Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 107

Yuddha Kanda

36 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    एतच् छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेण सुभाषितम् । इदं शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः ॥

    etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāghaveṇa subhāṣitam | idaṃ śubhataraṃ vākyaṃ vyājahāra maheśvaraḥ

    Hearing this fair speech well spoken by Rāghava, the Great Lord (Śiva) uttered these still fairer words:

    राघव के इस सुभाषित शुभ वचन को सुनकर महेश्वर (शिव) ने यह और भी शुभ वचन कहा—

  2. Verse 2

    पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्षः परंतप । दिष्ट्या कृतम् इदं कर्म त्वया शस्त्रभृतां वर ॥

    puṣkarākṣa mahābāho mahāvakṣaḥ paraṃtapa | diṣṭyā kṛtam idaṃ karma tvayā śastrabhṛtāṃ vara

    "O lotus-eyed, mighty-armed, broad-chested scorcher of foes — by good fortune this deed has been done by you, O best of weapon-bearers."

    "हे कमलनयन, महाबाहो, विशाल वक्षवाले शत्रुसन्तापी! हे शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ! सौभाग्य से तुमने यह कर्म किया।

  3. Verse 3

    दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः । अपावृत्तं त्वया संख्ये राम रावणजं भयम् ॥

    diṣṭyā sarvasya lokasya pravṛddhaṃ dāruṇaṃ tamaḥ | apāvṛttaṃ tvayā saṃkhye rāma rāvaṇajaṃ bhayam

    "By good fortune the thick and dreadful darkness that had grown over all the world — the fear born of Rāvaṇa — you have swept away in battle, O Rāma."

    हे राम! सौभाग्य से समस्त लोक पर छाया हुआ, रावण से उत्पन्न भय-रूपी घोर अंधकार, जो बहुत बढ़ चुका था, तुमने युद्ध में हटा दिया।

  4. Verse 4

    आश्वास्य भरतं दीनं कौसल्यां च यशस्विनीम् । कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्ट्वा लक्ष्मणमातरम् ॥

    āśvāsya bharataṃ dīnaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm | kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭvā lakṣmaṇamātaram

    "Having comforted the grieving Bharata and the glorious Kausalyā, and having seen Kaikeyī and Sumitrā, the mother of Lakṣmaṇa,"

    दुःखी भरत को और यशस्विनी कौसल्या को आश्वस्त करके, कैकेयी को और लक्ष्मण की माता सुमित्रा को देखकर,

  5. Verse 5

    प्राप्य राज्यम् अयोध्यायां नन्दयित्वा सुहृज्जनम् । इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा महाबल ॥

    prāpya rājyam ayodhyāyāṃ nandayitvā suhṛjjanam | ikṣvākūṇāṃ kule vaṃśaṃ sthāpayitvā mahābala

    "having gained the kingdom in Ayodhyā and gladdened your friends, having established the line in the house of the Ikṣvākus, O mighty one,"

    हे महाबली! अयोध्या में राज्य पाकर, सुहृदों को प्रसन्न करके, इक्ष्वाकुओं के कुल में वंश को स्थापित करके,

  6. Verse 6

    इष्ट्वा तुरगमेधेन प्राप्य चानुत्तमं यशः । ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा त्रिदिवं गन्तुम् अर्हसि ॥

    iṣṭvā turagamedhena prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ | brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā tridivaṃ gantum arhasi

    "having sacrificed with the horse-sacrifice and won matchless renown, having given wealth to the brāhmaṇas, you should attain heaven in due time."

    अश्वमेध यज्ञ करके और अनुपम यश पाकर, ब्राह्मणों को धन देकर, तुम्हें समय आने पर स्वर्ग को जाना चाहिए।

  7. Verse 7

    एष राजा विमानस्थः पिता दशरथस् तव । काकुत्स्थ मानुषे लोके गुरुस् तव महायशाः ॥

    eṣa rājā vimānasthaḥ pitā daśarathas tava | kākutstha mānuṣe loke gurus tava mahāyaśāḥ

    "This king who stands in a celestial car is your father Daśaratha, O Kākutstha — your elder of great renown in the world of men."

    हे काकुत्स्थ! विमान में बैठे ये राजा तुम्हारे पिता दशरथ हैं—मनुष्य-लोक में तुम्हारे महायशस्वी गुरु।

  8. Verse 8

    इन्द्रलोकं गतः श्रीमांस् त्वया पुत्रेण तारितः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा त्वम् एनम् अभिवादय ॥

    indralokaṃ gataḥ śrīmāṃs tvayā putreṇa tāritaḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā tvam enam abhivādaya

    "The glorious one has gone to Indra's world, delivered by you his son; with your brother Lakṣmaṇa, make your salutation to him."

