Sarga 2
Yuddha Kanda
21 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तं तु शोकपरिद्यूनं रामं दशरथात्मजम् । उवाच वचनं श्रीमान् सुग्रीवः शोकनाशनम् ॥
taṃ tu śokaparidyūnaṃ rāmaṃ daśarathātmajam | uvāca vacanaṃ śrīmān sugrīvaḥ śokanāśanam
To that Rāma, son of Daśaratha, worn down by grief, the glorious Sugrīva spoke words that dispel sorrow.
शोक से अत्यंत खिन्न दशरथनंदन राम से श्रीमान सुग्रीव ने शोक को दूर करने वाले वचन कहे।
Verse 2
किं त्वं संतप्यसे वीर यथान्यः प्राकृतस् तथा । मैवं भूस् त्यज संतापं कृतघ्न इव सौहृदम् ॥
kiṃ tvaṃ saṃtapyase vīra yathānyaḥ prākṛtas tathā | maivaṃ bhūs tyaja saṃtāpaṃ kṛtaghna iva sauhṛdam
"Why do you lament, O hero, like any common man? Be not so; cast off this despair, as an ingrate casts off friendship.
हे वीर, आप किसी साधारण मनुष्य की भाँति क्यों शोक करते हैं? ऐसा न कीजिए; इस संताप को वैसे ही त्याग दीजिए जैसे कृतघ्न मनुष्य मित्रता को त्याग देता है।
Verse 3
संतापस्य च ते स्थानं न हि पश्यामि राघव । प्रवृत्ताव् उपलब्धायां ज्ञाते च निलये रिपोः ॥
saṃtāpasya ca te sthānaṃ na hi paśyāmi rāghava | pravṛttāv upalabdhāyāṃ jñāte ca nilaye ripoḥ
For I see no occasion for your grief, O Rāghava, now that the tidings have been gained and the enemy's abode is known.
हे राघव, मुझे आपके शोक का कोई कारण दिखाई नहीं देता, जबकि समाचार प्राप्त हो चुका है और शत्रु का निवास भी ज्ञात हो गया है।
Verse 4
धृतिमाञ् शास्त्रवित् प्राज्ञः पण्डितश् चासि राघव । त्यजेमां पापिकां बुद्धिं कृत्वात्मेवार्थदूषणीम् ॥
dhṛtimāñ śāstravit prājñaḥ paṇḍitaś cāsi rāghava | tyajemāṃ pāpikāṃ buddhiṃ kṛtvātmevārthadūṣaṇīm
You are steadfast, versed in the scriptures, wise and sagacious, O Rāghava; abandon this baleful thought that, like a false counsel, ruins one's very purpose.
हे राघव, आप धैर्यवान, शास्त्रज्ञ, प्रज्ञावान और विद्वान हैं; इस पापमयी बुद्धि को त्याग दीजिए, जो मिथ्या मंत्रणा की भाँति प्रयोजन को ही नष्ट कर देती है।
Verse 5
समुद्रं लङ्घयित्वा तु महानक्रसमाकुलम् । लङ्काम् आरोहयिष्यामो हनिष्यामश् च ते रिपुम् ॥
samudraṃ laṅghayitvā tu mahānakrasamākulam | laṅkām ārohayiṣyāmo haniṣyāmaś ca te ripum
Having leapt across the ocean teeming with great sea-monsters, we shall mount upon Laṅkā and slay your enemy.
विशाल मगरमच्छों से भरे समुद्र को लाँघकर हम लंका पर चढ़ाई करेंगे और आपके शत्रु का वध करेंगे।
Verse 6
निरुत्साहस्य दीनस्य शोकपर्याकुलात्मनः । सर्वार्था व्यवसीदन्ति व्यसनं चाधिगच्छति ॥
nirutsāhasya dīnasya śokaparyākulātmanaḥ | sarvārthā vyavasīdanti vyasanaṃ cādhigacchati
For a man without resolve, downcast, his mind overwhelmed by grief — all his aims sink away, and he meets with ruin.
जो मनुष्य उत्साहहीन, दीन और शोक से व्याकुल चित्त वाला होता है, उसके सभी प्रयोजन नष्ट हो जाते हैं और वह विपत्ति को प्राप्त होता है।
Verse 7
इमे शूराः समर्थाश् च सर्वे नो हरियूथपाः । त्वत्प्रियार्थं कृतोत्साहाः प्रवेष्टुम् अपि पावकम् ॥
ime śūrāḥ samarthāś ca sarve no hariyūthapāḥ | tvatpriyārthaṃ kṛtotsāhāḥ praveṣṭum api pāvakam
These troop-leaders of our vānaras are all valiant and able; for your sake they have resolved, ready to enter even fire.
