Sarga 106
Yuddha Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एतच् छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पितामहसमीरितम् । अङ्केनादाय वैदेहीम् उत्पपात विभावसुः ॥
etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ pitāmahasamīritam | aṅkenādāya vaidehīm utpapāta vibhāvasuḥ
Hearing this auspicious speech uttered by the Grandsire (Brahmā), the Fire-god (Vibhāvasu) rose up, bearing Vaidehī upon his lap.
पितामह ब्रह्मा के कहे इस शुभ वचन को सुनकर अग्निदेव वैदेही को अपनी गोद में लिए हुए (अग्नि से) ऊपर उठे।
Verse 2
तरुणादित्यसंकाशां तप्तकाञ्चनभूषणाम् । रक्ताम्बरधरां बालां नीलकुञ्चितमूर्धजाम् ॥
taruṇādityasaṃkāśāṃ taptakāñcanabhūṣaṇām | raktāmbaradharāṃ bālāṃ nīlakuñcitamūrdhajām
Radiant as the newly-risen sun, adorned with refined gold, clad in red raiment, youthful, with dark curling hair,
नवोदित सूर्य के समान तेजस्विनी, तपाए सोने के आभूषणों से सजी, लाल वस्त्र धारण किए, तरुणी, नीले घुँघराले केशों वाली,
Verse 3
अक्लिष्टमाल्याभरणां तथा रूपां मनस्विनीम् । ददौ रामाय वैदेहीम् अङ्के कृत्वा विभावसुः ॥
akliṣṭamālyābharaṇāṃ tathā rūpāṃ manasvinīm | dadau rāmāya vaidehīm aṅke kṛtvā vibhāvasuḥ
her garlands and ornaments unwithered, her form unchanged, high-spirited — the Fire-god gave Vaidehī back to Rāma, placing her upon his lap.
जिनकी माला और आभूषण मुरझाए नहीं थे, वैसे ही रूप वाली, मनस्विनी वैदेही को गोद में लिए अग्निदेव ने राम को लौटा दिया।
Verse 4
अब्रवीच् च तदा रामं साक्षी लोकस्य पावकः । एषा ते राम वैदेही पापम् अस्या न विद्यते ॥
abravīc ca tadā rāmaṃ sākṣī lokasya pāvakaḥ | eṣā te rāma vaidehī pāpam asyā na vidyate
And the Fire, witness of the world, then said to Rāma: "Here is your Vaidehī, O Rāma; no sin is found in her."
और लोक के साक्षी अग्निदेव ने तब राम से कहा—"हे राम! यह आपकी वैदेही हैं; इनमें कोई पाप नहीं है।
Verse 5
नैव वाचा न मनसा नानुध्यानान् न चक्षुषा । सुवृत्ता वृत्तशौण्डीरा न त्वाम् अतिचचार ह ॥
naiva vācā na manasā nānudhyānān na cakṣuṣā | suvṛttā vṛttaśauṇḍīrā na tvām aticacāra ha
"Neither by word nor by mind, nor by thought nor by glance, O proud in virtue, did she of excellent conduct ever transgress against you."
हे व्रत में गौरवशाली! उत्तम आचरण वाली, चरित्र में शूरवीर इन्होंने न वाणी से, न मन से, न ध्यान से और न दृष्टि से कभी आपके प्रति कोई अतिक्रमण किया।
Verse 6
रावणेनापनीतैषा वीर्योत्सिक्तेन रक्षसा । त्वया विरहिता दीना विवशा निर्जनाद् वनात् ॥
rāvaṇenāpanītaiṣā vīryotsiktena rakṣasā | tvayā virahitā dīnā vivaśā nirjanād vanāt
"She was borne away by Rāvaṇa, the rākṣasa swollen with his might, from a lonely wood — bereft of you, forlorn and helpless."
अपने बल से उन्मत्त राक्षस रावण इन्हें आपसे बिछुड़ी हुई, दीन, विवश अवस्था में एकान्त वन से हर ले गया था।
Verse 7
रुद्धा चान्तःपुरे गुप्ता त्वक्चित्ता त्वत्परायणा । रक्षिता राक्षसी संघैर् विकृतैर् घोरदर्शनैः ॥
ruddhā cāntaḥpure guptā tvakcittā tvatparāyaṇā | rakṣitā rākṣasī saṃghair vikṛtair ghoradarśanaiḥ
"Confined and guarded in the inner apartments, her heart and mind fixed on you alone, she was watched over by hordes of rākṣasa women, misshapen and dreadful to behold."
