Sarga 105
Yuddha Kanda
29 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो वैश्रवणो राजा यमश् चामित्रकर्शनः । सहस्राक्षो महेन्द्रश् च वरुणश् च परंतपः ॥
tato vaiśravaṇo rājā yamaś cāmitrakarśanaḥ | sahasrākṣo mahendraś ca varuṇaś ca paraṃtapaḥ
Then king Vaiśravaṇa (Kubera), and Yama the harrier of foes, and the Thousand-eyed great Indra, and Varuṇa the scorcher of enemies,
तब राजा कुबेर, शत्रुओं को पीड़ित करने वाले यम, सहस्राक्ष महेन्द्र, और शत्रुओं को सन्तप्त करने वाले वरुण,
Verse 2
षडर्धनयनः श्रीमान् महादेवो वृषध्वजः । कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ॥
ṣaḍardhanayanaḥ śrīmān mahādevo vṛṣadhvajaḥ | kartā sarvasya lokasya brahmā brahmavidāṃ varaḥ
and the three-eyed, glorious great god (Śiva) whose banner bears the bull, and Brahmā, maker of all the world, best of the knowers of the Veda —
तीन नेत्रों वाले, वृषभ-ध्वजवाले श्रीमान् महादेव, और समस्त लोक के रचयिता, ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ ब्रह्मा—
Verse 3
एते सर्वे समागम्य विमानैः सूर्यसंनिभैः । आगम्य नगरीं लङ्काम् अभिजग्मुश् च राघवम् ॥
ete sarve samāgamya vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ | āgamya nagarīṃ laṅkām abhijagmuś ca rāghavam
all these, gathering together in chariots bright as the sun, came to the city of Laṅkā and approached Rāghava.
ये सब एक साथ मिलकर, सूर्य के समान तेजस्वी विमानों में लंका नगरी में आकर राघव के पास पहुँचे।
Verse 4
ततः सहस्ताभरणान् प्रगृह्य विपुलान् भुजान् । अब्रुवंस् त्रिदशश्रेष्ठाः प्राञ्जलिं राघवं स्थितम् ॥
tataḥ sahastābharaṇān pragṛhya vipulān bhujān | abruvaṃs tridaśaśreṣṭhāḥ prāñjaliṃ rāghavaṃ sthitam
Then, raising their broad arms adorned with ornaments, the foremost of the thirty gods spoke to Rāghava, who stood with joined palms:
तब आभूषणों से युक्त अपनी विशाल भुजाएँ उठाकर उन त्रिदशश्रेष्ठों ने हाथ जोड़े खड़े राघव से कहा—
Verse 5
कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रेष्ठो ज्ञानवतां वरः । उपेक्षसे कथं सीतां पतन्तीं हव्यवाहने । कथं देवगणश्रेष्ठम् आत्मानं नावबुध्यसे ॥
kartā sarvasya lokasya śreṣṭho jñānavatāṃ varaḥ | upekṣase kathaṃ sītāṃ patantīṃ havyavāhane | kathaṃ devagaṇaśreṣṭham ātmānaṃ nāvabudhyase
"Maker of all the world, foremost and best of the wise — how can you look on indifferently as Sītā falls into the bearer of oblations (fire)? How is it you do not know yourself to be the best of the hosts of gods?"
"समस्त लोक के रचयिता, श्रेष्ठ, ज्ञानियों में उत्तम! आप सीता को अग्नि में गिरते हुए कैसे उपेक्षा से देख रहे हैं? आप अपने आप को देवगणों में श्रेष्ठ कैसे नहीं पहचानते?
Verse 6
ऋतधामा वसुः पूर्वं वसूनां च प्रजापतिः । त्वं त्रयाणां हि लोकानाम् आदिकर्ता स्वयंप्रभुः ॥
ṛtadhāmā vasuḥ pūrvaṃ vasūnāṃ ca prajāpatiḥ | tvaṃ trayāṇāṃ hi lokānām ādikartā svayaṃprabhuḥ
"You were of old Ṛtadhāman, a Vasu, and the Prajāpati (lord of creatures) of the Vasus; you are the first maker of the three worlds, self-sovereign."
