Sarga 9
Sundara Kanda
44 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस् तदा । जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ॥
avadhūya ca tāṃ buddhiṃ babhūvāvasthitas tadā | jagāma cāparāṃ cintāṃ sītāṃ prati mahākapiḥ
But casting off that thought, he then stood still, and the great monkey passed to another reflection concerning Sītā.
किन्तु उस विचार को त्यागकर वह उस समय रुक गया, और वह महाकपि सीता के विषय में एक दूसरे विचार में पड़ गया।
Verse 2
न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुम् अर्हति भामिनी । न भोक्तुं नाप्य् अलंकर्तुं न पानम् उपसेवितुम् ॥
na rāmeṇa viyuktā sā svaptum arhati bhāminī | na bhoktuṃ nāpy alaṃkartuṃ na pānam upasevitum
"Parted from Rāma, this lovely woman could not bear to sleep, nor to eat, nor to adorn herself, nor to taste drink;
'राम से वियुक्त होकर यह सुन्दरी न तो सो सकती है, न खा सकती है, न शृंगार कर सकती है, और न मद्यपान कर सकती है;
Verse 3
नान्यं नरम् उपस्थातुं सुराणाम् अपि चेश्वरम् । न हि रामसमः कश् चिद् विद्यते त्रिदशेष्व् अपि । अन्येयम् इति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः ॥
nānyaṃ naram upasthātuṃ surāṇām api ceśvaram | na hi rāmasamaḥ kaś cid vidyate tridaśeṣv api | anyeyam iti niścitya pānabhūmau cacāra saḥ
nor to attend upon another man, though he were the very lord of the gods; for none equal to Rāma is to be found even among the Thirty. This then is another woman" — so concluding, he ranged about the drinking-hall.
न वह किसी दूसरे पुरुष की—चाहे वह देवों का स्वामी इन्द्र ही क्यों न हो—सेवा कर सकती है; क्योंकि राम के समान कोई भी, देवताओं में भी, नहीं है। अतः यह कोई और है'—ऐसा निश्चय करके वह पानगृह में विचरने लगा।
Verse 4
क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथा पराः । नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास् तथा ॥
krīḍitenāparāḥ klāntā gītena ca tathā parāḥ | nṛttena cāparāḥ klāntāḥ pānaviprahatās tathā
Some women were worn out with dalliance, some likewise with song, others worn out with the dance, and others overcome by drink.
कुछ स्त्रियाँ क्रीड़ा से थकी थीं, कुछ उसी प्रकार गीत से, कुछ नृत्य से थकी थीं, और कुछ मद्यपान से विह्वल थीं।
Verse 5
मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः । तथास्तरणमुख्य्येषु संविष्टाश् चापराः स्त्रियः ॥
murajeṣu mṛdaṅgeṣu pīṭhikāsu ca saṃsthitāḥ | tathāstaraṇamukhyyeṣu saṃviṣṭāś cāparāḥ striyaḥ
Some women rested upon drums and tabors and upon couches, and others lay upon the choicest coverlets.
कुछ स्त्रियाँ मुरज और मृदंग वाद्यों पर तथा चौकियों पर पड़ी थीं, और कुछ श्रेष्ठ बिछौनों पर लेटी हुई थीं।
Verse 6
अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः । रूपसंलापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा ॥
aṅganānāṃ sahasreṇa bhūṣitena vibhūṣaṇaiḥ | rūpasaṃlāpaśīlena yuktagītārthabhāṣiṇā
Amid a thousand women adorned with ornaments, given to converse of beauty, uttering apt words of song,
आभूषणों से विभूषित, रूप-सौन्दर्य की बातें करने में निपुण, और गीत के अर्थ के अनुकूल बोलने वाली—
Verse 7
देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना । रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः ॥
deśakālābhiyuktena yuktavākyābhidhāyinā | ratābhiratasaṃsuptaṃ dadarśa hariyūthapaḥ
suited to time and place, speaking fitting speech — the leader of the monkey-troops beheld him asleep amid those women, sated with delight.
