Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 60

Sundara Kanda

37 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    तान् उवाच हरिश्रेष्ठो हनूमान् वानरर्षभः । अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥

    tān uvāca hariśreṣṭho hanūmān vānararṣabhaḥ | avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ

    To them spoke the best of monkeys, Hanumān, bull among monkeys: "With untroubled minds do you partake of the honey, O monkeys."

    उनसे वानरश्रेष्ठ, वानरों में वृषभ हनुमान ने कहा — "हे वानरो, तुम निश्चिंत मन से मधु का सेवन करो।"

  2. Verse 2

    श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरो ऽङ्गदः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ॥

    śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro 'ṅgadaḥ | pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu

    Hearing Hanumān's word, Aṅgada, foremost of monkeys, replied with gladdened spirit: "Let the monkeys drink the honey."

    हनुमान का वचन सुनकर वानरों में श्रेष्ठ अंगद ने प्रसन्न मन से उत्तर दिया — "वानर मधु पिएँ।"

  3. Verse 3

    अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया । अकार्यम् अपि कर्तव्यं किम् अङ्ग पुनर् ईदृशम् ॥

    avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā | akāryam api kartavyaṃ kim aṅga punar īdṛśam

    "The word of Hanumān, whose task is surely accomplished, must be done by me, even were it a thing not otherwise to be done — how much more a thing such as this!"

    "जिसका कार्य निश्चय ही संपन्न हो चुका, उस हनुमान का वचन मुझे अवश्य मानना चाहिए — अकरणीय भी करना चाहिए, फिर ऐसी (सहज) बात की तो कहना ही क्या!"

  4. Verse 4

    अन्दगस्य मुखाच् छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः । साधु साध्व् इति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ॥

    andagasya mukhāc chrutvā vacanaṃ vānararṣabhāḥ | sādhu sādhv iti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan

    Hearing the word from Aṅgada's mouth, the bulls among monkeys, delighted, honored it, [crying] "well done! well done!"

    अंगद के मुख से यह वचन सुनकर हर्षित वानरश्रेष्ठों ने "साधु! साधु!" कहकर उसका अभिनंदन किया।

  5. Verse 5

    पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् । जग्मुर् मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुतम् ॥

    pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham | jagmur madhuvanaṃ yatra nadīvega iva drutam

    Having honored Aṅgada, that bull among monkeys, all the monkeys went to the Madhuvana, swift as a river's current.

    वानरश्रेष्ठ अंगद का सम्मान करके सभी वानर नदी के वेग के समान तीव्रता से उस मधुवन की ओर दौड़ पड़े, जहाँ (मधु था)।

  6. Verse 6

    ते प्रहृष्टा मधुवनं पालान् आक्रम्य वीर्यतः । अतिसर्गाच् च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ॥

    te prahṛṣṭā madhuvanaṃ pālān ākramya vīryataḥ | atisargāc ca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm

    Delighted, they overran by force the guardians of the Madhuvana — nimble [they were], by [Aṅgada's] leave, and from having seen and heard of Maithilī.

    हर्षित होकर उन्होंने मधुवन के रक्षकों पर बलपूर्वक आक्रमण किया — वे (अंगद की) अनुमति से और मैथिली को देख-सुन लेने से उत्साह में भरे चतुर थे।

  7. Verse 7

    उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान् समागताः । ताडयन्ति स्म शतशः सक्तान् मधुवने तदा ॥

    utpatya ca tataḥ sarve vanapālān samāgatāḥ | tāḍayanti sma śataśaḥ saktān madhuvane tadā

    And springing up, all of them [set] upon the grove-keepers who gathered [against them], and beat them by the hundreds as they clung [to their posts] in the Madhuvana.

    और तब उछलकर वे सभी एकत्र हुए वनरक्षकों पर टूट पड़े, और मधुवन में अपने पदों पर डटे उन्हें सैकड़ों की संख्या में पीटने लगे।

  8. Verse 8

    मधूनि द्रोणमात्राणि बहुभिः परिगृह्य ते । घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे ॥

    madhūni droṇamātrāṇi bahubhiḥ parigṛhya te | ghnanti sma sahitāḥ sarve bhakṣayanti tathāpare

    Seizing honey by the droṇa-measure with their many [hands], all together they struck [the keepers], and others likewise devoured it.