आप पूर्वकाल में ऋतधामा नामक वसु थे और वसुओं के प्रजापति; आप ही तीनों लोकों के आदिकर्ता, स्वयं-प्रभु हैं।
Verse 7
रुद्राणाम् अष्टमो रुद्रः साध्यानाम् अपि पञ्चमः । अश्विनौ चापि ते कर्णौ चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी ॥
rudrāṇām aṣṭamo rudraḥ sādhyānām api pañcamaḥ | aśvinau cāpi te karṇau candrasūryau ca cakṣuṣī
"You are the eighth of the Rudras, the fifth also of the Sādhyas; the two Aśvins are your ears, and the moon and sun your eyes."
आप रुद्रों में आठवें रुद्र और साध्यों में भी पाँचवें हैं; दोनों अश्विनीकुमार आपके कान हैं, और चन्द्रमा तथा सूर्य आपके नेत्र।
Verse 8
अन्ते चादौ च लोकानां दृश्यसे त्वं परंतप । उपेक्षसे च वैदेहीं मानुषः प्राकृतो यथा ॥
ante cādau ca lokānāṃ dṛśyase tvaṃ paraṃtapa | upekṣase ca vaidehīṃ mānuṣaḥ prākṛto yathā
"At the end and at the beginning of the worlds you are seen, O scorcher of foes; yet you look on Vaidehī like a common man."
हे शत्रुसन्तापी! लोकों के आदि और अन्त में आप ही दिखाई देते हैं; फिर भी आप किसी साधारण मनुष्य के समान वैदेही की उपेक्षा कर रहे हैं।"
Verse 9
इत्य् उक्तो लोकपालैस् तैः स्वामी लोकस्य राघवः । अब्रवीत् त्रिदशश्रेष्ठान् रामो धर्मभृतां वरः ॥
ity ukto lokapālais taiḥ svāmī lokasya rāghavaḥ | abravīt tridaśaśreṣṭhān rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ
Thus addressed by those guardians of the worlds, Rāghava, lord of the world, Rāma, best of the upholders of dharma, spoke to the foremost of the thirty gods:
उन लोकपालों के इस प्रकार कहने पर लोक के स्वामी, धर्मधारियों में श्रेष्ठ राघव राम ने त्रिदशश्रेष्ठों से कहा—
Verse 10
आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् । यो ऽहं यस्य यतश् चाहं भगवांस् तद् ब्रवीतु मे ॥
ātmānaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam | yo 'haṃ yasya yataś cāhaṃ bhagavāṃs tad bravītu me
"I take myself to be a man, Rāma, the son of Daśaratha. Who I am, and whose, and whence — let the Blessed One (Brahmā) tell me that."
"मैं अपने आप को मनुष्य ही मानता हूँ—दशरथ का पुत्र राम। मैं कौन हूँ, किसका हूँ और कहाँ से हूँ—यह भगवान् (ब्रह्मा) मुझे बताएँ।"
Verse 11
इति ब्रुवाणं काकुत्स्थं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । अब्रवीच् छृणु मे राम सत्यं सत्यपराक्रम ॥
iti bruvāṇaṃ kākutsthaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ | abravīc chṛṇu me rāma satyaṃ satyaparākrama
To Kākutstha speaking thus, Brahmā, best of the knowers of the Veda, said: "Hear me truly, O Rāma, of truthful valour."
इस प्रकार कहने वाले काकुत्स्थ से ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ ब्रह्मा ने कहा—"हे सत्यपराक्रमी राम! मुझसे सत्य सुनो।
Verse 12
भवान् नारायणो देवः श्रीमांश् चक्रायुधो विभुः । एकशृङ्गो वराहस् त्वं भूतभव्यसपत्नजित् ॥
bhavān nārāyaṇo devaḥ śrīmāṃś cakrāyudho vibhuḥ | ekaśṛṅgo varāhas tvaṃ bhūtabhavyasapatnajit
"You are the god Nārāyaṇa, the glorious lord who wields the discus; you are the one-tusked boar, conqueror of your foes past and to come."