देश और काल के अनुकूल उचित वचन कहने वाली—ऐसी एक हजार स्त्रियों के बीच, भोग से तृप्त होकर सोए हुए रावण को उस वानरयूथपति ने देखा।
Verse 8
तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः । गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ॥
tāsāṃ madhye mahābāhuḥ śuśubhe rākṣaseśvaraḥ | goṣṭhe mahati mukhyānāṃ gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ
In their midst the mighty-armed lord of the Rākṣasas shone like a bull amid choice cows in a great pen.
उनके बीच वह महाबाहु राक्षसेश्वर वैसे ही शोभित हो रहा था, जैसे किसी विशाल गोशाला में श्रेष्ठ गौओं के बीच बैल शोभित होता है।
Verse 9
स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम् । करेणुभिर् यथारण्यं परिकीर्णो महाद्विपः ॥
sa rākṣasendraḥ śuśubhe tābhiḥ parivṛtaḥ svayam | kareṇubhir yathāraṇyaṃ parikīrṇo mahādvipaḥ
That lord of the Rākṣasas, encircled by them, shone like a great elephant ringed about by its cow-elephants in the forest.
उनसे घिरा हुआ वह राक्षसेन्द्र स्वयं वैसे ही शोभित हो रहा था, जैसे वन में हथिनियों से घिरा हुआ कोई महान गजराज।
Verse 10
सर्वकामैर् उपेतां च पानभूमिं महात्मनः । ददर्श कपिशार्दूलस् तस्य रक्षःपतेर् गृहे ॥
sarvakāmair upetāṃ ca pānabhūmiṃ mahātmanaḥ | dadarśa kapiśārdūlas tasya rakṣaḥpater gṛhe
The tiger among monkeys beheld too the drinking-hall of the great-souled one, furnished with every object of desire, in the dwelling of that lord of the Rākṣasas.
उस राक्षसपति के भवन में उस महात्मा की, सब भोग-सामग्री से युक्त पानभूमि को भी उस कपिश्रेष्ठ ने देखा।
Verse 11
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः । तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ॥
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca bhāgaśaḥ | tatra nyastāni māṃsāni pānabhūmau dadarśa saḥ
There in the drinking-hall he beheld the flesh of deer, buffaloes, and boars, set out in portions.
वहाँ पानभूमि में उसने मृगों, भैंसों और वराहों का भागों में रखा हुआ मांस देखा।
Verse 12
रौक्मेषु च विशलेषु भाजनेष्व् अर्धभक्षितान् । ददर्श कपिशार्दूल मयूरान् कुक्कुटांस् तथा ॥
raukmeṣu ca viśaleṣu bhājaneṣv ardhabhakṣitān | dadarśa kapiśārdūla mayūrān kukkuṭāṃs tathā
In broad golden vessels the tiger among monkeys beheld peacocks and cocks half-eaten;
चौड़े सोने के पात्रों में आधे खाए हुए मोर और मुर्गे उस कपिश्रेष्ठ ने देखे;
Verse 13
वराहवार्ध्राणसकान् दधिसौवर्चलायुतान् । शल्यान् मृगमयूरांश् च हनूमान् अन्ववैक्षत ॥
varāhavārdhrāṇasakān dadhisauvarcalāyutān | śalyān mṛgamayūrāṃś ca hanūmān anvavaikṣata
and Hanumān looked upon boar and rhinoceros dressed with curd and rock-salt, and porcupine, venison, and peacock.