    द्रोण-भर मधु अपने बहुत से हाथों से पकड़कर वे सब मिलकर (रक्षकों को) मारने लगे, और दूसरे उसे खाने भी लगे।

  9. Verse 9

    के चित् पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः । मधूच्चिष्टेन के चिच् च जघ्नुर् अन्योन्यम् उत्कटाः ॥

    ke cit pītvāpavidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ | madhūcciṣṭena ke cic ca jaghnur anyonyam utkaṭāḥ

    Some, honey-tawny, having drunk, cast down the honeycombs; and some, excited, smote one another with the leavings of honey.

    मधु के समान पिंगल वर्ण वाले कुछ वानर मधु पीकर छत्तों को फेंकने लगे; और कुछ उन्मत्त होकर मधु की जूठन से एक-दूसरे को मारने लगे।

  10. Verse 10

    अपरे वृक्षमूलेषु शाखां गृह्य व्यवस्थितः । अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्य् आस्तीर्य शेरते ॥

    apare vṛkṣamūleṣu śākhāṃ gṛhya vyavasthitaḥ | atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇāny āstīrya śerate

    Others, holding a branch, stationed themselves at the roots of the trees; and, utterly languid with intoxication, spreading leaves, lay down.

    दूसरे वृक्षों की जड़ों में शाखा पकड़कर खड़े हो गए; और अत्यधिक मद से शिथिल होकर पत्ते बिछाकर लेट गए।

  11. Verse 11

    उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश् च हृष्टवत् । क्षिपन्त्य् अपि तथान्योन्यं स्खलन्त्य् अपि तथापरे ॥

    unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāś ca hṛṣṭavat | kṣipanty api tathānyonyaṃ skhalanty api tathāpare

    Grown frenzied, drunk with honey, the leapers, as if in glee, fling [things] at one another, and others likewise stumble about.

    उन्मत्त हुए, मधु से मतवाले वे वानर हर्ष में भरकर एक-दूसरे पर (वस्तुएँ) फेंकते हैं, और दूसरे लड़खड़ाते भी हैं।

  12. Verse 12

    के चित् क्ष्वेडान् प्रकुर्वन्ति के चित् कूजन्ति हृष्टवत् । हरयो मधुना मत्ताः के चित् सुप्ता महीतले ॥

    ke cit kṣveḍān prakurvanti ke cit kūjanti hṛṣṭavat | harayo madhunā mattāḥ ke cit suptā mahītale

    Some make shrill cries, some coo as if glad; some monkeys, drunk with honey, lie asleep upon the ground.

    कुछ चीख-पुकार करते हैं, कुछ हर्ष में कूजते हैं; मधु से मतवाले कुछ वानर भूमि पर सो गए हैं।

  13. Verse 13

    ये ऽप्य् अत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु । ते ऽपि तैर् वानरैर् भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ॥

    ye 'py atra madhupālāḥ syuḥ preṣyā dadhimukhasya tu | te 'pi tair vānarair bhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ

    And those who were the honey-keepers, the servants of Dadhimukha — they too, driven off by those fearsome monkeys, fled in [all] directions.

    और वहाँ जो दधिमुख के सेवक मधुरक्षक थे, वे भी उन भयंकर वानरों द्वारा रोके जाने पर दिशाओं में भाग गए।

  14. Verse 14

    जानुभिश् च प्रकृष्टाश् च देवमार्गं च दर्शिताः । अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ॥

    jānubhiś ca prakṛṣṭāś ca devamārgaṃ ca darśitāḥ | abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ

    Dragged by [the monkeys'] knees and shown the "path of the gods" [flung into the air], in utmost agitation they went and spoke this word to Dadhimukha:

    घुटनों से घसीटे जाकर और "देवमार्ग" (आकाश में उछाले जाकर) दिखाए जाने पर, वे अत्यंत उद्विग्न होकर दधिमुख के पास जाकर यह वचन बोले —

  15. Verse 15

    हनूमता दत्तवरैर् हतं मधुवनं बलात् । वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥

    hanūmatā dattavarair hataṃ madhuvanaṃ balāt | vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ

    "The Madhuvana has been ravaged by force by [the monkeys] to whom Hanumān gave the boon of leave; and we were dragged by the knees and shown the path of the gods."

