Sarga 10
Sundara Kanda
25 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स तस्य मध्ये भवनस्य वानरो; लतागृहांश् चित्रगृहान् निशागृहान् । जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुको; न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ॥
sa tasya madhye bhavanasya vānaro; latāgṛhāṃś citragṛhān niśāgṛhān | jagāma sītāṃ prati darśanotsuko; na caiva tāṃ paśyati cārudarśanām
In the midst of that mansion the monkey went among the bowers of creepers, the picture-chambers, and the night-apartments, eager to behold Sītā; yet he did not behold her of lovely aspect.
उस भवन के मध्य में वह वानर लतागृहों, चित्रगृहों और शयनगृहों में सीता के दर्शन के लिए उत्सुक होकर घूमता रहा; किन्तु उस सुन्दर दर्शन वाली सीता को उसने नहीं देखा।
Verse 2
स चिन्तयाम् आस ततो महाकपिः; प्रियाम् अपश्यन् रघुनन्दनस्य ताम् । ध्रुवं नु सीता म्रियते यथा न मे; विचिन्वतो दर्शनम् एति मैथिली ॥
sa cintayām āsa tato mahākapiḥ; priyām apaśyan raghunandanasya tām | dhruvaṃ nu sītā mriyate yathā na me; vicinvato darśanam eti maithilī
Then the great monkey, not beholding the beloved of Raghu's scion, fell to pondering: "Surely Sītā is dead, since Maithilī comes not to my sight though I search.
तब रघुनन्दन राम की उस प्रिया को न देखकर वह महाकपि विचार करने लगा—'निश्चय ही सीता अब नहीं रहीं, क्योंकि ढूँढ़ने पर भी मैथिली मेरी दृष्टि में नहीं आतीं।'
Verse 3
सा राक्षसानां प्रवरेण बाला; स्वशीलसंरक्षण तत् परा सती । अनेन नूनं प्रतिदुष्टकर्मणा; हता भवेद् आर्यपथे परे स्थिता ॥
sā rākṣasānāṃ pravareṇa bālā; svaśīlasaṃrakṣaṇa tat parā satī | anena nūnaṃ pratiduṣṭakarmaṇā; hatā bhaved āryapathe pare sthitā
That chaste young woman, devoted above all to the guarding of her own virtue — surely she has been slain by this one of wicked deeds, she who stood firm upon the noble path.
'अपने शील की रक्षा में तत्पर, सती वह बाला श्रेष्ठ आर्यपथ पर दृढ़ रहकर निश्चय ही इस दुष्टकर्मा राक्षसराज द्वारा मार डाली गई होगी।
Verse 4
विरूपरूपा विकृता विवर्चसो; महानना दीर्घविरूपदर्शनाः । समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितो; भयाद् विनष्टा जनकेश्वरात्मजा ॥
virūparūpā vikṛtā vivarcaso; mahānanā dīrghavirūpadarśanāḥ | samīkṣya sā rākṣasarājayoṣito; bhayād vinaṣṭā janakeśvarātmajā
Beholding the misshapen, deformed, lustreless, huge-faced, and hideous women of the Rākṣasa-king, the daughter of the lord Janaka has surely perished of fear."
विरूप रूप वाली, विकृत, कान्तिहीन, विशाल मुख वाली और लम्बी तथा भद्दी दीखने वाली राक्षसराज की स्त्रियों को देखकर जनकेश्वर की पुत्री सीता भय से नष्ट हो गई होंगी।'
Verse 5
सीताम् अदृष्ट्वा ह्य् अनवाप्य पौरुषं; विहृत्य कालं सह वानरैश् चिरम् । न मे ऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः; सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश् च वानरः ॥
sītām adṛṣṭvā hy anavāpya pauruṣaṃ; vihṛtya kālaṃ saha vānaraiś ciram | na me 'sti sugrīvasamīpagā gatiḥ; sutīkṣṇadaṇḍo balavāṃś ca vānaraḥ
"Not having beheld Sītā, and having won no manly success, after passing so long a time with the monkeys, I have no way to go before Sugrīva; for that monkey is mighty and fierce in his chastisement.