    तुम पुत्र के द्वारा तारे गए वे श्रीमान् इन्द्रलोक को चले गए हैं; अपने भाई लक्ष्मण के साथ तुम इन्हें अभिवादन करो।"

  9. Verse 9

    महादेववचः श्रुत्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः । विमानशिखरस्थस्य प्रणामम् अकरोत् पितुः ॥

    mahādevavacaḥ śrutvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ | vimānaśikharasthasya praṇāmam akarot pituḥ

    Hearing the words of the Great God, Kākutstha with Lakṣmaṇa made obeisance to his father, who stood upon the summit of the car.

    महादेव का वचन सुनकर काकुत्स्थ ने लक्ष्मण सहित विमान के शिखर पर स्थित अपने पिता को प्रणाम किया।

  10. Verse 10

    दीप्यमानं स्वयां लक्ष्म्या विरजोऽम्बरधारिणम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श पितरं प्रभुः ॥

    dīpyamānaṃ svayāṃ lakṣmyā virajo'mbaradhāriṇam | lakṣmaṇena saha bhrātrā dadarśa pitaraṃ prabhuḥ

    Blazing with his own splendour, clad in spotless raiment, the lord with his brother Lakṣmaṇa beheld his father.

    अपनी ही श्री से देदीप्यमान, निर्मल वस्त्र धारण किए अपने पिता को प्रभु राम ने भाई लक्ष्मण के साथ देखा।

  11. Verse 11

    हर्षेण महताविष्टो विमानस्थो महीपतिः । प्राणैः प्रियतरं दृष्ट्वा पुत्रं दशरथस् तदा ॥

    harṣeṇa mahatāviṣṭo vimānastho mahīpatiḥ | prāṇaiḥ priyataraṃ dṛṣṭvā putraṃ daśarathas tadā

    Filled with great joy, Daśaratha the king, seated in his car, beholding then his son dearer to him than life,

    विमान में बैठे राजा दशरथ, प्राणों से भी अधिक प्रिय अपने पुत्र को देखकर उस समय महान् हर्ष से भर उठे।

  12. Verse 12

    आरोप्याङ्कं महाबाहुर् वरासनगतः प्रभुः । बाहुभ्यां संपरिष्वज्य ततो वाक्यं समाददे ॥

    āropyāṅkaṃ mahābāhur varāsanagataḥ prabhuḥ | bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya tato vākyaṃ samādade

    the mighty-armed lord, seated on a noble throne, drew him up upon his lap, embraced him with both arms, and then spoke:

    श्रेष्ठ आसन पर बैठे महाबाहु प्रभु ने उसे गोद में बिठाकर, दोनों भुजाओं से आलिंगन करके, तब यह वचन कहा—

  13. Verse 13

    न मे स्वर्गो बहुमतः संमानश् च सुरर्षिभिः । त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥

    na me svargo bahumataḥ saṃmānaś ca surarṣibhiḥ | tvayā rāma vihīnasya satyaṃ pratiśṛṇomi te

    "Heaven is not prized by me, nor the honour of the gods and seers, bereft of you, O Rāma — this I declare to you truly."

    "हे राम! तुमसे विहीन मुझे न स्वर्ग बहुत प्रिय है, न देवताओं और ऋषियों का सम्मान—यह मैं तुमसे सच कहता हूँ।

  14. Verse 14

    कैकेय्या यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर । तव प्रव्राजनार्थानि स्थितानि हृदये मम ॥

    kaikeyyā yāni coktāni vākyāni vadatāṃ vara | tava pravrājanārthāni sthitāni hṛdaye mama

    "The words that Kaikeyī spoke, O best of the eloquent, for the sake of your banishment, have remained lodged in my heart."

    हे वक्ताओं में श्रेष्ठ! तुम्हारे वनवास के लिए कैकेयी ने जो वचन कहे थे, वे मेरे हृदय में (काँटे-से) गड़े रहे।

  15. Verse 15

    त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम् । अद्य दुःखाद् विमुक्तो ऽस्मि नीहाराद् इव भास्करः ॥

    tvāṃ tu dṛṣṭvā kuśalinaṃ pariṣvajya salakṣmaṇam | adya duḥkhād vimukto 'smi nīhārād iva bhāskaraḥ

    "But beholding you well and whole, and embracing you with Lakṣmaṇa, this day I am freed from sorrow, as the sun is freed from mist."

