Sarga 18
Yuddha Kanda
42 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तांस् तु ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् । राघवार्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम् ॥
tāṃs tu te 'haṃ pravakṣyāmi prekṣamāṇasya yūthapān | rāghavārthe parākrāntā ye na rakṣanti jīvitam
"Those troop-leaders I shall now describe to you as you gaze on them — who, striving for Rāghava's sake, do not guard their own lives.
"अब मैं उन सेनापतियों का वर्णन करता हूँ, जिन्हें तुम देख रहे हो — जो राघव के लिए पराक्रम करते हुए अपने जीवन की रक्षा नहीं करते।
Verse 2
स्निग्धा यस्य बहुश्यामा बाला लाङ्गूलम् आश्रिताः । ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥
snigdhā yasya bahuśyāmā bālā lāṅgūlam āśritāḥ | tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ
He whose sleek, many-dark hairs cling to his tail — coppery, yellow, pale, and white, bristling — a doer of dreadful deeds,
जिसके चिकने, अनेक श्याम बाल उसकी पूँछ पर लगे हैं — ताम्र, पीले, पाण्डु और श्वेत, बिखरे हुए — वह घोर कर्म करने वाला है,
Verse 3
प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्येव मरीचयः । पृथिव्यां चानुकृष्यन्ते हरो नामैष यूथपः ॥
pragṛhītāḥ prakāśante sūryasyeva marīcayaḥ | pṛthivyāṃ cānukṛṣyante haro nāmaiṣa yūthapaḥ
which, when raised, shine like the rays of the sun and are dragged along the ground: this troop-leader is named Hara.
जो उठाए जाने पर सूर्य की किरणों के समान चमकते हैं और पृथ्वी पर घसीटे जाते हैं: यह सेनापति हर नाम से विख्यात है।
Verse 4
यं पृष्ठतो ऽनुगच्छन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः । द्रुमान् उद्यम्य सहिता लङ्कारोहणतत्पराः ॥
yaṃ pṛṣṭhato 'nugacchanti śataśo 'tha sahasraśaḥ | drumān udyamya sahitā laṅkārohaṇatatparāḥ
Those who follow behind him, by hundreds and by thousands, together raising up trees, bent on scaling Laṅkā —
जो सैकड़ों और हजारों की संख्या में वृक्ष उठाए, मिलकर, लंका पर चढ़ने को तत्पर, उसके पीछे चलते हैं —
Verse 5
एष कोटीसहस्रेण वानराणां महौजसाम् । आकाङ्क्षते त्वां संग्रामे जेतुं परपुरंजय ॥
eṣa koṭīsahasreṇa vānarāṇāṃ mahaujasām | ākāṅkṣate tvāṃ saṃgrāme jetuṃ parapuraṃjaya
this one, with a thousand crores of vānaras of great might, longs to conquer you in battle, O conqueror of enemy cities.
हे शत्रुनगरियों के विजेता, यह महापराक्रमी वानरों के हजार करोड़ के साथ तुझे युद्ध में जीतने की आशा करता है।
Verse 6
नीलान् इव महामेघांस् तिष्ठतो यांस् तु पश्यसि । असिताञ् जनसंकाशान् युद्धे सत्यपराक्रमान् ॥
nīlān iva mahāmeghāṃs tiṣṭhato yāṃs tu paśyasi | asitāñ janasaṃkāśān yuddhe satyaparākramān
Those whom you see standing like great dark clouds, black, resembling collyrium, of truthful valor in war —
जिन्हें तुम महान काले मेघों के समान खड़े देख रहे हो, काले, काजल के समान, युद्ध में सत्यपराक्रमी —
Verse 7
नखदंष्ट्रायुधान् वीरांस् तीक्ष्णकोपान् भयावहान् । असंख्येयान् अनिर्देश्यान् परं पारम् इवोदधेः ॥
nakhadaṃṣṭrāyudhān vīrāṃs tīkṣṇakopān bhayāvahān | asaṃkhyeyān anirdeśyān paraṃ pāram ivodadheḥ
heroes armed with claws and fangs, of keen wrath, fear-inspiring, countless and beyond describing, like the farther shore of the ocean —
नख और दाढ़ों से युक्त वीर, तीक्ष्ण क्रोध वाले, भयकारी, असंख्य और अवर्णनीय, समुद्र के उस पार के समान —
Verse 8
पर्वतेषु च ये के चिद् विषमेषु नदीषु च । एते त्वाम् अभिवर्तन्ते राजन्न् ऋष्काः सुदारुणाः ॥
parvateṣu ca ye ke cid viṣameṣu nadīṣu ca | ete tvām abhivartante rājann ṛṣkāḥ sudāruṇāḥ
these who are found upon the mountains, in the rugged places, and by the rivers, these most dreadful bears advance upon you, O king.