'सीता को न देखकर, पौरुष को प्राप्त न करके, वानरों के साथ बहुत समय यों ही बिताकर अब मेरे लिए सुग्रीव के पास जाने का कोई मार्ग नहीं; क्योंकि वह वानर बलवान और अत्यन्त कठोर दण्ड देने वाला है।
Verse 6
दृष्टम् अन्तःपुरं सर्वं दृष्ट्वा रावणयोषितः । न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः ॥
dṛṣṭam antaḥpuraṃ sarvaṃ dṛṣṭvā rāvaṇayoṣitaḥ | na sītā dṛśyate sādhvī vṛthā jāto mama śramaḥ
I have seen all the inner apartments; I have seen Rāvaṇa's women; yet the chaste Sītā is not to be seen. My toil is born in vain.
समूचा अन्तःपुर देख लिया, रावण की स्त्रियाँ देख लीं, फिर भी साध्वी सीता नहीं दिखाई देतीं—मेरा परिश्रम व्यर्थ ही हुआ।
Verse 7
किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः । गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद् वदस्व नः ॥
kiṃ nu māṃ vānarāḥ sarve gataṃ vakṣyanti saṃgatāḥ | gatvā tatra tvayā vīra kiṃ kṛtaṃ tad vadasva naḥ
What will all the monkeys say to me, gathered together, when I return? 'Having gone thither, O hero, what did you accomplish? Tell us that.'
लौटने पर एकत्र हुए सब वानर मुझसे क्या कहेंगे? "हे वीर! वहाँ जाकर तुमने क्या किया, यह हमें बताओ।"'
Verse 8
अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि ताम् अहं जनकात्मजाम् । ध्रुवं प्रायम् उपेष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने ॥
adṛṣṭvā kiṃ pravakṣyāmi tām ahaṃ janakātmajām | dhruvaṃ prāyam upeṣyanti kālasya vyativartane
Not having beheld Janaka's daughter, what shall I say? Surely they will fast to death at the passing of the appointed time.
'जनककुमारी को देखे बिना मैं क्या कहूँगा? नियत समय बीत जाने पर वे निश्चय ही अनशन करके प्राण त्याग देंगे।
Verse 9
किं वा वक्ष्यति वृद्धश् च जाम्बवान् अङ्गदश् च सः । गतं पारं समुद्रस्य वानराश् च समागताः ॥
kiṃ vā vakṣyati vṛddhaś ca jāmbavān aṅgadaś ca saḥ | gataṃ pāraṃ samudrasya vānarāś ca samāgatāḥ
And what will the aged Jāmbavān say, and Aṅgada, and the monkeys assembled, when I have crossed to the farther shore of the sea?"
और वृद्ध जाम्बवान तथा वह अंगद, और समुद्र के उस पार पहुँचकर एकत्र हुए वानर क्या कहेंगे?'
Verse 10
अनिर्वेदः श्रियो मूलम् अनिर्वेदः परं सुखम् । भूयस् तावद् विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः ॥
anirvedaḥ śriyo mūlam anirvedaḥ paraṃ sukham | bhūyas tāvad viceṣyāmi na yatra vicayaḥ kṛtaḥ
"Not-despairing is the root of fortune; not-despairing is the highest happiness. Therefore I will search yet again, there where no search has been made.
'अनिर्वेद (हार न मानना) ही श्री का मूल है, अनिर्वेद ही परम सुख है। इसलिए मैं एक बार फिर वहाँ ढूँढ़ूँगा, जहाँ अभी खोज नहीं की गई।
Verse 11
अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः । करोति सफलं जन्तोः कर्म यच् च करोति सः ॥
anirvedo hi satataṃ sarvārtheṣu pravartakaḥ | karoti saphalaṃ jantoḥ karma yac ca karoti saḥ
For not-despairing is ever the mover in all undertakings; it makes fruitful for a creature the deed that he does.
क्योंकि अनिर्वेद ही सदा सभी कार्यों में प्रेरक होता है; वही प्राणी के किए हुए कर्म को सफल बनाता है।
Verse 12
तस्माद् अनिर्वेद कृतं यत्नं चेष्टे ऽहम् उत्तमम् । अदृष्टांश् च विचेष्यामि देशान् रावणपालितान् ॥
tasmād anirveda kṛtaṃ yatnaṃ ceṣṭe 'ham uttamam | adṛṣṭāṃś ca viceṣyāmi deśān rāvaṇapālitān
Therefore, not-despairing, I shall make the utmost effort; and I shall search the places ruled by Rāvaṇa that I have not yet seen.