आप चक्रधारी श्रीमान् भगवान् नारायण देव हैं, व्यापक प्रभु; आप एक दाँतवाले वराह हैं, भूत और भविष्य के शत्रुओं को जीतने वाले।
Verse 13
अक्षरं ब्रह्मसत्यं च मध्ये चान्ते च राघव । लोकानां त्वं परो धर्मो विष्वक्सेनश् चतुर्भुजः ॥
akṣaraṃ brahmasatyaṃ ca madhye cānte ca rāghava | lokānāṃ tvaṃ paro dharmo viṣvaksenaś caturbhujaḥ
"You are the Imperishable, the Brahman-truth, in the midst and at the end, O Rāghava; you are the supreme dharma of the worlds, Viṣvaksena, the four-armed one."
हे राघव! आप अक्षर हैं, ब्रह्म-सत्य हैं, मध्य और अन्त में भी आप ही हैं; आप लोकों के परम धर्म, चतुर्भुज विष्वक्सेन हैं।
Verse 14
शार्ङ्गधन्वा हृषीकेशः पुरुषः पुरुषोत्तमः । अजितः खड्गधृग् विष्णुः कृष्णश् चैव बृहद्बलः ॥
śārṅgadhanvā hṛṣīkeśaḥ puruṣaḥ puruṣottamaḥ | ajitaḥ khaḍgadhṛg viṣṇuḥ kṛṣṇaś caiva bṛhadbalaḥ
"You are the wielder of the Śārṅga bow, Hṛṣīkeśa (lord of the senses), the Spirit, the Supreme Spirit; the unconquered, the sword-bearer, Viṣṇu, Kṛṣṇa, the one of mighty strength."
आप शार्ङ्ग-धनुषधारी, हृषीकेश, पुरुष, पुरुषोत्तम हैं; अजित, खड्गधारी, विष्णु, कृष्ण और महाबली हैं।
Verse 15
सेनानीर् ग्रामणीश् च त्वं बुद्धिः सत्तं क्षमा दमः । प्रभवश् चाप्ययश् च त्वम् उपेन्द्रो मधुसूदनः ॥
senānīr grāmaṇīś ca tvaṃ buddhiḥ sattaṃ kṣamā damaḥ | prabhavaś cāpyayaś ca tvam upendro madhusūdanaḥ
"You are the leader of armies, the chief of hosts; you are intellect, goodness, forbearance, and self-restraint; you are origin and dissolution, Upendra, the slayer of Madhu."
आप सेनापति और ग्रामणी (जन-नायक) हैं; आप बुद्धि, सत्त्व, क्षमा और दम हैं; आप उत्पत्ति और प्रलय हैं, उपेन्द्र और मधुसूदन हैं।
Verse 16
इन्द्रकर्मा महेन्द्रस् त्वं पद्मनाभो रणान्तकृत् । शरण्यं शरणं च त्वाम् आहुर् दिव्या महर्षयः ॥
indrakarmā mahendras tvaṃ padmanābho raṇāntakṛt | śaraṇyaṃ śaraṇaṃ ca tvām āhur divyā maharṣayaḥ
"Doing the deeds of Indra, you are the great Indra; the lotus-naveled one, the ender of battles; the divine great seers call you the refuge and the one to be sought for refuge."
इन्द्र के कर्म करने वाले आप महेन्द्र हैं, पद्मनाभ हैं, युद्धों का अन्त करने वाले हैं; दिव्य महर्षि आपको शरण्य और शरण कहते हैं।
Verse 17
सहस्रशृङ्गो वेदात्मा शतजिह्वो महर्षभः । त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वम् ओंकारः परंतप ॥
sahasraśṛṅgo vedātmā śatajihvo maharṣabhaḥ | tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvam oṃkāraḥ paraṃtapa
"You are the thousand-horned one, the soul of the Vedas, the hundred-tongued, the great bull; you are the sacrifice, you are the Vaṣaṭ-call, you are the syllable Oṃ, O scorcher of foes."