हे राजन्, जो पर्वतों पर, विषम स्थानों में और नदियों के पास पाए जाते हैं, ये अत्यंत भयंकर ऋक्ष (भालू) तेरी ओर बढ़ रहे हैं।
Verse 9
एषां मध्ये स्थितो राजन् भीमाक्षो भीमदर्शनः । पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात् परिवारितः ॥
eṣāṃ madhye sthito rājan bhīmākṣo bhīmadarśanaḥ | parjanya iva jīmūtaiḥ samantāt parivāritaḥ
In the midst of them stands, O king, the dread-eyed, dread-to-behold one, like Parjanya (the rain-god) surrounded on all sides by his clouds.
हे राजन्, इनके बीच भयंकर नेत्रों वाला, भयंकर दर्शन वाला वह खड़ा है, जैसे चारों ओर मेघों से घिरा पर्जन्य।
Verse 10
ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठम् अध्यास्ते नर्मदां पिबन् । सर्वर्क्षाणाम् अधिपतिर् धूम्रो नामैष यूथपः ॥
ṛkṣavantaṃ giriśreṣṭham adhyāste narmadāṃ piban | sarvarkṣāṇām adhipatir dhūmro nāmaiṣa yūthapaḥ
He dwells upon Ṛkṣavān, the best of mountains, drinking of the Narmadā — the lord of all the bears, this troop-leader named Dhūmra.
वह पर्वतश्रेष्ठ ऋक्षवान पर नर्मदा का जल पीता हुआ निवास करता है — समस्त ऋक्षों का अधिपति, यह धूम्र नामक सेनापति।
Verse 11
यवीयान् अस्य तु भ्राता पश्यैनं पर्वतोपमम् । भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस् तु पराक्रमे ॥
yavīyān asya tu bhrātā paśyainaṃ parvatopamam | bhrātrā samāno rūpeṇa viśiṣṭas tu parākrame
And his younger brother — behold him, like a mountain, equal to his brother in form but superior in prowess —
और उसका छोटा भाई — इसे देखो, पर्वत के समान, रूप में भाई के समान किंतु पराक्रम में श्रेष्ठ —
Verse 12
स एष जाम्बवान् नाम महायूथपयूथपः । प्रशान्तो गुरुवर्ती च संप्रहारेष्व् अमर्षणः ॥
sa eṣa jāmbavān nāma mahāyūthapayūthapaḥ | praśānto guruvartī ca saṃprahāreṣv amarṣaṇaḥ
he is the one named Jāmbavān, troop-leader of the great troop-leaders, calm and dutiful toward his elders, yet relentless in combat.
यह जाम्बवान नामक, महासेनापतियों का सेनापति है, शांत और गुरुजनों के प्रति आज्ञाकारी, किंतु युद्धों में अमर्षशील।
Verse 13
एतेन साह्यं सुमहत् कृतं शक्रस्य धीमता । देवासुरे जाम्बवता लब्धाश् च बहवो वराः ॥
etena sāhyaṃ sumahat kṛtaṃ śakrasya dhīmatā | devāsure jāmbavatā labdhāś ca bahavo varāḥ
By this wise Jāmbavān a very great aid was once rendered to Indra, and many boons were won by Jāmbavān in the war of gods and asuras.
इस बुद्धिमान जाम्बवान ने पूर्वकाल में इंद्र की अत्यंत महान सहायता की थी, और देवासुर-संग्राम में जाम्बवान ने अनेक वरदान प्राप्त किए थे।
Verse 14
आरुह्य पर्वताग्रेभ्यो महाभ्रविपुलाः शिलाः । मुञ्चन्ति विपुलाकारा न मृत्योर् उद्विजन्ति च ॥
āruhya parvatāgrebhyo mahābhravipulāḥ śilāḥ | muñcanti vipulākārā na mṛtyor udvijanti ca
Climbing to the mountain-tops, they hurl down rocks huge as great clouds, these vast-formed ones, nor do they shrink from death.