    किन्तु तुम्हें कुशल देखकर और लक्ष्मण सहित तुम्हें गले लगाकर आज मैं दुःख से वैसे ही मुक्त हो गया जैसे कुहरे से सूर्य।

  16. Verse 16

    तारितो ऽहं त्वया पुत्र सुपुत्रेण महात्मना । अष्टावक्रेण धर्मात्मा तारितो ब्राह्मणो यथा ॥

    tārito 'haṃ tvayā putra suputreṇa mahātmanā | aṣṭāvakreṇa dharmātmā tārito brāhmaṇo yathā

    "I have been delivered by you, my son, a worthy son, O great-souled one, as the righteous brāhmaṇa was delivered by Aṣṭāvakra."

    Alludes to the sage Aṣṭāvakra, who rescued his father Kahoḍa.

    हे पुत्र! महात्मा सुपुत्र तुमने मुझे वैसे ही तारा जैसे अष्टावक्र ने धर्मात्मा ब्राह्मण (अपने पिता) को तारा था।

  17. Verse 17

    इदानीं च विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः । वधार्थं रावणस्येह विहितं पुरुषोत्तमम् ॥

    idānīṃ ca vijānāmi yathā saumya sureśvaraiḥ | vadhārthaṃ rāvaṇasyeha vihitaṃ puruṣottamam

    "And now I understand, gentle one, how the Supreme Spirit was ordained here by the lords of the gods for the slaying of Rāvaṇa."

    हे सौम्य! अब मैं समझता हूँ कि रावण के वध के लिए ही देवेश्वरों ने यहाँ पुरुषोत्तम को नियुक्त किया था।

  18. Verse 18

    सिद्धार्था खलु कौसल्या या त्वां राम गृहं गतम् । वनान् निवृत्तं संहृष्टा द्रक्ष्यते शत्रुसूदन ॥

    siddhārthā khalu kausalyā yā tvāṃ rāma gṛhaṃ gatam | vanān nivṛttaṃ saṃhṛṣṭā drakṣyate śatrusūdana

    "Kausalyā's wish is fulfilled indeed, O Rāma, slayer of foes, when gladdened she shall behold you returned from the forest, come home."

    हे शत्रुसूदन राम! कौसल्या की कामना वस्तुतः सिद्ध हो गई, जब वह वन से लौटकर घर आए हुए तुम्हें हर्षित होकर देखेगी।

  19. Verse 19

    सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम् । जलार्द्रम् अभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ति वसुधाधिपम् ॥

    siddhārthāḥ khalu te rāma narā ye tvāṃ purīṃ gatam | jalārdram abhiṣiktaṃ ca drakṣyanti vasudhādhipam

    "Fulfilled are the wishes of those men, O Rāma, who shall behold you, lord of the earth, entered into the city, wet from the lustral waters and consecrated."

    हे राम! उन मनुष्यों की कामना वस्तुतः सिद्ध हो गई, जो नगरी में प्रविष्ट, अभिषेक-जल से भीगे, पृथ्वीपति तुम्हें देखेंगे।

  20. Verse 20

    अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा । इच्छेयं त्वाम् अहं द्रष्टुं भरतेन समागतम् ॥

    anuraktena balinā śucinā dharmacāriṇā | iccheyaṃ tvām ahaṃ draṣṭuṃ bharatena samāgatam

    "I would wish to see you united with Bharata — devoted, strong, pure, and a follower of dharma."

    मैं तुम्हें अनुरक्त, बलवान्, पवित्र और धर्माचरण करने वाले भरत के साथ मिला हुआ देखना चाहता हूँ।

  21. Verse 21

    चतुर्दशसमाः सौम्य वने निर्यापितास् त्वया । वसता सीतया सार्धं लक्ष्मणेन च धीमता ॥

    caturdaśasamāḥ saumya vane niryāpitās tvayā | vasatā sītayā sārdhaṃ lakṣmaṇena ca dhīmatā

    "Fourteen years, gentle one, were spent by you in the forest, dwelling with Sītā and with the wise Lakṣmaṇa."

    हे सौम्य! चौदह वर्ष तुमने वन में बिताए, सीता और बुद्धिमान् लक्ष्मण के साथ रहते हुए।

  22. Verse 22

    निवृत्तवनवासो ऽसि प्रतिज्ञा सफला कृता । रावणं च रणे हत्वा देवास् ते परितोषिताः ॥

    nivṛttavanavāso 'si pratijñā saphalā kṛtā | rāvaṇaṃ ca raṇe hatvā devās te paritoṣitāḥ

    "Your forest-dwelling is over, your vow fulfilled; and by slaying Rāvaṇa in battle you have gratified the gods."

