Sarga 19
Yuddha Kanda
34 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम् । बलम् आलोकयन् सर्वं शुको वाक्यम् अथाब्रवीत् ॥
sāraṇasya vacaḥ śrutvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | balam ālokayan sarvaṃ śuko vākyam athābravīt
Having heard the words of Sāraṇa, Śuka, gazing upon the whole army, then spoke these words to Rāvaṇa, the lord of rākṣasas.
सारण के वचन सुनकर, समस्त सेना को देखते हुए शुक ने तब राक्षसाधिप रावण से यह वचन कहा।
Verse 2
स्थितान् पश्यसि यान् एतान् मत्तान् इव महाद्विपान् । न्यग्रोधान् इव गाङ्गेयान् सालान् हैमवतीन् इव ॥
sthitān paśyasi yān etān mattān iva mahādvipān | nyagrodhān iva gāṅgeyān sālān haimavatīn iva
"Those whom you see standing, like rutting great elephants, like the banyans of the Gaṅgā (Gangetic region), like the sālas of Himavān —
"जिन्हें तुम मदमत्त विशाल हाथियों के समान, गंगा-प्रदेश के वट वृक्षों के समान, हिमालय के साल वृक्षों के समान खड़े देख रहे हो —
Verse 3
एते दुष्प्रसहा राजन् बलिनः कामरूपिणः । दैत्यदानवसंकाशा युद्धे देवपराक्रमाः ॥
ete duṣprasahā rājan balinaḥ kāmarūpiṇaḥ | daityadānavasaṃkāśā yuddhe devaparākramāḥ
these, O king, are hard to withstand, mighty, taking what form they will, resembling daityas and dānavas, of god-like valor in battle.
हे राजन्, ये दुःसह, बलशाली, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले, दैत्यों और दानवों के समान, युद्ध में देवतुल्य पराक्रमी हैं।
Verse 4
एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्चच सप्त च । तथा शङ्खसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च ॥
eṣāṃ koṭisahasrāṇi nava pañcaca sapta ca | tathā śaṅkhasahasrāṇi tathā vṛndaśatāni ca
Of these there are nine, five, and seven thousand crores, and likewise thousands of 'conchs' (śaṅkhas), and hundreds of 'myriads' (vṛndas).
इनके नौ, पाँच और सात हजार करोड़ हैं, और उसी प्रकार सहस्रों शंख और शत वृन्द हैं।
Verse 5
एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा । हरयो देवगन्धर्वैर् उत्पन्नाः कामरूपिणः ॥
ete sugrīvasacivāḥ kiṣkindhānilayāḥ sadā | harayo devagandharvair utpannāḥ kāmarūpiṇaḥ
These are Sugrīva's counselors, ever dwelling in Kiṣkindhā — vānaras born of gods and gandharvas, taking what form they will.
ये सुग्रीव के मंत्री हैं, सदा किष्किंधा में रहने वाले — देवताओं और गंधर्वों से उत्पन्न, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानर।
Verse 6
यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ । मैन्दश् च द्विविदश् चोभौ ताभ्यां नास्ति समो युधि ॥
yau tau paśyasi tiṣṭhantau kumārau devarūpiṇau | maindaś ca dvividaś cobhau tābhyāṃ nāsti samo yudhi
Those two whom you see standing, youths of divine form — Mainda and Dvivida both — none is their equal in battle.
वे जो दो देवरूपी कुमार तुम खड़े देख रहे हो — मैंद और द्विविद, दोनों — युद्ध में इनके समान कोई नहीं।
Verse 7
ब्रह्मणा समनुज्ञाताव् अमृतप्राशिनाव् उभौ । आशंसेते युधा लङ्काम् एतौ मर्दितुम् ओजसा ॥
brahmaṇā samanujñātāv amṛtaprāśināv ubhau | āśaṃsete yudhā laṅkām etau marditum ojasā
Both, sanctioned by Brahmā, have fed upon ambrosia; these two hope in battle to crush Laṅkā with their might.