पर्वत-शिखरों पर चढ़कर, ये विशालकाय महान मेघों के समान विशाल शिलाएँ फेंकते हैं, और मृत्यु से भी नहीं घबराते।
Verse 15
राक्षसानां च सदृशाः पिशाचानां च रोमशाः । एतस्य सैन्ये बहवो विचरन्त्य् अग्नितेजसः ॥
rākṣasānāṃ ca sadṛśāḥ piśācānāṃ ca romaśāḥ | etasya sainye bahavo vicaranty agnitejasaḥ
Like rākṣasas and like piśācas, hairy, many such range in his army, blazing with the fire of their energy.
राक्षसों और पिशाचों के समान, रोमश, अग्नि के समान तेजस्वी अनेक ऐसे इसकी सेना में विचरते हैं।
Verse 16
यं त्व् एनम् अभिसंरब्धं प्लवमानम् इव स्थितम् । प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थितं यूथपयूथपम् ॥
yaṃ tv enam abhisaṃrabdhaṃ plavamānam iva sthitam | prekṣante vānarāḥ sarve sthitaṃ yūthapayūthapam
That one, impetuous, who stands as if about to leap, upon whom all the vānaras gaze — the troop-leader of troop-leaders —
जो वह आवेश में भरा, मानो उछलने को उद्यत खड़ा है, जिसकी ओर सभी वानर देख रहे हैं — सेनापतियों का सेनापति —
Verse 17
एष राजन् सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः । बलेन बलसंपन्नो रम्भो नामैष यूथपः ॥
eṣa rājan sahasrākṣaṃ paryupāste harīśvaraḥ | balena balasaṃpanno rambho nāmaiṣa yūthapaḥ
this lord of vānaras, O king, waits upon the thousand-eyed (Indra); endowed with strength, this troop-leader is named Rambha.
हे राजन्, वह वानरेश्वर सहस्राक्ष इंद्र की उपासना करता है; बल से संपन्न यह सेनापति रंभ नाम से विख्यात है।
Verse 18
यः स्थितं योजने शैलं गच्छन् पार्श्वेन सेवते । ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम् ॥
yaḥ sthitaṃ yojane śailaṃ gacchan pārśvena sevate | ūrdhvaṃ tathaiva kāyena gataḥ prāpnoti yojanam
He who, going, skirts a mountain a yojana in extent, and likewise, going upward, attains a yojana with his body —
जो चलते समय एक योजन विस्तृत पर्वत को अपने पार्श्व से छूता जाता है, और ऊपर की ओर जाते समय भी अपने शरीर से एक योजन प्राप्त कर लेता है —
Verse 19
यस्मान् न परमं रूपं चतुष्पादेषु विद्यते । श्रुतः संनादनो नाम वानराणां पितामहः ॥
yasmān na paramaṃ rūpaṃ catuṣpādeṣu vidyate | śrutaḥ saṃnādano nāma vānarāṇāṃ pitāmahaḥ
than whom no better form is found among four-footed beings: he is known as Saṃnādana, the grandsire of the vānaras,
चौपायों में जिससे श्रेष्ठ रूप कोई नहीं पाया जाता: वह संनादन नाम से विख्यात है, वानरों का पितामह,
Verse 20
येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता । पराजयश् च न प्राप्तः सो ऽयं यूथपयूथपः । यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः ॥
yena yuddhaṃ tadā dattaṃ raṇe śakrasya dhīmatā | parājayaś ca na prāptaḥ so 'yaṃ yūthapayūthapaḥ | yasya vikramamāṇasya śakrasyeva parākramaḥ
by whom in battle a fight was once given to the wise Indra, and no defeat was met — this troop-leader of troop-leaders, whose prowess when he ranges is like Indra's.
जिसने पूर्वकाल में बुद्धिमान इंद्र को रण में युद्ध दिया था और पराजय को प्राप्त नहीं हुआ — यह सेनापतियों का सेनापति, जिसका पराक्रम विचरते समय इंद्र के समान है।
Verse 21
एष गन्धर्वकन्यायाम् उत्पन्नः कृष्णवर्त्मना । पुरा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम् ॥
eṣa gandharvakanyāyām utpannaḥ kṛṣṇavartmanā | purā devāsure yuddhe sāhyārthaṃ tridivaukasām
He was begotten upon a gandharva maiden by the Black-Pathed One (Fire), of old in the war of gods and asuras, for the aid of the dwellers in heaven.