हे शत्रुसन्तापी! आप सहस्र सींगोंवाले, वेदात्मा, सौ जिह्वाओं वाले महान् वृषभ हैं; आप यज्ञ हैं, आप वषट्कार हैं, आप ही ओंकार हैं।
Verse 18
प्रभवं निधनं वा ते न विदुः को भवान् इति । दृश्यसे सर्वभूतेषु ब्राह्मणेषु च गोषु च ॥
prabhavaṃ nidhanaṃ vā te na viduḥ ko bhavān iti | dṛśyase sarvabhūteṣu brāhmaṇeṣu ca goṣu ca
"Your origin and your end they do not know, nor who you are; you are seen in all beings, and in brāhmaṇas and in cattle."
आपकी उत्पत्ति और अन्त को वे नहीं जानते, न यह कि आप कौन हैं; आप समस्त प्राणियों में, ब्राह्मणों में और गौओं में दिखाई देते हैं।
Verse 19
दिक्षु सर्वासु गगने पर्वतेषु वनेषु च । सहस्रचरणः श्रीमाञ् शतशीर्षः सहस्रधृक् ॥
dikṣu sarvāsu gagane parvateṣu vaneṣu ca | sahasracaraṇaḥ śrīmāñ śataśīrṣaḥ sahasradhṛk
"In all the quarters, in the sky, among the mountains and in the forests, you are the glorious one with a thousand feet, a hundred heads, a thousand eyes."
समस्त दिशाओं में, आकाश में, पर्वतों में और वनों में आप सहस्र चरणों वाले, सौ सिरों वाले, सहस्र नेत्रों वाले श्रीमान् हैं।
Verse 20
त्वं धारयसि भूतानि वसुधां च सपर्वताम् । अन्ते पृथिव्याः सलिले दृश्यसे त्वं महोरगः ॥
tvaṃ dhārayasi bhūtāni vasudhāṃ ca saparvatām | ante pṛthivyāḥ salile dṛśyase tvaṃ mahoragaḥ
"You uphold all beings, and the earth with its mountains; at the end of the earth, upon the waters, you are seen as the great serpent (Śeṣa)."
आप समस्त प्राणियों को और पर्वतों सहित पृथ्वी को धारण करते हैं; पृथ्वी के अन्त में, जल में आप महासर्प (शेष) के रूप में दिखाई देते हैं।
Verse 21
त्रींल् लोकान् धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् । अहं ते हृदयं राम जिह्वा देवी सरस्वती ॥
trīṃl lokān dhārayan rāma devagandharvadānavān | ahaṃ te hṛdayaṃ rāma jihvā devī sarasvatī
"Upholding the three worlds — the gods, gandharvas and dānavas — O Rāma, I am your heart, and your tongue is the goddess Sarasvatī."
हे राम! तीनों लोकों को—देवताओं, गन्धर्वों और दानवों को—धारण करते हुए (आप स्थित हैं); मैं आपका हृदय हूँ, और आपकी जिह्वा देवी सरस्वती है।
Verse 22
देवा गात्रेषु लोमानि निर्मिता ब्रह्मणा प्रभो । निमेषस् ते ऽभवद् रात्रिर् उन्मेषस् ते ऽभवद् दिवा ॥
devā gātreṣu lomāni nirmitā brahmaṇā prabho | nimeṣas te 'bhavad rātrir unmeṣas te 'bhavad divā
"The gods were fashioned by Brahmā as the hairs upon your body, O lord; your closing of the eyes became night, your opening of the eyes became day."
हे प्रभु! आपके अंगों के रोम ब्रह्मा द्वारा देवताओं के रूप में रचे गए; आपका नेत्र मूँदना रात बना और आपका नेत्र खोलना दिन बना।
Verse 23
संस्कारास् ते ऽभवन् वेदा न तद् अस्ति त्वया विना । जगत् सर्वं शरीरं ते स्थैर्यम्ं ते वसुधातलम् ॥
saṃskārās te 'bhavan vedā na tad asti tvayā vinā | jagat sarvaṃ śarīraṃ te sthairyamṃ te vasudhātalam
"The Vedas were your sacraments; nothing exists apart from you; all the world is your body, and the surface of the earth your steadfastness."