ब्रह्मा से अनुमति पाए हुए दोनों ने अमृत का पान किया है; ये दोनों युद्ध में अपने बल से लंका को रौंदने की आशा करते हैं।
Verse 8
याव् एताव् एतयोः पार्श्वे स्थितौ पर्वतसंनिभौ । सुमुखो विमुखश् चैव मृत्युपुत्रौ पितुः समौ ॥
yāv etāv etayoḥ pārśve sthitau parvatasaṃnibhau | sumukho vimukhaś caiva mṛtyuputrau pituḥ samau
Those two who stand at their side, like mountains — Sumukha and Vimukha — the sons of Death (Mṛtyu), equal to their father.
जो ये दोनों इनके पार्श्व में पर्वत के समान खड़े हैं — सुमुख और विमुख — मृत्यु के पुत्र, अपने पिता के समान।
Verse 9
यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नम् इव कुञ्जरम् । यो बलात् क्षोभयेत् क्रुद्धः समुद्रम् अपि वानरः ॥
yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ prabhinnam iva kuñjaram | yo balāt kṣobhayet kruddhaḥ samudram api vānaraḥ
That one whom you see standing like a rutting elephant, the vānara who in wrath could by his strength convulse even the ocean —
जो वह तुम मदमत्त हाथी के समान खड़ा देख रहे हो, वह वानर जो क्रोध में अपने बल से समुद्र को भी क्षुब्ध कर दे —
Verse 10
एषो ऽभिगन्ता लङ्काया वैदेह्यास् तव च प्रभो । एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनर् आगतम् ॥
eṣo 'bhigantā laṅkāyā vaidehyās tava ca prabho | enaṃ paśya purā dṛṣṭaṃ vānaraṃ punar āgatam
he is the one who came before to Laṅkā, to Vaidehī and to you, O lord; behold again this vānara, seen before, now come once more.
हे प्रभो, यही वह है जो पहले लंका में, वैदेही और तुम्हारे पास आया था; पहले देखे गए इस वानर को फिर आया हुआ देखो।
Verse 11
ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः । हनूमान् इति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः ॥
jyeṣṭhaḥ kesariṇaḥ putro vātātmaja iti śrutaḥ | hanūmān iti vikhyāto laṅghito yena sāgaraḥ
The eldest son of Kesarin, known as the son of the Wind, renowned as Hanumān, by whom the ocean was leapt across;
केसरी का ज्येष्ठ पुत्र, वायुपुत्र नाम से विख्यात, हनुमान नाम से प्रसिद्ध, जिसने समुद्र को लाँघ लिया;
Verse 12
कामरूपी हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः । अनिवार्यगतिश् चैव यथा सततगः प्रभुः ॥
kāmarūpī hariśreṣṭho balarūpasamanvitaḥ | anivāryagatiś caiva yathā satatagaḥ prabhuḥ
a shape-shifter, the best of vānaras, endowed with strength and beauty, and of unstoppable course, like the ever-moving lord (the Wind) himself.
इच्छानुसार रूप धारण करने वाला, वानरश्रेष्ठ, बल और रूप से संपन्न, और अनिवार्य गति वाला, जैसे सदा गतिशील स्वामी (वायु) स्वयं।
Verse 13
उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल पिपासितः । त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानम् अवतीर्य हि ॥
udyantaṃ bhāskaraṃ dṛṣṭvā bālaḥ kila pipāsitaḥ | triyojanasahasraṃ tu adhvānam avatīrya hi
As a boy, it is said, seeing the rising sun and being hungry, he sprang up three thousand yojanas along his way,
कहा जाता है कि बालपन में, उदित होते सूर्य को देखकर और भूखा होकर, तीन हजार योजन मार्ग तय करके,
Verse 14
आदित्यम् आहरिष्यामि न मे क्षुत् प्रतियास्यति । इति संचिन्त्य मनसा पुरैष बलदर्पितः ॥
ādityam āhariṣyāmi na me kṣut pratiyāsyati | iti saṃcintya manasā puraiṣa baladarpitaḥ
thinking in his mind, 'I shall seize the sun, and my hunger shall not abate' — this one, proud in his strength, of old;
'मैं सूर्य को पकड़ लूँगा, तब मेरी भूख नहीं मिटेगी (रुकेगी नहीं)' — ऐसा मन में सोचकर, बल से उन्मत्त यह पूर्वकाल में (उछला);
Verse 15
अनाधृष्यतमं देवम् अपि देवर्षिदानवैः । अनासाद्यैव पतितो भास्करोदयने गिरौ ॥
anādhṛṣyatamaṃ devam api devarṣidānavaiḥ | anāsādyaiva patito bhāskarodayane girau
and without reaching that god, most unassailable even by gods, seers, and dānavas, he fell upon the mountain of the sun's rising.