दही और सोंचर नमक से युक्त वराह और गैंडे का मांस, तथा साही, मृग और मोर—इन्हें हनुमान ने देखा।
Verse 14
कृकरान् विविधान् सिद्धांश् चकोरान् अर्धभक्षितान् । महिषान् एकशल्यांश् च छागांश् च कृतनिष्ठितान् । लेख्यम् उच्चावचं पेयं भोज्यानि विविधानि च ॥
kṛkarān vividhān siddhāṃś cakorān ardhabhakṣitān | mahiṣān ekaśalyāṃś ca chāgāṃś ca kṛtaniṣṭhitān | lekhyam uccāvacaṃ peyaṃ bhojyāni vividhāni ca
Francolins of many kinds well dressed, partridges half-eaten, buffaloes and single-horned beasts and goats dressed and ready, and relishes of every sort, and drink, and dishes of many kinds.
भाँति-भाँति के भली प्रकार बने चकोर-सदृश पक्षी, आधे खाए हुए चकोर, एक सींग वाले भैंसे और भली प्रकार बनाए गए बकरे; तरह-तरह के चाटने योग्य व्यंजन, पेय और भाँति-भाँति के भोज्य पदार्थ भी देखे।
Verse 15
तथाम्ललवणोत्तंसैर् विविधै रागषाडवैः । हार नूपुरकेयूरैर् अपविद्धैर् महाधनैः ॥
tathāmlalavaṇottaṃsair vividhai rāgaṣāḍavaiḥ | hāra nūpurakeyūrair apaviddhair mahādhanaiḥ
And with varied spiced condiments of sour and salt, with necklaces, anklets, and armlets cast away — things of great worth,
खट्टे और नमकीन मसालेदार विविध व्यंजनों से, तथा फेंके हुए बहुमूल्य हार, नूपुर और बाजूबन्दों से,
Verse 16
पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश् च विविधैर् अपि । कृतपुष्पोपहारा भूर् अधिकं पुष्यति श्रियम् ॥
pānabhājanavikṣiptaiḥ phalaiś ca vividhair api | kṛtapuṣpopahārā bhūr adhikaṃ puṣyati śriyam
and fruits of many kinds scattered among the drinking-vessels — the ground, decked with its offerings of flowers, abounded all the more in splendour.
पानपात्रों के बीच बिखरे विविध फलों से, और फूलों के उपहार से सजी हुई वह भूमि अत्यन्त अधिक शोभा से भर रही थी।
Verse 17
तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः । पानभूमिर् विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते ॥
tatra tatra ca vinyastaiḥ suśliṣṭaiḥ śayanāsanaiḥ | pānabhūmir vinā vahniṃ pradīptevopalakṣyate
With well-joined couches and seats set out here and there, the drinking-hall seemed to blaze as though with fire, though no fire was there.
जहाँ-तहाँ रखे, भली प्रकार जुड़े शयनों और आसनों से वह पानभूमि बिना अग्नि के ही मानो प्रज्वलित-सी प्रतीत हो रही थी।
Verse 18
बहुप्रकारैर् विविधैर् वरसंस्कारसंस्कृतैः । मांसैः कुशलसंयुक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ॥
bahuprakārair vividhair varasaṃskārasaṃskṛtaiḥ | māṃsaiḥ kuśalasaṃyuktaiḥ pānabhūmigataiḥ pṛthak
With meats of many kinds and various sorts, dressed with choice seasonings and skillfully prepared, set about the drinking-hall each apart;
बहुत प्रकार के, भाँति-भाँति के, श्रेष्ठ मसालों से संस्कारित, कुशलतापूर्वक बनाए गए मांस पानभूमि में अलग-अलग रखे हुए थे;
Verse 19
दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि । शर्करासवमाध्वीकाः पुष्पासवफलासवाः । वासचूर्णैश् च विविधैर् मृष्टास् तैस् तैः पृथक्पृथक् ॥
divyāḥ prasannā vividhāḥ surāḥ kṛtasurā api | śarkarāsavamādhvīkāḥ puṣpāsavaphalāsavāḥ | vāsacūrṇaiś ca vividhair mṛṣṭās tais taiḥ pṛthakpṛthak
and divine, clear wines of many kinds, and distilled spirits — sugar-wine and honey-wine, flower-wine and fruit-wine — flavoured each separately with various perfumed powders;
और दिव्य, स्वच्छ, नाना प्रकार की सुराएँ तथा खींची गई मदिराएँ—शर्करा-आसव, माध्वीक, पुष्प-आसव और फल-आसव—जो भाँति-भाँति के सुगन्धित चूर्णों से अलग-अलग सँवारी गई थीं;
Verse 20
संतता शुशुभे भूमिर् माल्यैश् च बहुसंस्थितैः । हिरण्मयैश् च करकैर् भाजनैः स्फाटिकैर् अपि । जाम्बूनदमयैश् चान्यैः करकैर् अभिसंवृता ॥
saṃtatā śuśubhe bhūmir mālyaiś ca bahusaṃsthitaiḥ | hiraṇmayaiś ca karakair bhājanaiḥ sphāṭikair api | jāmbūnadamayaiś cānyaiḥ karakair abhisaṃvṛtā
the ground shone, strewn with garlands set out in plenty, with golden ewers and crystal vessels, and girt about with other ewers wrought of fine gold.
