Sarga 1
Yuddha Kanda
16 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावद् अभिभाषितम् । रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥
śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvad abhibhāṣitam | rāmaḥ prītisamāyukto vākyam uttaram abravīt
Having heard the words of Hanumān, aptly and duly spoken, Rāma, filled with joy, replied with these words.
हनुमान के यथावत् और उचित रूप से कहे गए वचनों को सुनकर राम प्रसन्नता से भर उठे और उत्तर में ये वचन बोले।
Verse 2
कृतं हनुमता कार्यं सुमहद् भुवि दुष्करम् । मनसापि यद् अन्येन न शक्यं धरणीतले ॥
kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ sumahad bhuvi duṣkaram | manasāpi yad anyena na śakyaṃ dharaṇītale
"A mighty deed, hard to accomplish upon the earth, has been done by Hanumān — such as could not be achieved even in thought by any other on the face of the earth.
हनुमान ने पृथ्वी पर एक अत्यंत महान और दुष्कर कार्य कर दिखाया है — ऐसा कार्य जिसे इस धरातल पर कोई दूसरा मन से भी नहीं कर सकता।
Verse 3
न हि तं परिपश्यामि यस् तरेत महार्णवम् । अन्यत्र गरुणाद् वायोर् अन्यत्र च हनूमतः ॥
na hi taṃ paripaśyāmi yas tareta mahārṇavam | anyatra garuṇād vāyor anyatra ca hanūmataḥ
For I behold no one who could cross the great ocean, save Garuḍa, the Wind-god, and Hanumān.
गरुड़, वायुदेव और हनुमान को छोड़कर मुझे ऐसा कोई दिखाई नहीं देता जो इस विशाल महासागर को लाँघ सके।
Verse 4
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् ॥
devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām | apradhṛṣyāṃ purīṃ laṅkāṃ rāvaṇena surakṣitām
The city of Laṅkā, unassailable by gods, dānavas, yakṣas, gandharvas, serpents, and rākṣasas, and well-guarded by Rāvaṇa —
देवताओं, दानवों, यक्षों, गंधर्वों, नागों और राक्षसों के लिए अजेय, तथा रावण द्वारा भली भाँति रक्षित लंका नगरी में —
Verse 5
प्रविष्टः सत्त्वम् आश्रित्य जीवन् को नाम निष्क्रमेत् । को विशेत् सुदुराधर्षां राक्षसैश् च सुरक्षिताम् । यो वीर्यबलसंपन्नो न समः स्याद् धनूमतः ॥
praviṣṭaḥ sattvam āśritya jīvan ko nāma niṣkramet | ko viśet sudurādharṣāṃ rākṣasaiś ca surakṣitām | yo vīryabalasaṃpanno na samaḥ syād dhanūmataḥ
having entered it by force of his courage, what living being could come forth again? Who could penetrate that city, so hard to storm and so well guarded by rākṣasas, unless he were endowed with valor and strength equal to Hanumān's?
अपने साहस के बल पर प्रवेश करके, कौन जीवित बाहर निकल सकता है? राक्षसों द्वारा भली भाँति रक्षित और अत्यंत दुर्धर्ष उस नगरी में कौन प्रवेश कर सकता है, जो पराक्रम और बल में हनुमान के समान न हो?
Verse 6
भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतं महत् । एवं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च ॥
bhṛtyakāryaṃ hanumatā sugrīvasya kṛtaṃ mahat | evaṃ vidhāya svabalaṃ sadṛśaṃ vikramasya ca
A great service to his master Sugrīva has been rendered by Hanumān, who has thus displayed a might worthy of his prowess.
हनुमान ने अपने स्वामी सुग्रीव की महान सेवा की है, और इस प्रकार अपने पराक्रम के अनुरूप अपने बल का प्रदर्शन किया है।
Verse 7
यो हि भृत्यो नियुक्तः सन् भर्त्रा कर्मणि दुष्करे । कुर्यात् तदनुरागेण तम् आहुः पुरुषोत्तमम् ॥
yo hi bhṛtyo niyuktaḥ san bhartrā karmaṇi duṣkare | kuryāt tadanurāgeṇa tam āhuḥ puruṣottamam
For the servant who, appointed by his master to a difficult task, performs it out of devotion to him — him they call the best of men.
जो सेवक स्वामी द्वारा किसी दुष्कर कार्य में नियुक्त किए जाने पर उसके प्रति अनुराग के कारण उस कार्य को पूर्ण कर देता है, उसे ही पुरुषों में श्रेष्ठ कहते हैं।
Verse 8
नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद् यः समाहितः । भृत्यो युक्तः समर्थश् च तम् आहुः पुरुषाधमम् ॥
niyukto nṛpateḥ kāryaṃ na kuryād yaḥ samāhitaḥ | bhṛtyo yuktaḥ samarthaś ca tam āhuḥ puruṣādhamam
But the servant who, though appointed, attentive, capable, and competent, does not accomplish the king's task — him they call the lowest of men.