और देव, देवर्षि तथा दानवों से भी अत्यंत अजेय उस सूर्यदेव तक पहुँचे बिना ही, सूर्य के उदयगिरि पर गिर पड़ा।
Verse 16
पतितस्य कपेर् अस्य हनुर् एका शिलातले । किं चिद् भिन्ना दृढहनोर् हनूमान् एष तेन वै ॥
patitasya kaper asya hanur ekā śilātale | kiṃ cid bhinnā dṛḍhahanor hanūmān eṣa tena vai
When this vānara fell, one of his jaws was somewhat broken upon the rock; and because his jaw (hanu) was firm, he is this Hanumān, so named for that.
गिरते समय इस वानर की एक ठुड्डी (हनु) शिला-तल पर कुछ टूट गई; और क्योंकि इसकी ठुड्डी दृढ़ थी, इसी से यह हनुमान कहलाया।
Verse 17
सत्यम् आगमयोगेन ममैष विदितो हरिः । नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम् ॥
satyam āgamayogena mamaiṣa vidito hariḥ | nāsya śakyaṃ balaṃ rūpaṃ prabhāvo vānubhāṣitum
Truly, through tidings I have come to know this vānara; his strength, his form, and his power are beyond describing.
सचमुच, सुनी हुई बातों से मैंने इस वानर को जाना है; इसका बल, रूप और प्रभाव वर्णन से परे है।
Verse 18
एष आशंसते लङ्काम् एको मर्दितुम् ओजसा । यश् चैषो ऽनन्तरः शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः ॥
eṣa āśaṃsate laṅkām eko marditum ojasā | yaś caiṣo 'nantaraḥ śūraḥ śyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ
This one alone hopes to crush Laṅkā with his might. And he who is next to him, heroic, dark, with lotus-like eyes —
यह अकेला ही अपने बल से लंका को रौंद डालने की आशा करता है। और जो इसके बाद वाला शूर, श्याम, कमल के समान नेत्रों वाला है —
Verse 19
इक्ष्वाकूणाम् अतिरथो लोके विख्यात पौरुषः । यस्मिन् न चलते धर्मो यो धर्मं नातिवर्तते ॥
ikṣvākūṇām atiratho loke vikhyāta pauruṣaḥ | yasmin na calate dharmo yo dharmaṃ nātivartate
the matchless chariot-warrior of the Ikṣvākus, renowned in the world for manliness, in whom righteousness never wavers, who never oversteps the right,
इक्ष्वाकुओं का अतिरथी, पौरुष के लिए लोक में विख्यात, जिसमें धर्म कभी विचलित नहीं होता, जो धर्म का अतिक्रमण नहीं करता,
Verse 20
यो ब्राह्मम् अस्त्रं वेदांश् च वेद वेदविदां वरः । यो भिन्द्याद् गगनं बाणैः पर्वतांश् चापि दारयेत् ॥
yo brāhmam astraṃ vedāṃś ca veda vedavidāṃ varaḥ | yo bhindyād gaganaṃ bāṇaiḥ parvatāṃś cāpi dārayet
who knows the Brahmā-weapon and the Vedas, best of those versed in the Vedas, who could cleave the sky with his arrows and shatter even the mountains —
जो ब्रह्मास्त्र और वेदों को जानता है, वेदज्ञों में श्रेष्ठ, जो अपने बाणों से आकाश को भी भेद दे और पर्वतों को भी चीर दे —
Verse 21
यस्य मृत्योर् इव क्रोधः शक्रस्येव पराक्रमः । स एष रामस् त्वां योद्धुं राजन् समभिवर्तते ॥
yasya mṛtyor iva krodhaḥ śakrasyeva parākramaḥ | sa eṣa rāmas tvāṃ yoddhuṃ rājan samabhivartate
whose wrath is like Death's and whose prowess like Indra's — that very Rāma, O king, advances to fight you.