बहुतायत में रखी मालाओं से भरी वह भूमि शोभित हो रही थी, और सोने के जलपात्रों, स्फटिक के पात्रों तथा अन्य सोने के बने जलपात्रों से घिरी हुई थी।
Verse 21
राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च । पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस् तत्र ददर्श ह ॥
rājateṣu ca kumbheṣu jāmbūnadamayeṣu ca | pānaśreṣṭhaṃ tadā bhūri kapis tatra dadarśa ha
In silver jars and jars of fine gold the monkey then beheld there drink of the choicest kind in abundance.
चाँदी के और सोने के बने घड़ों में उस समय बहुत अधिक मात्रा में श्रेष्ठ मद्य उस कपि ने वहाँ देखा।
Verse 22
सो ऽपश्यच् छातकुम्भानि शीधोर् मणिमयानि च । राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ॥
so 'paśyac chātakumbhāni śīdhor maṇimayāni ca | rājatāni ca pūrṇāni bhājanāni mahākapiḥ
The great monkey saw vessels of gold and gem-set vessels filled with liquor, and silver vessels brimming.
उस महाकपि ने सोने के और मणिमय पात्रों में मदिरा से भरे हुए, और चाँदी के भरे हुए पात्र देखे।
Verse 23
क्व चिद् अर्धावशेषाणि क्व चित् पीतानि सर्वशः । क्व चिन् नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ॥
kva cid ardhāvaśeṣāṇi kva cit pītāni sarvaśaḥ | kva cin naiva prapītāni pānāni sa dadarśa ha
Some half-remaining, some wholly drunk off, and some not yet drunk at all — such draughts he beheld.
कहीं आधे शेष, कहीं पूरे पीए हुए, और कहीं बिलकुल न पीए गए—ऐसे पेय उसने देखे।
Verse 24
क्व चिद् भक्ष्यांश् च विविधान् क्व चित् पानानि भागशः । क्व चिद् अन्नावशेषाणि पश्यन् वै विचचार ह ॥
kva cid bhakṣyāṃś ca vividhān kva cit pānāni bhāgaśaḥ | kva cid annāvaśeṣāṇi paśyan vai vicacāra ha
Here viands of many kinds, there drink in portions, and there leavings of food he saw as he ranged about.
कहीं भाँति-भाँति के भक्ष्य पदार्थ, कहीं भागों में रखे पेय, और कहीं अन्न के बचे-खुचे अंश देखता हुआ वह विचरता रहा।
Verse 25
क्व चित् प्रभिन्नैः करकैः क्व चिद् आलोडितैर् घटैः । क्व चित् संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च ॥
kva cit prabhinnaiḥ karakaiḥ kva cid āloḍitair ghaṭaiḥ | kva cit saṃpṛktamālyāni jalāni ca phalāni ca
Here with ewers shattered, there with pots overturned, and here garlands, water, and fruit all mingled together.