    "हनुमान द्वारा जिन्हें छूट का वरदान दिया गया, उन वानरों ने बलपूर्वक मधुवन उजाड़ दिया; और हमें घुटनों से घसीटा गया और देवमार्ग दिखाया गया।"

  16. Verse 16

    ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस् तत्र वानरः । हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयाम् आस तान् हरीन् ॥

    tato dadhimukhaḥ kruddho vanapas tatra vānaraḥ | hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayām āsa tān harīn

    Then Dadhimukha, the monkey grove-keeper there, enraged, hearing that the Madhuvana was ravaged, soothed those monkeys [and said]:

    तब वहाँ का वनरक्षक वानर दधिमुख, मधुवन का उजाड़ा जाना सुनकर क्रुद्ध होकर, उन कपियों को सांत्वना देते हुए (बोला) —

  17. Verse 17

    एतागच्छत गच्छामो वानरान् अतिदर्पितान् । बलेनावारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥

    etāgacchata gacchāmo vānarān atidarpitān | balenāvārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam

    "Come, let us go; we shall go [to those] exceedingly insolent monkeys, and by force shall restrain them as they devour the honey."

    "आओ, चलें; हम उन अत्यंत उद्दंड वानरों के पास चलते हैं, और मधु खाते हुए उन्हें बल से रोकेंगे।"

  18. Verse 18

    श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः । पुनर् वीरा मधुवनं तेनैव सहिता ययुः ॥

    śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ | punar vīrā madhuvanaṃ tenaiva sahitā yayuḥ

    Hearing this word of Dadhimukha, those bulls among monkeys, the heroes, went again to the Madhuvana, together with him.

    दधिमुख का यह वचन सुनकर वे वानरश्रेष्ठ वीर उसी के साथ पुनः मधुवन को गए।

  19. Verse 19

    मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य सुमहातरुम् । समभ्यधावद् वेगेना ते च सर्वे प्लवंगमाः ॥

    madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya sumahātarum | samabhyadhāvad vegenā te ca sarve plavaṃgamāḥ

    In their midst Dadhimukha, grasping a very great tree, rushed on with speed, and so too all those leapers.

    उनके बीच दधिमुख एक अत्यंत विशाल वृक्ष लेकर वेग से दौड़ पड़ा, और वे सभी वानर भी।

  20. Verse 20

    ते शिलाः पादपांश् चापि पाषाणांश् चापि वानराः । गृहीत्वाभ्यागमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥

    te śilāḥ pādapāṃś cāpi pāṣāṇāṃś cāpi vānarāḥ | gṛhītvābhyāgaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ

    Those monkeys, taking up rocks and trees and stones, came enraged to where those elephantine monkeys were.

    वे वानर शिलाएँ, वृक्ष और पत्थर लेकर क्रुद्ध होकर वहाँ आ पहुँचे, जहाँ वे कपिकुंजर थे।

  21. Verse 21

    ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्व् अवसज्य तत् । त्वरया ह्य् अभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥

    te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣv avasajya tat | tvarayā hy abhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ

    Those heroes, the keepers, there by the thousand, holding their master's word in their hearts, rushed on in haste, armed with sāla and tāla trees and rocks.

    वे रक्षक वीर अपने स्वामी के उस वचन को हृदय में धारण किए, साल, ताल वृक्षों और शिलाओं के अस्त्र लिए शीघ्रता से दौड़ पड़े।

  22. Verse 22

    वृक्षस्थांश् च तलस्थांश् च वानरान् बलदर्पितान् । अभ्यक्रामन्त ते वीराः पालास् तत्र सहस्रशः ॥

    vṛkṣasthāṃś ca talasthāṃś ca vānarān baladarpitān | abhyakrāmanta te vīrāḥ pālās tatra sahasraśaḥ

    Those heroes advanced upon the strength-proud monkeys stationed in the trees and on the ground.