वेद आपके संस्कार बने; आपके बिना कुछ भी नहीं है; समस्त जगत् आपका शरीर है और पृथ्वी-तल आपकी स्थिरता।
Verse 24
अग्निः कोपः प्रसादस् ते सोमः श्रीवत्सलक्षण । त्वया लोकास् त्रयः क्रान्ताः पुराणे विक्रमैस् त्रिभिः ॥
agniḥ kopaḥ prasādas te somaḥ śrīvatsalakṣaṇa | tvayā lokās trayaḥ krāntāḥ purāṇe vikramais tribhiḥ
"Fire is your wrath and the moon your grace, O bearer of the Śrīvatsa mark; by you were the three worlds traversed of old by your three strides."
हे श्रीवत्सचिह्नधारी! अग्नि आपका क्रोध है और सोम (चन्द्रमा) आपका प्रसाद; पूर्वकाल में आपने तीन पगों से तीनों लोक नाप लिए थे।
Verse 25
महेन्द्रश् च कृतो राजा बलिं बद्ध्वा महासुरम् । सीता लक्ष्मीर् भवान् विष्णुर् देवः कृष्णः प्रजापतिः ॥
mahendraś ca kṛto rājā baliṃ baddhvā mahāsuram | sītā lakṣmīr bhavān viṣṇur devaḥ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ
"And you made Indra king, having bound the great asura Bali. Sītā is Lakṣmī, and you are Viṣṇu, the god Kṛṣṇa, the lord of creatures."
महान् असुर बलि को बाँधकर आपने इन्द्र को राजा बनाया। सीता लक्ष्मी हैं, और आप विष्णु, कृष्ण देव, प्रजापति हैं।
Verse 26
वधार्थं रावणस्येह प्रविष्टो मानुषीं तनुम् । तद् इदं नः कृतं कार्यं त्वया धर्मभृतां वर ॥
vadhārthaṃ rāvaṇasyeha praviṣṭo mānuṣīṃ tanum | tad idaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā dharmabhṛtāṃ vara
"For the slaying of Rāvaṇa you entered here into a human body; that task of ours you have now accomplished, O best of the upholders of dharma."
हे धर्मधारियों में श्रेष्ठ! रावण के वध के लिए आप यहाँ मनुष्य-शरीर में प्रविष्ट हुए; हमारा वह कार्य अब आपने पूरा कर दिया।
Verse 27
निहतो रावणो राम प्रहृष्टो दिवम् आक्रम । अमोघं बलवीर्यं ते अमोघस् ते पराक्रमः ॥
nihato rāvaṇo rāma prahṛṣṭo divam ākrama | amoghaṃ balavīryaṃ te amoghas te parākramaḥ
"Rāvaṇa is slain, O Rāma; rejoicing, ascend now to heaven. Unfailing are your strength and valour, unfailing your prowess."
हे राम! रावण मारा गया; अब हर्षित होकर स्वर्ग को पधारें। आपका बल और पराक्रम अमोघ है, आपका पराक्रम अमोघ है।
Verse 28
अमोघास् ते भविष्यन्ति भक्तिमन्तश् च ये नराः । ये त्वां देवं ध्रुवं भक्ताः पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥
amoghās te bhaviṣyanti bhaktimantaś ca ye narāḥ | ye tvāṃ devaṃ dhruvaṃ bhaktāḥ purāṇaṃ puruṣottamam
"Unfailing too shall be the men who are devoted to you — those who are ever devoted to you, the eternal god, the ancient Supreme Spirit."
जो मनुष्य आपके भक्त हैं, वे भी अमोघ (सफल) होंगे—जो आप सनातन देव, पुरातन पुरुषोत्तम के नित्य भक्त हैं।
Verse 29
ये नराः कीर्तयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः ॥
ye narāḥ kīrtayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ
"For the men who sing your praises there is no defeat."
जो मनुष्य आपकी कीर्ति का गान करेंगे, उनकी कभी पराजय नहीं होगी।"