यह अग्नि (कृष्णवर्त्मा) द्वारा एक गंधर्व-कन्या में उत्पन्न हुआ था, पूर्वकाल में देवासुर-संग्राम में देवताओं की सहायता के लिए।
Verse 22
यस्य वैश्रवणो राजा जम्बूम् उपनिषेवते । यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिंनरसेविनाम् ॥
yasya vaiśravaṇo rājā jambūm upaniṣevate | yo rājā parvatendrāṇāṃ bahukiṃnarasevinām
He, over whom King Vaiśravaṇa (Kubera) is lord, who dwells by the Jambū (tree), who is king of the lords of mountains, haunted by many kiṃnaras,
जिसका राजा वैश्रवण (कुबेर) है, जो जंबू वृक्ष के पास रहता है, जो अनेक किन्नरों से सेवित पर्वतेंद्रों का राजा है,
Verse 23
विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस् ते राक्षसाधिप । तत्रैष वसति श्रीमान् बलवान् वानरर्षभः । युद्धेष्व् अकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः ॥
vihārasukhado nityaṃ bhrātus te rākṣasādhipa | tatraiṣa vasati śrīmān balavān vānararṣabhaḥ | yuddheṣv akatthano nityaṃ krathano nāma yūthapaḥ
ever giving pleasure of sport to your brother, O lord of rākṣasas (Kubera) — there dwells this glorious, mighty bull among vānaras, never boastful in battle, a troop-leader named Krathana.
The relative pronouns in this and the preceding verses refer loosely to the mountain-realm; the construction is somewhat elliptical.
हे राक्षसाधिप, तेरे भाई (कुबेर) को सदा विहार का सुख देता है — वहाँ यह श्रीमान, बलवान वानरश्रेष्ठ निवास करता है, युद्धों में सदा अबड़बोला, क्रथन नामक सेनापति।
Verse 24
वृतः कोटिसहस्रेण हरीणां समुपस्थितः । एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥
vṛtaḥ koṭisahasreṇa harīṇāṃ samupasthitaḥ | eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum
Surrounded by a thousand crores of vānaras he waits; this very one hopes to crush Laṅkā with his own troop.
वानरों के हजार करोड़ से घिरा हुआ यह उपस्थित है; यही अपनी ही सेना से लंका को रौंद डालने की आशा करता है।
Verse 25
यो गङ्गाम् अनु पर्येति त्रासयन् हस्तियूथपान् । हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरम् अनुस्मरन् ॥
yo gaṅgām anu paryeti trāsayan hastiyūthapān | hastināṃ vānarāṇāṃ ca pūrvavairam anusmaran
He who ranges along the Gaṅgā, terrifying the elephant-herds, remembering the ancient feud between elephants and vānaras —
जो गंगा के किनारे विचरता है, हाथियों के झुंडों को भयभीत करता हुआ, हाथियों और वानरों के पुराने वैर का स्मरण करता हुआ —
Verse 26
एष यूथपतिर् नेता गच्छन् गिरिगुहाशयः । हरीणां वाहिनी मुख्यो नदीं हैमवतीम् अनु ॥
eṣa yūthapatir netā gacchan giriguhāśayaḥ | harīṇāṃ vāhinī mukhyo nadīṃ haimavatīm anu
this troop-leader and chief, going about, lodging in mountain-caves, leader of the vānara host, (ranges) along the river sprung from Himavān.
यह सेनापति और नायक, घूमता हुआ, पर्वत की गुफाओं में रहने वाला, वानर-सेना का मुख्य, हिमालय से निकली नदी के किनारे (विचरता है)।
Verse 27
उशीर बीजम् आश्रित्य पर्वतं मन्दरोपमम् । रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम् ॥
uśīra bījam āśritya parvataṃ mandaropamam | ramate vānaraśreṣṭho divi śakra iva svayam
Dwelling upon the Uśīrabīja mountain, like Mandara, the best of vānaras disports himself, as Indra himself in heaven.
मंदराचल के समान उशीरबीज पर्वत पर रहकर यह वानरश्रेष्ठ ऐसे विहार करता है जैसे स्वर्ग में स्वयं इंद्र।
Verse 28
एनं शतसहस्राणां सहस्रम् अभिवर्तते । एष दुर्मर्षणो राजन् प्रमाथी नाम यूथपः ॥
enaṃ śatasahasrāṇāṃ sahasram abhivartate | eṣa durmarṣaṇo rājan pramāthī nāma yūthapaḥ
A thousand times a hundred thousand follow him; this one, hard to overcome, O king, is a troop-leader named Pramāthin.