इसलिए हार न मानकर मैं उत्तम प्रयत्न करूँगा, और रावण के पालित उन स्थानों को भी ढूँढ़ूँगा जो अभी देखे नहीं गए।'
Verse 13
आपानशालाविचितास् तथा पुष्पगृहाणि च । चित्रशालाश् च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च ॥
āpānaśālāvicitās tathā puṣpagṛhāṇi ca | citraśālāś ca vicitā bhūyaḥ krīḍāgṛhāṇi ca
The drinking-halls have been searched, and so the flower-chambers; the picture-galleries have been searched, and again the pleasure-houses;
'पानशालाएँ खोज ली गईं, और पुष्पगृह भी; चित्रशालाएँ खोज ली गईं, और फिर क्रीड़ागृह भी;
Verse 14
निष्कुटान्तररथ्याश् च विमानानि च सर्वशः । इति संचिन्त्य भूयो ऽपि विचेतुम् उपचक्रमे ॥
niṣkuṭāntararathyāś ca vimānāni ca sarvaśaḥ | iti saṃcintya bhūyo 'pi vicetum upacakrame
and the inner lanes among the pleasure-grounds, and the aerial cars everywhere." So reflecting, he set himself to search once more.
उपवनों के भीतर की गलियाँ और सारे विमान भी'—ऐसा विचारकर वह फिर से खोज करने में जुट गया।
Verse 15
भूमीगृहांश् चैत्यगृहान् गृहातिगृहकान् अपि । उत्पतन् निपतंश् चापि तिष्ठन् गच्छन् पुनः क्व चित् ॥
bhūmīgṛhāṃś caityagṛhān gṛhātigṛhakān api | utpatan nipataṃś cāpi tiṣṭhan gacchan punaḥ kva cit
Through the underground chambers, the shrine-houses, and the house-within-houses, now springing up, now alighting, now standing, now going again somewhere;
भूमिगृहों, चैत्यगृहों और घर के भीतर के घरों में, कभी उछलता, कभी उतरता, कभी ठहरता और कभी फिर कहीं जाता हुआ;
Verse 16
अपावृण्वंश् च द्वाराणि कपाटान्य् अवघट्टयन् । प्रविशन् निष्पतंश् चापि प्रपतन्न् उत्पतन्न् अपि । सर्वम् अप्य् अवकाशं स विचचार महाकपिः ॥
apāvṛṇvaṃś ca dvārāṇi kapāṭāny avaghaṭṭayan | praviśan niṣpataṃś cāpi prapatann utpatann api | sarvam apy avakāśaṃ sa vicacāra mahākapiḥ
opening the doors and pushing at the leaves, entering and darting out, now falling, now springing up — every open space the great monkey ranged over.
द्वारों को खोलता, किवाड़ों को धकेलता, भीतर घुसता और बाहर निकलता, कभी गिरता और कभी उछलता हुआ—वह महाकपि प्रत्येक अवकाश में विचरता रहा।
Verse 17
चतुरङ्गुलमात्रो ऽपि नावकाशः स विद्यते । रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर् न जगाम सः ॥
caturaṅgulamātro 'pi nāvakāśaḥ sa vidyate | rāvaṇāntaḥpure tasmin yaṃ kapir na jagāma saḥ
Not a space so much as four fingers' breadth was there in that harem of Rāvaṇa which the monkey did not go to.
रावण के उस अन्तःपुर में चार अंगुल भर भी कोई स्थान ऐसा न था, जहाँ वह कपि न गया हो।
Verse 18
प्राकरान्तररथ्याश् च वेदिकश् चैत्यसंश्रयाः । श्वभ्राश् च पुष्करिण्यश् च सर्वं तेनावलोकितम् ॥
prākarāntararathyāś ca vedikaś caityasaṃśrayāḥ | śvabhrāś ca puṣkariṇyaś ca sarvaṃ tenāvalokitam
The lanes between the ramparts, the terraces leaning against the shrines, the trenches and the lotus-ponds — all this was looked over by him.