    वे वीर रक्षक वहाँ हज़ारों की संख्या में वृक्षों पर और भूमि पर स्थित उन बल पर गर्वित वानरों पर टूट पड़े।

  23. Verse 23

    अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुंगवाः । अभ्यधावन्त वेगेन हनूमत्प्रमुखास् तदा ॥

    atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṃgavāḥ | abhyadhāvanta vegena hanūmatpramukhās tadā

    Then, seeing Dadhimukha enraged, the bulls among monkeys, led by Hanumān, rushed on with speed.

    तब दधिमुख को क्रुद्ध देखकर हनुमान आदि प्रमुख वानरश्रेष्ठ वेग से दौड़ पड़े।

  24. Verse 24

    तं सवृक्षं महाबाहुम् आपतन्तं महाबलम् । आर्यकं प्राहरत् तत्र बाहुभ्यां कुपितो ऽङ्गदः ॥

    taṃ savṛkṣaṃ mahābāhum āpatantaṃ mahābalam | āryakaṃ prāharat tatra bāhubhyāṃ kupito 'ṅgadaḥ

    As that great-armed, mighty one came on, tree and all, the angered Aṅgada there struck down his elder kinsman (āryaka) with his two arms.

    वृक्ष लिए हुए उस महाबाहु, महाबली को झपटते देख, वहाँ कुपित अंगद ने अपनी दोनों भुजाओं से अपने उस आर्यक (पूज्य मामा) पर प्रहार किया।

  25. Verse 25

    मदान्धश् अ न वेदैनम् आर्यको ऽयं ममेति सः । अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद् वसुधातले ॥

    madāndhaś a na vedainam āryako 'yaṃ mameti saḥ | athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavad vasudhātale

    Blind with intoxication, he did not know him — "this is my elder kinsman" — and straightway dashed him swiftly upon the ground.

    मद से अंधा वह यह न जान सका कि "यह तो मेरा आर्यक (मामा) है"; और तुरंत उसने उसे वेग से पृथ्वीतल पर पटक दिया।

  26. Verse 26

    स भग्नबाहुर् विमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः । मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥

    sa bhagnabāhur vimukho vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ | mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ

    His arms broken, turned away, reeling, drenched in blood, that heroic elephant among monkeys suddenly swooned for a moment.

    भुजाएँ टूटी हुई, विमुख, विह्वल, रक्त से सना वह वीर कपिकुंजर सहसा एक क्षण के लिए मूर्च्छित हो गया।

  27. Verse 27

    स कथं चिद् विमुक्तस् तैर् वानरैर् वानरर्षभः । उवाचैकान्तम् आगम्य भृत्यांस् तान् समुपागतान् ॥

    sa kathaṃ cid vimuktas tair vānarair vānararṣabhaḥ | uvācaikāntam āgamya bhṛtyāṃs tān samupāgatān

    Somehow freed by those monkeys, that bull among monkeys, withdrawing to a solitary spot, spoke to his servants who had gathered to him:

    उन वानरों से किसी प्रकार छूटकर, वह वानरश्रेष्ठ एकांत में जाकर अपने पास आए उन सेवकों से बोला —

  28. Verse 28

    एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः । सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥

    ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ | sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati

    "Let these [be]; let us go to where our master, the monkey Sugrīva of the broad neck, abides together with Rāma."

    "इन्हें रहने दो; हम वहाँ चलें जहाँ हमारे स्वामी, चौड़ी गर्दन वाले वानर सुग्रीव राम के साथ स्थित हैं।"

  29. Verse 29

    सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिव । अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥

    sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthiva | amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān

    "I shall make known to the king all the fault [laid] at Aṅgada's door; and he, impatient, hearing the word, will have the monkeys slain."