अन्तःपुर में रोकी और पहरे में रखी गई, मन और चित्त से आप ही पर अनुरक्त ये विकृत और घोर दर्शन वाली राक्षसियों के समूहों से घेरी गई थीं।
Verse 8
प्रलोभ्यमाना विविधं भर्त्स्यमाना च मैथिली । नाचिन्तयत तद् रक्षस् त्वद्गतेनान्तरात्मना ॥
pralobhyamānā vividhaṃ bhartsyamānā ca maithilī | nācintayata tad rakṣas tvadgatenāntarātmanā
"Though tempted in divers ways and threatened, Sītā of Mithilā gave no thought to that rākṣasa, her inmost being gone out to you."
नाना प्रकार से लुभाई और धमकाई जाने पर भी मिथिला की सीता ने अपने अन्तःकरण को आप ही में लगाए हुए उस राक्षस का तनिक भी विचार नहीं किया।
Verse 9
विशुद्धभावां निष्पापां प्रतिगृह्णीष्व राघव । न किं चिद् अभिधातव्यम् अहम् आज्ञापयामि ते ॥
viśuddhabhāvāṃ niṣpāpāṃ pratigṛhṇīṣva rāghava | na kiṃ cid abhidhātavyam aham ājñāpayāmi te
"Take her back, O Rāghava, her nature pure and sinless; nothing is to be said against her — this I declare to you."
हे राघव! विशुद्ध-भाव वाली, निष्पाप इन्हें स्वीकार कीजिए; इनके विरुद्ध कुछ भी कहने योग्य नहीं है—यह मैं आपको आदेश देता हूँ।"
Verse 10
एवम् उक्तो महातेजा धृतिमान् दृढविक्रमः । अब्रवीत् त्रिदशश्रेष्ठं रामो धर्मभृतां वरः ॥
evam ukto mahātejā dhṛtimān dṛḍhavikramaḥ | abravīt tridaśaśreṣṭhaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ
Thus addressed, the greatly resplendent Rāma, steadfast and firm in valour, best of the upholders of dharma, spoke to the foremost of the thirty gods:
इस प्रकार कहे जाने पर महातेजस्वी, धैर्यवान्, दृढ़ पराक्रमी, धर्मधारियों में श्रेष्ठ राम ने त्रिदशश्रेष्ठ (अग्निदेव) से कहा—
Verse 11
अवश्यं त्रिषु लोकेषु सीता पावनम् अर्हति । दीर्घकालोषिता चेयं रावणान्तःपुरे शुभा ॥
avaśyaṃ triṣu lokeṣu sītā pāvanam arhati | dīrghakāloṣitā ceyaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā
"Surely Sītā needed, in the three worlds, this purification, for this fair one dwelt a long while in Rāvaṇa's inner apartments."
"तीनों लोकों में सीता को अवश्य ही यह पवित्रीकरण (अग्नि-परीक्षा) आवश्यक था, क्योंकि यह शुभा चिरकाल तक रावण के अन्तःपुर में रहीं।
Verse 12
बालिशः खलु कामात्मा रामो दशरथात्मजः । इति वक्ष्यन्ति मां सन्तो जानकीम् अविशोध्य हि ॥
bāliśaḥ khalu kāmātmā rāmo daśarathātmajaḥ | iti vakṣyanti māṃ santo jānakīm aviśodhya hi
"'Rāma, son of Daśaratha, is surely a foolish, lust-driven man' — so would the good have said of me, had I not purified Jānakī."
'दशरथनन्दन राम निश्चय ही मूर्ख और कामी है'—यदि मैं जानकी को शुद्ध किए बिना (स्वीकार कर लेता), तो सज्जन मेरे विषय में ऐसा कहते।
Verse 13
अनन्यहृदयां भक्तां मच्चित्तपरिरक्षणीम् । अहम् अप्य् अवगच्छामि मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥
ananyahṛdayāṃ bhaktāṃ maccittaparirakṣaṇīm | aham apy avagacchāmi maithilīṃ janakātmajām
"I too know Sītā of Mithilā, daughter of Janaka, to be of undivided heart, devoted, keeping her mind fixed on me."
मैं भी जनककुमारी मिथिला की सीता को अनन्य-हृदया, भक्त और मुझ ही में चित्त को सुरक्षित रखने वाली जानता हूँ।
Verse 14
प्रत्ययार्थं तु लोकानां त्रयाणां सत्यसंश्रयः । उपेक्षे चापि वैदेहीं प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥
pratyayārthaṃ tu lokānāṃ trayāṇāṃ satyasaṃśrayaḥ | upekṣe cāpi vaidehīṃ praviśantīṃ hutāśanam
"But for the conviction of the three worlds, I who rest upon truth looked on even as Vaidehī entered the bearer of oblations."