कहीं टूटे हुए जलपात्र, कहीं उलटे हुए घड़े, और कहीं मालाएँ, जल और फल परस्पर मिले हुए देखे।
Verse 26
शयनान्य् अत्र नारीणां शून्यानि बहुधा पुनः । परस्परं समाश्लिष्य काश् चित् सुप्ता वराङ्गनाः ॥
śayanāny atra nārīṇāṃ śūnyāni bahudhā punaḥ | parasparaṃ samāśliṣya kāś cit suptā varāṅganāḥ
The couches of the women there were in many places empty; and some fair women slept embracing one another.
वहाँ स्त्रियों के शयन बहुत स्थानों पर खाली पड़े थे; और कुछ श्रेष्ठ स्त्रियाँ एक-दूसरे का आलिंगन किए सोई हुई थीं।
Verse 27
का चिच् च वस्त्रम् अन्यस्या अपहृत्योपगुह्य च । उपगम्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥
kā cic ca vastram anyasyā apahṛtyopaguhya ca | upagamyābalā suptā nidrābalaparājitā
And one woman, having drawn off another's garment and wrapped herself in it, drew close and slept, overcome by the power of sleep.
और कोई अबला दूसरी का वस्त्र खींचकर स्वयं ओढ़कर, उसके पास आकर, निद्रा के बल से पराजित होकर सोई हुई थी।
Verse 28
तासाम् उच्छ्वासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् । नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दम् इवानिलम् ॥
tāsām ucchvāsavātena vastraṃ mālyaṃ ca gātrajam | nātyarthaṃ spandate citraṃ prāpya mandam ivānilam
By the breath of their breathing, their garments and the garlands upon their bodies stirred faintly, wondrously, as though touched by a gentle breeze.
उनकी साँस की वायु से उनके शरीर पर पड़े वस्त्र और मालाएँ मन्द वायु पाकर धीरे-से, विचित्र रूप से हिल रहे थे।
Verse 29
चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर् मधुरसस्य च । विविधस्य च माल्यस्य पुष्पस्य विविधस्य च ॥
candanasya ca śītasya śīdhor madhurasasya ca | vividhasya ca mālyasya puṣpasya vividhasya ca
The varied fragrance of cool sandal, of sweet liquor, of garlands of many kinds, and of flowers of many kinds,
शीतल चन्दन की, मद्य के मधुर रस की, भाँति-भाँति की मालाओं की और नाना प्रकार के फूलों की—
Verse 30
बहुधा मारुतस् तत्र गन्धं विविधम् उद्वहन् । स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः । प्रववौ सुरभिर् गन्धो विमाने पुष्पके तदा ॥
bahudhā mārutas tatra gandhaṃ vividham udvahan | snānānāṃ candanānāṃ ca dhūpānāṃ caiva mūrchitaḥ | pravavau surabhir gandho vimāne puṣpake tadā
the wind there wafted about in manifold ways; and, laden with the scents of baths and sandal and incense, the fragrant air then blew through the Puṣpaka car.
भिन्न-भिन्न सुगन्ध को वहाँ वायु अनेक प्रकार से ले जा रही थी; और स्नान, चन्दन तथा धूप की गन्ध से संतृप्त होकर उस समय पुष्पक विमान में वह सुगन्धित वायु बह रही थी।
Verse 31
श्यामावदातास् तत्रान्याः काश् चित् कृष्णा वराङ्गनाः । काश् चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये ॥
śyāmāvadātās tatrānyāḥ kāś cit kṛṣṇā varāṅganāḥ | kāś cit kāñcanavarṇāṅgyaḥ pramadā rākṣasālaye
There some fair women were dark-and-bright, some black, and some of golden-hued limbs — the women in the Rākṣasa's dwelling.