    "और यह सारा दोष मैं अंगद पर मढ़कर राजा को सुना दूँगा; क्रोधी सुग्रीव वह वचन सुनकर इन वानरों का वध करा देगा।"

  30. Verse 30

    इष्टं मधुवनं ह्य् एतत् सुग्रीवस्य महात्मनः । पितृपैतामहं दिव्यं देवैर् अपि दुरासदम् ॥

    iṣṭaṃ madhuvanaṃ hy etat sugrīvasya mahātmanaḥ | pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devair api durāsadam

    "For this Madhuvana is dear to the great-souled Sugrīva — divine, [inherited] from his father and grandfather, hard of access even for the gods."

    "क्योंकि यह मधुवन महात्मा सुग्रीव को प्रिय है — दिव्य, पिता-पितामह से प्राप्त, देवताओं के लिए भी दुर्लभ।"

  31. Verse 31

    स वानरान् इमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः । घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान् ॥

    sa vānarān imān sarvān madhulubdhān gatāyuṣaḥ | ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvaḥ sasuhṛjjanān

    "Sugrīva will have all these monkeys, greedy for honey and [now] forfeit of their lives, slain with the rod [of punishment], together with their comrades."

    "मधु के लोभी, अब प्राणों से हाथ धो बैठे इन सभी वानरों को सुग्रीव उनके साथियों सहित दंड से मरवा देगा।"

  32. Verse 32

    वध्या ह्य् एते दुरात्मानो नृपाज्ञा परिभाविनः । अमर्षप्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति ॥

    vadhyā hy ete durātmāno nṛpājñā paribhāvinaḥ | amarṣaprabhavo roṣaḥ saphalo no bhaviṣyati

    "For these evil-souled ones, who flout the king's command, are worthy of death; our wrath, born of indignation, shall thus be fruitful."

    "क्योंकि राजाज्ञा का उल्लंघन करने वाले ये दुरात्मा वध के योग्य हैं; इस प्रकार अमर्ष से उत्पन्न हमारा क्रोध सफल हो जाएगा।"

  33. Verse 33

    एवम् उक्त्वा दधिमुखो वनपालान् महाबलः । जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः ॥

    evam uktvā dadhimukho vanapālān mahābalaḥ | jagāma sahasotpatya vanapālaiḥ samanvitaḥ

    Having spoken thus, the mighty Dadhimukha, with the grove-keepers, suddenly sprang up and went, attended by the grove-keepers.

    ऐसा कहकर महाबली दधिमुख वनरक्षकों के साथ सहसा उछलकर, उन वनपालों सहित चल पड़ा।

  34. Verse 34

    निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः । सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥

    nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ | sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ

    And in the mere twinkling of an eye he reached the forest-abode where dwelt the wise monkey Sugrīva, son of the thousand-rayed Sun.

    और पल भर में वह उस वनस्थान पर पहुँच गया जहाँ सहस्ररश्मि सूर्य का पुत्र बुद्धिमान वानर सुग्रीव था।

  35. Verse 35

    रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवम् एव च । समप्रतिष्ठां जगतीम् आकाशान् निपपात ह ॥

    rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvam eva ca | samapratiṣṭhāṃ jagatīm ākāśān nipapāta ha

    Beholding Rāma and Lakṣmaṇa, and Sugrīva too, he alighted from the sky upon the level ground.

    राम, लक्ष्मण और सुग्रीव को देखकर वह आकाश से समतल भूमि पर उतर पड़ा।

  36. Verse 36

    स निपत्य महावीर्यः सर्वैस् तैः परिवारितः । हरिर् दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥

    sa nipatya mahāvīryaḥ sarvais taiḥ parivāritaḥ | harir dadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ

    Having alighted, that one of great valor, the monkey Dadhimukha, supreme lord of the grove-keepers, surrounded by all those keepers,

    उतरकर वह महापराक्रमी, रक्षकों का परमेश्वर, कपि दधिमुख उन सभी रक्षकों से घिरा हुआ,

  37. Verse 37

    स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् । सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत् ॥

    sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim | sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau pratyapīḍayat

    his face downcast, making the añjali upon his head, pressed with his head Sugrīva's two auspicious feet.

    दीन मुख होकर, सिर पर अंजलि बाँधकर, सुग्रीव के दोनों शुभ चरणों पर अपना सिर रखकर दबाने लगा (प्रणाम किया)।