जिसका क्रोध मृत्यु के समान और पराक्रम इंद्र के समान है — हे राजन्, वही राम तुझसे युद्ध करने के लिए बढ़ रहा है।
Verse 22
यश् चैष दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः । विशालवक्षास् ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः ॥
yaś caiṣa dakṣiṇe pārśve śuddhajāmbūnadaprabhaḥ | viśālavakṣās tāmrākṣo nīlakuñcitamūrdhajaḥ
And he who is on his right side, of the hue of pure gold, broad-chested, copper-eyed, with dark curling hair —
और जो इसके दाहिनी ओर शुद्ध स्वर्ण की कांति वाला, विशाल वक्ष वाला, ताम्र नेत्रों वाला, काले घुँघराले केशों वाला है —
Verse 23
एषो ऽस्य लक्ष्मणो नाम भ्राता प्राणसमः प्रियः । नये युद्धे च कुशलः सर्वशास्त्रविशारदः ॥
eṣo 'sya lakṣmaṇo nāma bhrātā prāṇasamaḥ priyaḥ | naye yuddhe ca kuśalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ
this is his brother named Lakṣmaṇa, dear to him as his own life, skilled in counsel and in war, versed in all the scriptures.
यह इसका लक्ष्मण नामक भाई है, प्राणों के समान प्रिय, नीति और युद्ध में कुशल, समस्त शास्त्रों में निपुण।
Verse 24
अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान् बली । रामस्य दक्षिणो बाहुर् नित्यं प्राणो बहिश्चरः ॥
amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimān balī | rāmasya dakṣiṇo bāhur nityaṃ prāṇo bahiścaraḥ
Impatient of insult, unconquerable, a conqueror, valorous, wise, and strong — he is Rāma's right arm, ever his very breath moving outside him.
अमर्षशील, दुर्जय, विजेता, पराक्रमी, बुद्धिमान और बलवान — यह राम की दाहिनी भुजा है, सदा उनका बाहर विचरता हुआ प्राण।
Verse 25
न ह्य् एष राघवस्यार्थे जीवितं परिरक्षति । एषैवाशंसते युद्धे निहन्तुं सर्वराक्षसान् ॥
na hy eṣa rāghavasyārthe jīvitaṃ parirakṣati | eṣaivāśaṃsate yuddhe nihantuṃ sarvarākṣasān
For this one does not spare his own life for Rāghava's sake; this very one hopes in battle to slay all the rākṣasas.
क्योंकि यह राघव के लिए अपने जीवन की रक्षा नहीं करता; यही युद्ध में समस्त राक्षसों का वध करने की आशा करता है।
Verse 26
यस् तु सव्यम् असौ पक्षं रामस्याश्रित्य तिष्ठति । रक्षोगणपरिक्षिप्तो राजा ह्य् एष विभीषणः ॥
yas tu savyam asau pakṣaṃ rāmasyāśritya tiṣṭhati | rakṣogaṇaparikṣipto rājā hy eṣa vibhīṣaṇaḥ
And he who stands clinging to Rāma's left flank, surrounded by troops of rākṣasas — this is King Vibhīṣaṇa,
और जो वह राम के बाएँ पार्श्व का आश्रय लिए खड़ा है, राक्षस-समूहों से घिरा हुआ — यह राजा विभीषण है,
Verse 27
श्रीमता राजराजेन लङ्कायाम् अभिषेचितः । त्वाम् एव प्रतिसंरब्धो युद्धायैषो ऽभिवर्तते ॥
śrīmatā rājarājena laṅkāyām abhiṣecitaḥ | tvām eva pratisaṃrabdho yuddhāyaiṣo 'bhivartate
consecrated to Laṅkā by the glorious king of kings (Rāma); roused against you, this one advances to battle.
