasya rajjumuktau prakampitau
Then, all their limbs pierced through and studded with arrow-barbs, the two quivered like the banner-staffs of great Indra loosed from their ropes.
तब जिनके सारे अंग बिंध गए थे और जो बाणों की नोकों से जड़े हुए थे, वे दोनों रस्सी से छूटे महेन्द्र के ध्वजों के समान काँपने लगे।
Verse 18
तौ संप्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ । निपेततुर् महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती ॥
tau saṃpracalitau vīrau marmabhedena karśitau | nipetatur maheṣvāsau jagatyāṃ jagatīpatī
Those two heroes, great archers, lords of the earth, reeling and worn down by the piercing of their vital points, fell upon the ground.
मर्मभेद से क्षीण होकर डगमगाते हुए वे दोनों महाधनुर्धर वीर, पृथ्वी के स्वामी, धरती पर गिर पड़े।
Verse 19
तौ वीरशयने वीरौ शयानौ रुधिरोक्षितौ । शरवेष्टितसर्वाङ्गाव् आर्तौ परमपीडितौ ॥
tau vīraśayane vīrau śayānau rudhirokṣitau | śaraveṣṭitasarvāṅgāv ārtau paramapīḍitau
Those two heroes lay upon a hero's bed, drenched in blood, all their limbs enwrapped in arrows, stricken and in sorest pain.
वे दोनों वीर रक्त से सने, बाणों से सर्वांग लिपटे, पीड़ित और अत्यन्त व्यथित होकर वीर-शय्या पर पड़े रहे।
Verse 20
न ह्य् अविद्धं तयोर् गात्रं बभूवाङ्गुलम् अन्तरम् । नानिर्भिन्नं न चास्तब्धम् आ कराग्राद् अजिह्मगैः ॥
na hy aviddhaṃ tayor gātraṃ babhūvāṅgulam antaram | nānirbhinnaṃ na cāstabdham ā karāgrād ajihmagaiḥ
For there was not a finger's breadth of their bodies left unpierced, none not torn through, none not rigid, from the fingertips, by the straight-flying shafts.
उन दोनों के शरीर में अँगुलीभर भी ऐसा भाग न बचा जो बिंधा न हो; नख के अग्रभाग तक सीधे जाने वाले बाणों से कोई अंग न तो अनाहत रहा और न बिना जकड़े।
Verse 21
तौ तु क्रूरेण निहतौ रक्षसा कामरूपिणा । असृक्सुस्रुवतुस् तीव्रं जलं प्रस्रवणाव् इव ॥
tau tu krūreṇa nihatau rakṣasā kāmarūpiṇā | asṛksusruvatus tīvraṃ jalaṃ prasravaṇāv iva
Struck down thus by the cruel rākṣasa who could take any form at will, the two streamed blood fiercely, like two springs [streaming] water.
इच्छानुसार रूप धारण करने वाले उस क्रूर राक्षस के हाथों मारे गए वे दोनों तीव्र वेग से रक्त बहाने लगे, मानो दो झरने जल बहा रहे हों।
Verse 22
पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः । क्रोधाद् इन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः ॥
papāta prathamaṃ rāmo viddho marmasu mārgaṇaiḥ | krodhād indrajitā yena purā śakro vinirjitaḥ
Rāma fell first, pierced in his vital points by the shafts of Indrajit — enraged, by whom of old Śakra (Indra) had been vanquished —
सबसे पहले राम गिरे, जिनके मर्मस्थल इन्द्रजित् के बाणों से बिंध गए थे — वही इन्द्रजित्, जिसने क्रोध में भरकर पहले इन्द्र को भी परास्त कर दिया था —
Verse 23
नारचैर् अर्धनाराचैर् भल्लैर् अञ्जलिकैर् अपि । विव्याध वत्सदन्तैश् च सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैस् तथा ॥
nāracair ardhanārācair bhallair añjalikair api | vivyādha vatsadantaiś ca siṃhadaṃṣṭraiḥ kṣurais tathā
he pierced [him] with iron shafts, with half-iron shafts, with bhallas and añjalika arrows, and with vatsadanta, siṃhadaṃṣṭra and razor-edged shafts.
उसने नाराच, अर्धनाराच, भल्ल और अंजलिक बाणों से, तथा वत्सदन्त, सिंहदंष्ट्र और क्षुर नामक बाणों से भी (राम को) बींध डाला।
Verse 24
स वीरशयने शिश्ये विज्यम् आदाय कार्मुकम् । भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिणतं रुक्मभूषितम् ॥
sa vīraśayane śiśye vijyam ādāya kārmukam | bhinnamuṣṭiparīṇāhaṃ triṇataṃ rukmabhūṣitam
He lay upon the hero's bed, still grasping his unstrung bow — its grip and span [now] shattered — the thrice-curved bow adorned with gold.
वे प्रत्यंचारहित उस धनुष को थामे वीर-शय्या पर पड़े रहे, जिसकी मुट्ठी और घेरा टूट चुका था, जो तिहरा मुड़ा हुआ और स्वर्ण से विभूषित था।
Verse 25
बाणपातान्तरे रामं पतितं पुरुषर्षभम् । स तत्र लक्ष्मणो दृष्ट्वा निराशो जीविते ऽभवत् ॥
bāṇapātāntare rāmaṃ patitaṃ puruṣarṣabham | sa tatra lakṣmaṇo dṛṣṭvā nirāśo jīvite 'bhavat
Beholding Rāma, that bull among men, fallen there within the range of an arrow's flight, Lakṣmaṇa lost all hope of life.
एक बाण की दूरी पर गिरे हुए पुरुषश्रेष्ठ राम को वहाँ देखकर लक्ष्मण जीवन से निराश हो गए।
Verse 26
बद्धौ तु वीरौ पतितौ शयानौ; तौ वानराः संपरिवार्य तस्थुः । समागता वायुसुतप्रमुख्या; विषदम् आर्ताः परमं च जग्मुः ॥
baddhau tu vīrau patitau śayānau; tau vānarāḥ saṃparivārya tasthuḥ | samāgatā vāyusutapramukhyā; viṣadam ārtāḥ paramaṃ ca jagmuḥ
But as those two heroes lay bound and fallen, the monkeys stood gathered round them; and those led by the Wind's son, drawing together, stricken, fell into the deepest despondency.
बँधे हुए, गिरे हुए और पड़े हुए उन दोनों वीरों को घेरकर वानर खड़े रह गए; और वायुपुत्र (हनुमान्) आदि प्रमुख वानर एकत्र होकर अत्यन्त विषाद और व्यथा में डूब गए।