और जो सेवक नियुक्त किए जाने पर, सावधान, समर्थ तथा योग्य होते हुए भी राजा का कार्य पूरा नहीं करता, उसे पुरुषों में अधम कहते हैं।
Verse 9
तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता । न चात्मा लघुतां नीतः सुग्रीवश् चापि तोषितः ॥
tanniyoge niyuktena kṛtaṃ kṛtyaṃ hanūmatā | na cātmā laghutāṃ nītaḥ sugrīvaś cāpi toṣitaḥ
By Hanumān, appointed to that charge, the task has been fulfilled; he has not brought himself to littleness, and Sugrīva too is gratified.
उस कार्य में नियुक्त हनुमान ने कर्तव्य को पूर्ण कर दिखाया; न तो उन्होंने अपने को लघुता को प्राप्त कराया, और सुग्रीव को भी संतुष्ट किया।
Verse 10
अहं च रघुवंशश् च लक्ष्मणश् च महाबलः । वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ॥
ahaṃ ca raghuvaṃśaś ca lakṣmaṇaś ca mahābalaḥ | vaidehyā darśanenādya dharmataḥ parirakṣitāḥ
And I, and the line of Raghu, and the mighty Lakṣmaṇa are this day rightfully preserved by the tidings of Vaidehī's discovery.
मैं, रघुवंश, और महाबली लक्ष्मण — आज वैदेही के दर्शन-समाचार से धर्मपूर्वक सुरक्षित हो गए हैं।
Verse 11
इदं तु मम दीनस्या मनो भूयः प्रकर्षति । यद् इहास्य प्रियाख्यातुर् न कुर्मि सदृशं प्रियम् ॥
idaṃ tu mama dīnasyā mano bhūyaḥ prakarṣati | yad ihāsya priyākhyātur na kurmi sadṛśaṃ priyam
But this torments once more the mind of me, a wretched man — that I cannot render a fitting kindness to him who has brought me these dear tidings.
किंतु मुझ दीन का मन बार-बार इस बात से व्याकुल हो उठता है कि प्रिय समाचार लाने वाले इन हनुमान के प्रति मैं इसके योग्य कोई प्रिय उपकार नहीं कर पा रहा हूँ।
Verse 12
एष सर्वस्वभूतस् तु परिष्वङ्गो हनूमतः । मया कालम् इमं प्राप्य दत्तस् तस्य महात्मनः ॥
eṣa sarvasvabhūtas tu pariṣvaṅgo hanūmataḥ | mayā kālam imaṃ prāpya dattas tasya mahātmanaḥ
This embrace, which becomes my whole wealth, is given by me, now that this occasion has come, to that great-souled Hanumān."
यह आलिंगन, जो मेरे लिए मेरा सर्वस्व है, इस अवसर को पाकर मैं उन महात्मा हनुमान को देता हूँ।
Verse 13
सर्वथा सुकृतं तावत् सीतायाः परिमार्गणम् । सागरं तु समासाद्य पुनर् नष्टं मनो मम ॥
sarvathā sukṛtaṃ tāvat sītāyāḥ parimārgaṇam | sāgaraṃ tu samāsādya punar naṣṭaṃ mano mama
"In every way, then, the searching out of Sītā has been well accomplished. But, having reached the ocean, my mind is lost again.
इस प्रकार सीता की खोज तो सब भाँति भली प्रकार संपन्न हो गई; किंतु समुद्र के पास पहुँचकर मेरा मन फिर से भटक गया है।
Verse 14
कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः । हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समाहिताः ॥
kathaṃ nāma samudrasya duṣpārasya mahāmbhasaḥ | harayo dakṣiṇaṃ pāraṃ gamiṣyanti samāhitāḥ
How indeed shall the vānaras, resolute, pass to the southern shore of the ocean, so hard to cross, with its vast waters?
जिसका पार पाना कठिन है, उस विशाल जलराशि वाले समुद्र के दक्षिणी तट पर ये वानर संयमपूर्वक भला कैसे पहुँच पाएँगे?
Verse 15
यद्य् अप्य् एष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम । समुद्रपारगमने हरीणां किम् इवोत्तरम् ॥
yady apy eṣa tu vṛttānto vaidehyā gadito mama | samudrapāragamane harīṇāṃ kim ivottaram
Even though this account of Vaidehī has been reported to me, what answer is there for the vānaras' crossing of the ocean?"
यद्यपि वैदेही का यह वृत्तांत मुझसे कह दिया गया है, तथापि वानरों के समुद्र-पार जाने का क्या उपाय है?
Verse 16
इत्य् उक्त्वा शोकसंभ्रान्तो रामः शत्रुनिबर्हणः । हनूमन्तं महाबाहुस् ततो ध्यानम् उपागमत् ॥
ity uktvā śokasaṃbhrānto rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ | hanūmantaṃ mahābāhus tato dhyānam upāgamat
Having spoken thus, Rāma, the destroyer of foes, the mighty-armed one, bewildered by grief, then fell into deep thought, his gaze upon Hanumān.
ऐसा कहकर शत्रुओं का संहार करने वाले महाबाहु राम शोक से व्याकुल हो, हनुमान पर दृष्टि गड़ाए, गहरे चिंतन में डूब गए।