किन्तु तीनों लोकों के विश्वास के लिए ही, सत्य के आश्रित मैंने अग्नि में प्रवेश करती वैदेही की भी उपेक्षा की।
Verse 15
इमाम् अपि विशालाक्षीं रक्षितां स्वेन तेजसा । रावणो नातिवर्तेत वेलाम् इव महोदधिः ॥
imām api viśālākṣīṃ rakṣitāṃ svena tejasā | rāvaṇo nātivarteta velām iva mahodadhiḥ
"Rāvaṇa could no more transgress against this wide-eyed one, guarded by her own radiance, than the great ocean can overpass its shore."
अपने तेज से सुरक्षित इन विशाल नेत्रों वाली का रावण उसी प्रकार अतिक्रमण नहीं कर सका जैसे महासमुद्र अपनी वेला (तट-मर्यादा) का।
Verse 16
न हि शक्तः स दुष्टात्मा मनसापि हि मैथिलीम् । प्रधर्षयितुम् अप्राप्तां दीप्ताम् अग्निशिखाम् इव ॥
na hi śaktaḥ sa duṣṭātmā manasāpi hi maithilīm | pradharṣayitum aprāptāṃ dīptām agniśikhām iva
"For that evil-souled one had no power even in thought to assail Sītā of Mithilā, unapproachable as a blazing tongue of flame."
क्योंकि वह दुरात्मा जलती अग्नि-शिखा के समान अनभिगम्य मिथिला की सीता पर मन से भी आक्रमण करने में असमर्थ था।
Verse 17
नेयम् अर्हति चैश्वर्यं रावणान्तःपुरे शुभा । अनन्या हि मया सीतां भास्करेण प्रभा यथा ॥
neyam arhati caiśvaryaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā | ananyā hi mayā sītāṃ bhāskareṇa prabhā yathā
"This fair one could not have endured the sovereignty of Rāvaṇa's inner apartments; for Sītā is not other than myself, as light is not other than the sun."
यह शुभा रावण के अन्तःपुर के ऐश्वर्य को सहन करने योग्य नहीं थी; क्योंकि सीता मुझसे अनन्य हैं—जैसे सूर्य से उसकी प्रभा।
Verse 18
विशुद्धा त्रिषु लोकेषु मैथिली जनकात्मजा । न हि हातुम् इयं शक्या कीर्तिर् आत्मवता यथा ॥
viśuddhā triṣu lokeṣu maithilī janakātmajā | na hi hātum iyaṃ śakyā kīrtir ātmavatā yathā
"Sītā of Mithilā, daughter of Janaka, is pure in the three worlds; she can no more be forsaken than can his own honour by a man of self-respect."
जनककुमारी मिथिला की सीता तीनों लोकों में विशुद्ध हैं; इन्हें उसी प्रकार त्यागा नहीं जा सकता जैसे आत्मसम्मानी पुरुष द्वारा अपनी कीर्ति।
Verse 19
अवश्यं च मया कार्यं सर्वेषां वो वचो हितम् । स्निग्धानां लोकमान्यानाम् एवं च ब्रुवतां हितम् ॥
avaśyaṃ ca mayā kāryaṃ sarveṣāṃ vo vaco hitam | snigdhānāṃ lokamānyānām evaṃ ca bruvatāṃ hitam
"And I must needs do the salutary bidding of all of you — for salutary is the speech of you who are affectionate and honoured in the world, speaking thus."
और मुझे अवश्य ही आप सब का हितकर वचन मानना है—स्नेही, लोक-माननीय और इस प्रकार हित कहने वाले आप सबका।"
Verse 20
इतीदम् उक्त्वा वचनं महाबलैः; प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा । समेत्य रामः प्रियया महाबलः; सुखं सुखार्हो ऽनुबभूव राघवः ॥
itīdam uktvā vacanaṃ mahābalaiḥ; praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā | sametya rāmaḥ priyayā mahābalaḥ; sukhaṃ sukhārho 'nubabhūva rāghavaḥ
Having spoken these words, praised by the mighty ones for the deed he had wrought, the mighty Rāma, worthy of happiness, rejoined his beloved and knew happiness.
इस प्रकार यह वचन कहकर, अपने किए हुए कर्म के लिए महाबली देवताओं से प्रशंसित होकर, सुख के योग्य महाबली राघव राम अपनी प्रिया से मिलकर सुख का अनुभव करने लगे।