परकोटों के बीच की गलियाँ, चैत्यों से सटी वेदियाँ, गड्ढे और बावड़ियाँ—यह सब उसने देख डाला।
Verse 19
राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास् तथा । दृष्टा हनूमता तत्र न तु सा जनकात्मजा ॥
rākṣasyo vividhākārā virūpā vikṛtās tathā | dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu sā janakātmajā
Rākṣasa women of many forms, misshapen and distorted, were beheld by Hanumān there; but not the daughter of Janaka.
नाना आकार की विरूप और विकृत राक्षसियाँ हनुमान ने वहाँ देखीं; किन्तु वह जनककुमारी नहीं दिखीं।
Verse 20
रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधर स्त्रियः । दृटा हनूमता तत्र न तु राघवनन्दिनी ॥
rūpeṇāpratimā loke varā vidyādhara striyaḥ | dṛṭā hanūmatā tatra na tu rāghavanandinī
Choice Vidyādhara women, peerless in beauty in the world, were beheld by Hanumān there; but not the delight of Rāghava.
संसार में रूप में अनुपम श्रेष्ठ विद्याधर-स्त्रियाँ हनुमान ने वहाँ देखीं; किन्तु राघव की प्रिया नहीं दिखीं।
Verse 21
नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः । दृष्टा हनूमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा ॥
nāgakanyā varārohāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ | dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu sītā sumadhyamā
Fair-hipped Nāga maidens, their faces like the full moon, were beheld by Hanumān there; but not Sītā of the fair waist.
सुन्दर नितम्बों वाली, पूर्णचन्द्र के समान मुख वाली नाग-कन्याएँ हनुमान ने वहाँ देखीं; किन्तु सुन्दर कटि वाली सीता नहीं दिखीं।
Verse 22
प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद् धृताः । दृष्टा हनूमता तत्र न सा जनकनन्दिनी ॥
pramathya rākṣasendreṇa nāgakanyā balād dhṛtāḥ | dṛṣṭā hanūmatā tatra na sā janakanandinī
Nāga maidens carried off by force, ravished by the lord of the Rākṣasas, were beheld by Hanumān there; but not that delight of Janaka.
राक्षसेन्द्र द्वारा बलपूर्वक मथकर हरी गई नाग-कन्याएँ हनुमान ने वहाँ देखीं; किन्तु जनक की वह पुत्री नहीं दिखीं।
Verse 23
सो ऽपश्यंस् तां महाबाहुः पश्यंश् चान्या वरस्त्रियः । विषसाद महाबाहुर् हनूमान् मारुतात्मजः ॥
so 'paśyaṃs tāṃ mahābāhuḥ paśyaṃś cānyā varastriyaḥ | viṣasāda mahābāhur hanūmān mārutātmajaḥ
Not beholding her, but beholding those other choice women, the mighty-armed Hanumān, son of the Wind, grew despondent.
उन्हें न देखकर, पर दूसरी श्रेष्ठ स्त्रियों को देखते हुए वह महाबाहु वायुपुत्र हनुमान विषाद में डूब गया।
Verse 24
उद्योगं वानरेन्द्राणं प्लवनं सागरस्य च । व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश् चिन्तां पुनर् उपागमत् ॥
udyogaṃ vānarendrāṇaṃ plavanaṃ sāgarasya ca | vyarthaṃ vīkṣyānilasutaś cintāṃ punar upāgamat
Seeing the effort of the monkey-lords and the leaping of the sea rendered vain, the son of the Wind fell once more into brooding.
वानरेन्द्रों के उद्योग और समुद्र के लंघन को व्यर्थ हुआ देखकर वह वायुपुत्र फिर चिन्ता में पड़ गया।
Verse 25
अवतीर्य विमानाच् च हनूमान् मारुतात्मजः । चिन्ताम् उपजगामाथ शोकोपहतचेतनः ॥
avatīrya vimānāc ca hanūmān mārutātmajaḥ | cintām upajagāmātha śokopahatacetanaḥ
Descending from the aerial car, Hanumān, son of the Wind, then gave himself to thought, his mind stricken with grief.
विमान से उतरकर शोक से आहत चित्त वाला वह वायुपुत्र हनुमान फिर गहन चिन्ता में डूब गया।