    तुम्हारा वनवास समाप्त हो गया, प्रतिज्ञा सफल हो गई; और युद्ध में रावण को मारकर तुमने देवताओं को सन्तुष्ट कर दिया।

  23. Verse 23

    कृतं कर्म यशः श्लाघ्यं प्राप्तं ते शत्रुसूदन । भ्रातृभिः सह राज्यस्थो दीर्घम् आयुर् अवाप्नुहि ॥

    kṛtaṃ karma yaśaḥ ślāghyaṃ prāptaṃ te śatrusūdana | bhrātṛbhiḥ saha rājyastho dīrgham āyur avāpnuhi

    "The deed is done, praiseworthy renown is won by you, O slayer of foes; established in the kingdom with your brothers, attain a long life."

    हे शत्रुसूदन! कर्म पूरा हुआ, श्लाघनीय यश तुमने प्राप्त किया; भाइयों के साथ राज्य पर स्थित होकर दीर्घ आयु प्राप्त करो।"

  24. Verse 24

    इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् । कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकेय्या भरतस्य च ॥

    iti bruvāṇaṃ rājānaṃ rāmaḥ prāñjalir abravīt | kuru prasādaṃ dharmajña kaikeyyā bharatasya ca

    To the king speaking thus, Rāma said with joined palms: "Show your grace, O knower of dharma, to Kaikeyī and to Bharata."

    इस प्रकार कहने वाले राजा से राम ने हाथ जोड़कर कहा—"हे धर्मज्ञ! कैकेयी और भरत पर कृपा कीजिए।

  25. Verse 25

    सपुत्रां त्वां त्यजामीति यद् उक्ता कैकयी त्वया । स शापः कैकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशेत् प्रभो ॥

    saputrāṃ tvāṃ tyajāmīti yad uktā kaikayī tvayā | sa śāpaḥ kaikayīṃ ghoraḥ saputrāṃ na spṛśet prabho

    "The dire curse you laid on Kaikeyī when you said to her, 'I abandon you with your son' — let that, O lord, not touch Kaikeyī and her son."

    हे प्रभु! 'पुत्र-सहित तुम्हें मैं त्यागता हूँ'—ऐसा जो आपने कैकेयी से कहा था, वह घोर शाप पुत्र सहित कैकेयी को न लगे।"

  26. Verse 26

    स तथेति महाराजो रामम् उक्त्वा कृताञ्जलिम् । लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर् वाक्यम् उवाच ह ॥

    sa tatheti mahārājo rāmam uktvā kṛtāñjalim | lakṣmaṇaṃ ca pariṣvajya punar vākyam uvāca ha

    The great king, saying "So be it" to Rāma who stood with joined palms, and embracing Lakṣmaṇa, again spoke these words:

    हाथ जोड़े खड़े राम से "ऐसा ही हो" कहकर महाराज ने लक्ष्मण को गले लगाकर फिर यह वचन कहा—

  27. Verse 27

    रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया । कृता मम महाप्रीतिः प्राप्तं धर्मफलं च ते ॥

    rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā | kṛtā mama mahāprītiḥ prāptaṃ dharmaphalaṃ ca te

    "By your serving Rāma with devotion, together with Vaidehī Sītā, you have given me great joy, and you have gained the fruit of dharma."

    "वैदेही सीता के साथ भक्तिपूर्वक राम की सेवा करके तुमने मुझे महान् प्रसन्नता दी है, और धर्म का फल तुमने पा लिया है।

  28. Verse 28

    धर्मं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ यशश् च विपुलं भुवि । रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथैव च ॥

    dharmaṃ prāpsyasi dharmajña yaśaś ca vipulaṃ bhuvi | rāme prasanne svargaṃ ca mahimānaṃ tathaiva ca

    "You shall attain dharma, O knower of dharma, and ample renown on earth; and, with Rāma pleased, heaven too and like greatness."

    हे धर्मज्ञ! तुम धर्म पाओगे और पृथ्वी पर विपुल यश; और राम के प्रसन्न रहने पर स्वर्ग तथा वैसी ही महिमा भी।

  29. Verse 29

    रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन । रामः सर्वस्य लोकस्य शुभेष्व् अभिरतः सदा ॥

    rāmaṃ śuśrūṣa bhadraṃ te sumitrānandavardhana | rāmaḥ sarvasya lokasya śubheṣv abhirataḥ sadā

    "Serve Rāma — blessings on you, O enhancer of Sumitrā's joy — for Rāma ever delights in the welfare of all the world."