हमारे ये सभी वानर-सेनापति शूरवीर और समर्थ हैं; आपके प्रिय के लिए इन्होंने आग में भी प्रवेश करने का उत्साह किया है।
Verse 8
एषां हर्षेण जानामि तर्कश् चास्मिन् दृढो मम । विक्रमेण समानेष्ये सीतां हत्वा यथा रिपुम् ॥
eṣāṃ harṣeṇa jānāmi tarkaś cāsmin dṛḍho mama | vikrameṇa samāneṣye sītāṃ hatvā yathā ripum
By their eagerness I know this, and firm is my conviction in it: by valor I shall bring Sītā back, having slain the enemy.
इनके उत्साह से मैं यह जानता हूँ, और इस विषय में मेरा तर्क दृढ़ है कि मैं पराक्रम से शत्रु का वध करके सीता को वापस ले आऊँगा।
Verse 9
सेतुर् अत्र यथा वध्येद् यथा पश्येम तां पुरीम् । तस्य राक्षसराजस्य तथा त्वं कुरु राघव ॥
setur atra yathā vadhyed yathā paśyema tāṃ purīm | tasya rākṣasarājasya tathā tvaṃ kuru rāghava
So act, O Rāghava, that a bridge may here be built, and that we may behold that city of the rākṣasa-king.
हे राघव, आप वैसा उपाय कीजिए जिससे यहाँ समुद्र पर सेतु बाँधा जाए और हम उस राक्षसराज की नगरी को देख सकें।
Verse 10
दृष्ट्वा तां हि पुरीं लङ्कां त्रिकूटशिखरे स्थिताम् । हतं च रावणं युद्धे दर्शनाद् उपधारय ॥
dṛṣṭvā tāṃ hi purīṃ laṅkāṃ trikūṭaśikhare sthitām | hataṃ ca rāvaṇaṃ yuddhe darśanād upadhāraya
For when you see that city of Laṅkā set upon the peak of Trikūṭa, know from that very sight that Rāvaṇa is slain in battle.
त्रिकूट पर्वत के शिखर पर बसी उस लंका नगरी को देखकर, उसी दर्शन से यह समझ लीजिए कि रावण युद्ध में मारा गया।
Verse 11
सेतुबद्धः समुद्रे च यावल् लङ्का समीपतः । सर्वं तीर्णं च वै सैन्यं जितम् इत्य् उपधार्यताम् ॥
setubaddhaḥ samudre ca yāval laṅkā samīpataḥ | sarvaṃ tīrṇaṃ ca vai sainyaṃ jitam ity upadhāryatām
Once the bridge is bound across the ocean right up to the neighborhood of Laṅkā, and the whole army has crossed over, reckon the victory as won.
जब समुद्र पर लंका के समीप तक सेतु बँध जाए और समस्त सेना पार उतर जाए, तब विजय को प्राप्त हुआ ही समझिए।
Verse 12
इमे हि समरे शूरा हरयः कामरूपिणः । तद् अलं विक्लवा बुद्धी राजन् सर्वार्थनाशनी ॥
ime hi samare śūrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ | tad alaṃ viklavā buddhī rājan sarvārthanāśanī
For these vānaras in battle are heroes who take what form they will. Enough, then, of this faltering mind, O king, which destroys every aim.
ये वानर समर में शूरवीर और इच्छानुसार रूप धारण करने वाले हैं; अतः हे राजन्, इस व्याकुल बुद्धि को छोड़िए, जो सभी प्रयोजनों को नष्ट करने वाली है।
Verse 13
पुरुषस्य हि लोके ऽस्मिञ् शोकः शौर्यापकर्षणः । यत् तु कार्यं मनुष्येण शौण्डीर्यम् अवलम्बता । शूराणां हि मनुष्याणां त्वद्विधानां महात्मनाम् ॥
puruṣasya hi loke 'smiñ śokaḥ śauryāpakarṣaṇaḥ | yat tu kāryaṃ manuṣyeṇa śauṇḍīryam avalambatā | śūrāṇāṃ hi manuṣyāṇāṃ tvadvidhānāṃ mahātmanām
For in this world grief saps a man's valor. Whatever is to be done is to be done by a man who leans upon heroism; it befits heroic men, great-souled like you.
इस लोक में शोक मनुष्य के शौर्य को क्षीण कर देता है। जो कार्य करना है, उसे शौर्य का आश्रय लेने वाले मनुष्य को ही करना चाहिए; यह आप जैसे शूरवीर और महात्मा पुरुषों को ही शोभा देता है।
Verse 14
विनष्टे वा प्रनष्टे वा शोकः सर्वार्थनाशनः । त्वं तु बुद्धिमतां श्रेष्ठः सर्वशास्त्रार्थकोविदः ॥
vinaṣṭe vā pranaṣṭe vā śokaḥ sarvārthanāśanaḥ | tvaṃ tu buddhimatāṃ śreṣṭhaḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ
Whether a thing be destroyed or lost, grief destroys every aim. But you are the foremost of the wise, skilled in the meaning of all the scriptures.