वहाँ कुछ श्रेष्ठ स्त्रियाँ साँवली-गोरी, कुछ श्याम, और कुछ सोने के रंग के अंगों वाली थीं—राक्षस के आवास में ये युवतियाँ थीं।
Verse 32
तासां निद्रावशत्वाच् च मदनेन विमूर्छितम् । पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपम् आसीद् यथैव हि ॥
tāsāṃ nidrāvaśatvāc ca madanena vimūrchitam | padminīnāṃ prasuptānāṃ rūpam āsīd yathaiva hi
Through the power of sleep and swooning with love, their beauty was even as that of lotus-ponds asleep.
निद्रा के वश होने और काम से मूर्छित होने के कारण उन सोई हुई स्त्रियों का रूप सोई हुई कमलिनियों के समान ही था।
Verse 33
एवं सर्वम् अशेषेण रावणान्तःपुरं कपिः । ददर्श सुमहातेजा न ददर्श च जानकीम् ॥
evaṃ sarvam aśeṣeṇa rāvaṇāntaḥpuraṃ kapiḥ | dadarśa sumahātejā na dadarśa ca jānakīm
Thus the whole of Rāvaṇa's inner apartments, without remnant, the monkey of great splendour beheld; yet Jānakī he did not behold.
इस प्रकार समूचे रावण-अन्तःपुर को उस महातेजस्वी कपि ने पूरी तरह देख लिया; किन्तु जानकी को नहीं देखा।
Verse 34
निरीक्षमाणश् च ततस् ताः स्त्रियः स महाकपिः । जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः ॥
nirīkṣamāṇaś ca tatas tāḥ striyaḥ sa mahākapiḥ | jagāma mahatīṃ cintāṃ dharmasādhvasaśaṅkitaḥ
And as he gazed upon those women, the great monkey fell into deep misgiving, troubled by fear for righteousness:
फिर उन स्त्रियों को देखता हुआ वह महाकपि धर्म के भय से शंकित होकर महान चिन्ता में पड़ गया।
Verse 35
परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् । इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ॥
paradārāvarodhasya prasuptasya nirīkṣaṇam | idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati
"This gazing upon the sleeping harem of another's wives will surely work in me a grievous breach of dharma.
'सोए हुए पराये अन्तःपुर को इस प्रकार देखना निश्चय ही मेरे धर्म का अत्यधिक लोप करेगा।
Verse 36
न हि मे परदाराणां दृष्टिर् विषयवर्तिनी । अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः ॥
na hi me paradārāṇāṃ dṛṣṭir viṣayavartinī | ayaṃ cātra mayā dṛṣṭaḥ paradāraparigrahaḥ
For my gaze was not fixed upon the wives of another with desire; yet here the wives taken by another have been beheld by me."
क्योंकि मेरी दृष्टि पराई स्त्रियों में विषयबुद्धि से नहीं लगी थी; फिर भी यहाँ मैंने पराई स्त्रियों के परिग्रह को देख लिया है।'
Verse 37
तस्य प्रादुरभूच् चिन्तापुनर् अन्या मनस्विनः । निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ॥
tasya prādurabhūc cintāpunar anyā manasvinaḥ | niścitaikāntacittasya kāryaniścayadarśinī
Then another thought arose in the thoughtful one, of resolved and single mind, which showed the sure course of his task:
तब उस मनस्वी, निश्चित और एकाग्रचित्त वाले हनुमान के मन में एक दूसरा विचार प्रकट हुआ, जो उसके कार्य का सही निश्चय दिखाने वाला था।
Verse 38
कामं दृष्ट्वा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः । न तु मे मनसः किं चिद् वैकृत्यम् उपपद्यते ॥
kāmaṃ dṛṣṭvā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ | na tu me manasaḥ kiṃ cid vaikṛtyam upapadyate
"Though at will I have looked upon all these wives of Rāvaṇa as they lay trustful, yet no disturbance whatever arises in my mind.