    हे सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले! राम की सेवा करो; तुम्हारा कल्याण हो; राम समस्त लोक के कल्याण में सदा रमे रहते हैं।

  30. Verse 30

    एते सेन्द्रास् त्रयो लोकाः सिद्धाश् च परमर्षयः । अभिगम्य महात्मानम् अर्चन्ति पुरुषोत्तमम् ॥

    ete sendrās trayo lokāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ | abhigamya mahātmānam arcanti puruṣottamam

    "These three worlds with Indra, and the siddhas and the great seers, approaching the great-souled one, worship the Supreme Spirit."

    ये इन्द्र सहित तीनों लोक, सिद्ध और परम ऋषि—महात्मा पुरुषोत्तम के पास जाकर उनकी अर्चना करते हैं।

  31. Verse 31

    एतत् तद् उक्तम् अव्यक्तम् अक्षरं ब्रह्मनिर्मितम् । देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परंतपः ॥

    etat tad uktam avyaktam akṣaraṃ brahmanirmitam | devānāṃ hṛdayaṃ saumya guhyaṃ rāmaḥ paraṃtapaḥ

    "This is that unmanifest, imperishable One fashioned by Brahman, the heart of the gods, the secret, gentle one — Rāma, the scorcher of foes."

    हे सौम्य! ये वही अव्यक्त, अक्षर, ब्रह्म-निर्मित, देवताओं के हृदय, गुह्य शत्रुसन्तापी राम हैं—यही वह (परम तत्त्व) कहा गया है।

  32. Verse 32

    अवाप्तं धर्मचरणं यशश् च विपुलं त्वया । रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ॥

    avāptaṃ dharmacaraṇaṃ yaśaś ca vipulaṃ tvayā | rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā

    "The practice of dharma and ample renown have been won by you, by serving Rāma with devotion, together with Vaidehī Sītā."

    वैदेही सीता के साथ भक्तिपूर्वक राम की सेवा करके तुमने धर्माचरण और विपुल यश प्राप्त किया है।"

  33. Verse 33

    स तथोक्त्वा महाबाहुर् लक्ष्मणं प्राञ्जलिं स्थितम् । उवाच राजा धर्मात्मा वैदेहीं वचनं शुभम् ॥

    sa tathoktvā mahābāhur lakṣmaṇaṃ prāñjaliṃ sthitam | uvāca rājā dharmātmā vaidehīṃ vacanaṃ śubham

    Having thus spoken to the mighty-armed Lakṣmaṇa, who stood with joined palms, the righteous king spoke fair words to Vaidehī:

    हाथ जोड़े खड़े महाबाहु लक्ष्मण से इस प्रकार कहकर धर्मात्मा राजा ने वैदेही से यह शुभ वचन कहा—

  34. Verse 34

    कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस् त्यागम् इमं प्रति । रामेण त्वद्विशुद्ध्यर्थं कृतम् एतद् धितैषिणा ॥

    kartavyo na tu vaidehi manyus tyāgam imaṃ prati | rāmeṇa tvadviśuddhyarthaṃ kṛtam etad dhitaiṣiṇā

    "You ought not, O Vaidehī, to harbour resentment over this renunciation; it was done by Rāma, who wished you well, for your own purification."

    "हे वैदेही! इस त्याग के प्रति तुम्हें रोष नहीं करना चाहिए; तुम्हारे हितैषी राम ने यह तुम्हारी शुद्धि के लिए ही किया।

  35. Verse 35

    न त्वं सुभ्रु समाधेया पतिशुश्रूवणं प्रति । अवश्यं तु मया वाच्यम् एष ते दैवतं परम् ॥

    na tvaṃ subhru samādheyā patiśuśrūvaṇaṃ prati | avaśyaṃ tu mayā vācyam eṣa te daivataṃ param

    "You need no instruction, O fair-browed one, in the service of your lord; yet I must needs say it — he is your highest deity."

    हे सुन्दर भौंहों वाली! पति-सेवा के विषय में तुम्हें उपदेश देने की आवश्यकता नहीं; फिर भी मुझे कहना ही है—ये तुम्हारे परम देवता हैं।"

  36. Verse 36

    इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां तथा स्नुषाम् । इन्द्रलोकं विमानेन ययौ दशरथो ज्वलन् ॥

    iti pratisamādiśya putrau sītāṃ tathā snuṣām | indralokaṃ vimānena yayau daśaratho jvalan

    Having thus counselled his two sons, and Sītā his daughter-in-law, Daśaratha, blazing, departed in his car for the world of Indra.

    इस प्रकार दोनों पुत्रों को तथा पुत्रवधू सीता को उपदेश देकर, देदीप्यमान दशरथ विमान से इन्द्रलोक को चले गए।