वस्तु नष्ट हो जाने पर अथवा खो जाने पर, शोक सभी प्रयोजनों को नष्ट कर देता है। किंतु आप तो बुद्धिमानों में श्रेष्ठ और समस्त शास्त्रों के अर्थ में निपुण हैं।
Verse 15
मद्विधैः सचिवैः सार्थम् अरिं जेतुम् इहार्हसि । न हि पश्याम्य् अहं कं चित् त्रिषु लोकेषु राघव ॥
madvidhaiḥ sacivaiḥ sārtham ariṃ jetum ihārhasi | na hi paśyāmy ahaṃ kaṃ cit triṣu lokeṣu rāghava
Together with counselors such as I, you ought to conquer the foe here. For I see no one in the three worlds, O Rāghava,
मुझ जैसे मंत्रियों के साथ मिलकर आप यहाँ शत्रु को जीतने में समर्थ हैं। हे राघव, मुझे तीनों लोकों में ऐसा कोई नहीं दिखता,
Verse 16
गृहीतधनुषो यस् ते तिष्ठेद् अभिमुखो रणे । वानरेषु समासक्तं न ते कार्यं विपत्स्यते ॥
gṛhītadhanuṣo yas te tiṣṭhed abhimukho raṇe | vānareṣu samāsaktaṃ na te kāryaṃ vipatsyate
who, once you have taken up your bow, could stand facing you in battle. With the vānaras joined to your cause, your task will not miscarry.
जो आपके धनुष उठा लेने पर रण में आपके सामने टिक सके। वानरों के आपके कार्य में जुट जाने पर आपका कार्य विफल नहीं होगा।
Verse 17
अचिराद् द्रक्ष्यसे सीतां तीर्त्वा सागरम् अक्षयम् । तद् अलं शोकम् आलम्ब्य क्रोधम् आलम्ब भूपते ॥
acirād drakṣyase sītāṃ tīrtvā sāgaram akṣayam | tad alaṃ śokam ālambya krodham ālamba bhūpate
Before long you shall behold Sītā, having crossed the imperishable ocean. Enough, then, of clinging to grief; take hold of wrath, O lord of the earth.
अक्षय समुद्र को पार करके शीघ्र ही आप सीता को देखेंगे। अतः हे भूपति, शोक का आश्रय छोड़िए और क्रोध का आश्रय लीजिए।
Verse 18
निश्चेष्टाः क्षत्रिया मन्दाः सर्वे चण्डस्य बिभ्यति । लङ्गनार्थं च घोरस्य समुद्रस्य नदीपतेः ॥
niśceṣṭāḥ kṣatriyā mandāḥ sarve caṇḍasya bibhyati | laṅganārthaṃ ca ghorasya samudrasya nadīpateḥ
Inert and dull kṣatriyas all dread the fierce foe; and as for the crossing of the terrible ocean, lord of rivers —
Elliptical in the original; the sentence runs on into the next verse.
निश्चेष्ट और मंद क्षत्रिय ही सबसे डरते हैं; और नदियों के स्वामी इस भयंकर समुद्र को लाँघने के लिए भी —
Verse 19
सहास्माभिर् इहोपेतः सूक्ष्मबुद्धिर् विचारय । इमे हि समरे शूरा हरयः कामरूपिणः ॥
sahāsmābhir ihopetaḥ sūkṣmabuddhir vicāraya | ime hi samare śūrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ
united with us here, ponder the means with a subtle intellect. For these vānaras in battle are heroes who take what form they will;
हमारे साथ यहाँ मिलकर सूक्ष्म बुद्धि से उपाय पर विचार कीजिए। ये वानर समर में शूरवीर और इच्छानुसार रूप धारण करने वाले हैं;
Verse 20
तान् अरीन् विधमिष्यन्ति शिलापादपवृष्टिभिः । कथं चित् परिपश्यामस् ते वयं वरुणालयम् ॥
tān arīn vidhamiṣyanti śilāpādapavṛṣṭibhiḥ | kathaṃ cit paripaśyāmas te vayaṃ varuṇālayam
they will destroy those foes with showers of rocks and trees. By one way or another we shall find our way across that abode of Varuṇa.
ये शिलाओं और वृक्षों की वर्षा से उन शत्रुओं को नष्ट कर देंगे। किसी न किसी उपाय से हम वरुण के इस निवास समुद्र को पार कर ही लेंगे।
Verse 21
किम् उक्त्वा बहुधा चापि सर्वथा विजयी भवान् ॥
kim uktvā bahudhā cāpi sarvathā vijayī bhavān
What need of many words? In every way you shall be victorious."
बहुत कहने से क्या? सब भाँति आप विजयी होंगे।