हे राजन्, दस लाख (वानर) इसके पीछे चलते हैं; यह दुर्धर्ष, प्रमाथी नामक सेनापति है।
Verse 29
वातेनेवोद्धतं मेघं यम् एनम् अनुपश्यसि । विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद् बहुलं रजः ॥
vātenevoddhataṃ meghaṃ yam enam anupaśyasi | vivartamānaṃ bahuśo yatraitad bahulaṃ rajaḥ
That one whom you see yonder, like a cloud driven up by the wind, wheeling about many times, where this thick dust rises —
जो वह तुम वायु से उठाए गए मेघ के समान देख रहे हो, बार-बार घूमता हुआ, जहाँ यह घनी धूल उठ रही है —
Verse 30
एते ऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः । शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम् ॥
ete 'sitamukhā ghorā golāṅgūlā mahābalāḥ | śataṃ śatasahasrāṇi dṛṣṭvā vai setubandhanam
these black-faced, dreadful, cow-tailed (langur) ones of great might, a hundred times a hundred thousand, having seen the bridging of the sea,
ये काले मुख वाले, घोर, गोलांगूल (लंगूर) महाबली, सौ लाख की संख्या में, समुद्र पर सेतु-बंधन को देखकर,
Verse 31
गोलाङ्गूलं महावेगं गवाक्षं नाम यूथपम् । परिवार्याभिवर्तन्ते लङ्कां मर्दितुम् ओजसा ॥
golāṅgūlaṃ mahāvegaṃ gavākṣaṃ nāma yūthapam | parivāryābhivartante laṅkāṃ marditum ojasā
surround the swift cow-tailed troop-leader named Gavākṣa and advance to crush Laṅkā with their might.
महावेगशाली गोलांगूल गवाक्ष नामक सेनापति को घेरकर, अपने बल से लंका को रौंदने के लिए बढ़ रहे हैं।
Verse 32
भ्रमराचरिता यत्र सर्वकामफलद्रुमाः । यं सूर्यतुल्यवर्णाभम् अनुपर्येति पर्वतम् ॥
bhramarācaritā yatra sarvakāmaphaladrumāḥ | yaṃ sūryatulyavarṇābham anuparyeti parvatam
Where the trees, yielding all desired fruits, are haunted by bees — the mountain of hue like the sun, round which he ranges —
जहाँ समस्त कामनाओं के फल देने वाले वृक्ष भौंरों से सेवित हैं — सूर्य के समान वर्ण वाला वह पर्वत, जिसके चारों ओर यह विचरता है —
Verse 33
यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः । यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः ॥
yasya bhāsā sadā bhānti tadvarṇā mṛgapakṣiṇaḥ | yasya prasthaṃ mahātmāno na tyajanti maharṣayaḥ
by whose radiance the beasts and birds ever shine of that same hue, whose tableland the great seers do not forsake —
जिसकी कांति से पशु-पक्षी सदा उसी वर्ण के होकर चमकते हैं, जिसकी समतल भूमि को महात्मा महर्षि नहीं छोड़ते —
Verse 34
तत्रैष रमते राजन् रम्ये काञ्चनपर्वते । मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः ॥
tatraiṣa ramate rājan ramye kāñcanaparvate | mukhyo vānaramukhyānāṃ kesarī nāma yūthapaḥ
there this one disports himself, O king, upon that lovely golden mountain, the chief of the vānara chiefs, a troop-leader named Kesarin.