'भले ही मैंने विश्वस्त होकर सोई हुई रावण की इन सब स्त्रियों को इच्छापूर्वक देख लिया, फिर भी मेरे मन में तनिक भी विकार उत्पन्न नहीं होता।
Verse 39
मनो हि हेतुः सर्वेषाम् इन्द्रियाणां प्रवर्तते । शुभाशुभास्व् अवस्थासु तच् च मे सुव्यवस्थितम् ॥
mano hi hetuḥ sarveṣām indriyāṇāṃ pravartate | śubhāśubhāsv avasthāsu tac ca me suvyavasthitam
For the mind is the cause that sets all the senses in motion toward states good or ill; and my mind is well steadied.
मन ही सब इन्द्रियों को शुभ और अशुभ अवस्थाओं में प्रवृत्त करने का कारण होता है; और मेरा वह मन भली प्रकार स्थिर है।
Verse 40
नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् । स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा संपरिमार्गणे ॥
nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum | striyo hi strīṣu dṛśyante sadā saṃparimārgaṇe
Nowhere else could Vaidehī be sought out by me; for women are ever sought among women in such a search.
इसके अतिरिक्त मैं वैदेही को कहीं अन्यत्र नहीं ढूँढ़ सकता था; क्योंकि ऐसी खोज में स्त्रियाँ सदा स्त्रियों में ही ढूँढ़ी जाती हैं।
Verse 41
यस्य सत्त्वस्य या योनिस् तस्यां तत् परिमार्ग्यते । न शक्यं प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ॥
yasya sattvasya yā yonis tasyāṃ tat parimārgyate | na śakyaṃ pramadā naṣṭā mṛgīṣu parimārgitum
The creature of a given kind is sought among its own kind; a lost woman cannot be sought among the does."
जो प्राणी जिस योनि का होता है, उसे उसी योनि में ढूँढ़ा जाता है; खोई हुई स्त्री को हिरनियों में नहीं ढूँढ़ा जा सकता।'
Verse 42
तद् इदं मार्गितं तावच् छुद्धेन मनसा मया । रावणान्तःपुरं सरं दृश्यते न च जानकी ॥
tad idaṃ mārgitaṃ tāvac chuddhena manasā mayā | rāvaṇāntaḥpuraṃ saraṃ dṛśyate na ca jānakī
"Thus this harem of Rāvaṇa has been searched through by me with a pure mind; it is all seen, yet Jānakī is not seen.
'इस प्रकार मैंने शुद्ध मन से रावण के इस अन्तःपुर को ढूँढ़ लिया; यह सब देख लिया गया, फिर भी जानकी नहीं दिखाई देतीं।
Verse 43
देवगन्धर्वकन्याश् च नागकन्याश् च वीर्यवान् । अवेक्षमाणो हनुमान् नैवापश्यत जानकीम् ॥
devagandharvakanyāś ca nāgakanyāś ca vīryavān | avekṣamāṇo hanumān naivāpaśyata jānakīm
The valiant Hanumān, gazing upon the maidens of gods and Gandharvas and the maidens of the Nāgas, nowhere beheld Jānakī.
देव-कन्याओं, गन्धर्व-कन्याओं और नाग-कन्याओं को देखते हुए भी उस पराक्रमी हनुमान ने जानकी को नहीं देखा।
Verse 44
ताम् अपश्यन् कपिस् तत्र पश्यंश् चान्या वरस्त्रियः । अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुम् उपचक्रमे ॥
tām apaśyan kapis tatra paśyaṃś cānyā varastriyaḥ | apakramya tadā vīraḥ pradhyātum upacakrame
Not beholding her there, but seeing those other choice women, the hero then withdrew and began again to ponder.
वहाँ उन्हें न देखकर, पर दूसरी श्रेष्ठ स्त्रियों को देखते हुए, वह वीर उस समय वहाँ से हटकर फिर गहन विचार करने लगा।