श्रीमान राजराज (राम) द्वारा लंका पर अभिषिक्त; तेरे विरुद्ध क्रुद्ध होकर यह युद्ध के लिए बढ़ रहा है।
Verse 28
यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं मध्ये गिरिम् इवाचलम् । सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्तारम् अपराजितम् ॥
yaṃ tu paśyasi tiṣṭhantaṃ madhye girim ivācalam | sarvaśākhāmṛgendrāṇāṃ bhartāram aparājitam
That one whom you see standing in the midst like an unmoving mountain, the unconquered lord of all the lords of branch-ranging apes —
जो वह तुम मध्य में अचल पर्वत के समान खड़ा देख रहे हो, समस्त शाखामृगेंद्रों का अपराजित स्वामी —
Verse 29
तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेनाभिजनेन च । यः कपीन् अति बभ्राज हिमवान् इव पर्वतान् ॥
tejasā yaśasā buddhyā jñānenābhijanena ca | yaḥ kapīn ati babhrāja himavān iva parvatān
who in splendor, renown, wisdom, knowledge, and lineage outshone the vānaras as Himavān outshines the mountains —
जो तेज, यश, बुद्धि, ज्ञान और कुल में वानरों से वैसे ही बढ़कर शोभायमान हुआ जैसे हिमालय पर्वतों से —
Verse 30
किष्किन्धां यः समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम् । दुर्गां पर्वतदुर्गस्थां प्रधानैः सह यूथपैः ॥
kiṣkindhāṃ yaḥ samadhyāste guhāṃ sagahanadrumām | durgāṃ parvatadurgasthāṃ pradhānaiḥ saha yūthapaiḥ
who dwells in Kiṣkindhā, that cave set amid thick trees, hard to reach, placed in a mountain-fastness, together with his chief troop-leaders;
जो किष्किंधा में निवास करता है, घने वृक्षों वाली उस गुफा में, दुर्गम, पर्वत-दुर्ग में स्थित, अपने प्रमुख सेनापतियों के साथ;
Verse 31
यस्यैषा काञ्चनी माला शोभते शतपुष्करा । कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ॥
yasyaiṣā kāñcanī mālā śobhate śatapuṣkarā | kāntā devamanuṣyāṇāṃ yasyāṃ lakṣmīḥ pratiṣṭhitā
whose golden garland of a hundred lotuses shines, lovely to gods and men, in which Fortune (Lakṣmī) is fixed —
जिसकी यह सौ कमलों वाली स्वर्णमाला शोभायमान है, देवताओं और मनुष्यों को प्रिय, जिसमें लक्ष्मी प्रतिष्ठित है —
Verse 32
एतां च मालां तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम् । सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः ॥
etāṃ ca mālāṃ tārāṃ ca kapirājyaṃ ca śāśvatam | sugrīvo vālinaṃ hatvā rāmeṇa pratipāditaḥ
this garland, and Tārā, and the everlasting vānara-kingship, Sugrīva gained through Rāma, having slain Vālin.
यह माला, तारा, और शाश्वत वानर-राज्य सुग्रीव ने वालि का वध करके राम के द्वारा प्राप्त किया।
Verse 33
एवं कोटिसहस्रेण शङ्कूनां च शतेन च । सुग्रीवो वानरेन्द्रस् त्वां युद्धार्थम् अभिवर्तते ॥
evaṃ koṭisahasreṇa śaṅkūnāṃ ca śatena ca | sugrīvo vānarendras tvāṃ yuddhārtham abhivartate
Thus with a thousand crores, and a hundred 'conchs' (śaṅkus), Sugrīva, lord of vānaras, advances against you for battle.
इस प्रकार हजार करोड़ और सौ शंखों के साथ वानरेंद्र सुग्रीव तेरी ओर युद्ध के लिए बढ़ रहा है।
Verse 34
इमां महाराजसमीक्ष्य वाहिनीम्; उपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमाम् । ततः प्रयत्नः परमो विधीयतां; यथा जयः स्यान् न परैः पराजयः ॥
imāṃ mahārājasamīkṣya vāhinīm; upasthitāṃ prajvalitagrahopamām | tataḥ prayatnaḥ paramo vidhīyatāṃ; yathā jayaḥ syān na paraiḥ parājayaḥ
Having surveyed this host drawn up, O great king, like a blazing array of planets, let your utmost effort now be made, so that there be victory and no defeat at the hands of the foe."
हे महाराज, जलते ग्रहों की पंक्ति के समान उपस्थित इस सेना को देखकर, अब अपना परम प्रयत्न कीजिए, जिससे विजय हो और शत्रुओं के हाथों पराजय न हो।"