हे राजन्, वहाँ उस रमणीय स्वर्ण-पर्वत पर यह विहार करता है, वानर-मुख्यों का मुख्य, केसरी नामक सेनापति।
Verse 35
षष्टिर् गिरिसहस्राणां रम्याः काञ्चनपर्वताः । तेषां मध्ये गिरिवरस् त्वम् इवानघ रक्षसाम् ॥
ṣaṣṭir girisahasrāṇāṃ ramyāḥ kāñcanaparvatāḥ | teṣāṃ madhye girivaras tvam ivānagha rakṣasām
Sixty thousand lovely golden mountains there are, and among them the best of mountains, as you, O sinless one, are best among the rākṣasas —
साठ हजार रमणीय स्वर्ण-पर्वत हैं, और उनके बीच एक पर्वतश्रेष्ठ है — जैसे हे निष्पाप, तुम राक्षसों में श्रेष्ठ हो —
Verse 36
तत्रैते कपिलाः श्वेतास् ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः । निवसन्त्य् उत्तमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः ॥
tatraite kapilāḥ śvetās tāmrāsyā madhupiṅgalāḥ | nivasanty uttamagirau tīkṣṇadaṃṣṭrānakhāyudhāḥ
there these tawny and white ones, copper-faced and honey-brown, dwell upon that supreme mountain, armed with keen fangs and claws,
वहाँ ये कपिल और श्वेत, ताम्र मुख वाले, मधु के समान पीले, उस उत्तम पर्वत पर निवास करते हैं, तीक्ष्ण दाढ़ों और नखों रूपी आयुधों वाले,
Verse 37
सिंह इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः । सर्वे वैश्वनरसमा ज्वलिताशीविषोपमाः ॥
siṃha iva caturdaṃṣṭrā vyāghrā iva durāsadāḥ | sarve vaiśvanarasamā jvalitāśīviṣopamāḥ
four-fanged like lions, unapproachable like tigers, all like the fire-god, resembling blazing venomous serpents,
सिंह के समान चार दाढ़ों वाले, व्याघ्रों के समान दुरासद, सभी अग्नि के समान, जलते विषधर सर्पों के सदृश,
Verse 38
सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातंगसंनिभाः । महापर्वतसंकाशा महाजीमूतनिस्वनाः ॥
sudīrghāñcitalāṅgūlā mattamātaṃgasaṃnibhāḥ | mahāparvatasaṃkāśā mahājīmūtanisvanāḥ
with very long, curved tails, like rutting elephants, resembling great mountains, with the roar of great clouds.
अत्यंत लंबी, मुड़ी हुई पूँछों वाले, मदमत्त हाथियों के समान, महान पर्वतों के सदृश, महान मेघों की गर्जना वाले।
Verse 39
एष चैषाम् अधिपतिर् मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् । नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजञ् शतबलीति यः । एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥
eṣa caiṣām adhipatir madhye tiṣṭhati vīryavān | nāmnā pṛthivyāṃ vikhyāto rājañ śatabalīti yaḥ | eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum
And this valorous one is their lord, who stands in their midst, renowned upon the earth, O king, as Śatabali; this very one hopes to crush Laṅkā with his own troop.
और यह पराक्रमी इनका अधिपति इनके बीच खड़ा है, हे राजन्, पृथ्वी पर शतबलि नाम से विख्यात; यही अपनी ही सेना से लंका को रौंद डालने की आशा करता है।
Verse 40
गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश् च वानरः । एकैक एव यूथानां कोटिभिर् दशभिर् वृतः ॥
gajo gavākṣo gavayo nalo nīlaś ca vānaraḥ | ekaika eva yūthānāṃ koṭibhir daśabhir vṛtaḥ
Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Nala, and the vānara Nīla — each one of them is surrounded by ten crores of troops.
गज, गवाक्ष, गवय, नल और वानर नील — इनमें से प्रत्येक दस करोड़ सेना से घिरा है।
Verse 41
तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः । न शक्यन्ते बहुत्वात् तु संख्यातुं लघुविक्रमाः ॥
tathānye vānaraśreṣṭhā vindhyaparvatavāsinaḥ | na śakyante bahutvāt tu saṃkhyātuṃ laghuvikramāḥ
And likewise there are other best of vānaras, dwellers on the Vindhya mountain, swift of valor, who by their multitude cannot be numbered.
और इसी प्रकार विंध्य पर्वत पर रहने वाले अन्य वानरश्रेष्ठ भी हैं, शीघ्र पराक्रम वाले, जिन्हें बहुसंख्यक होने के कारण गिना नहीं जा सकता।
Verse 42
सर्वे महाराज महाप्रभावाः; सर्वे महाशैलनिकाशकायाः । सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन; कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम् ॥
sarve mahārāja mahāprabhāvāḥ; sarve mahāśailanikāśakāyāḥ | sarve samarthāḥ pṛthivīṃ kṣaṇena; kartuṃ pravidhvastavikīrṇaśailām
All of them, O great king, are of great might; all have bodies like great mountains; all are able in a moment to make the earth a thing of shattered and scattered hills."
हे महाराज, वे सभी महाप्रभावशाली हैं; सभी के शरीर महान पर्वतों के समान हैं; सभी क्षण भर में पृथ्वी को विध्वस्त और बिखरे पर्वतों वाली बना देने में समर्थ हैं।"